درسنامه آموزشی فرهنگ و هنر کلاس نهم

درس اول: فضا و عمق

فضاهای مختلف می‌تواند احساسات متفاوتی را در ما ایجاد کند. در فضاهای بزرگ احساس آزادی بیشتری داریم. بعضی فضاها احساس امنیت و آرامش به ما می‌دهند و در بعضی فضاها احساس محدود بودن می‌کنیم. به طراحی‌های زیر نگاه کنید. این طراحی‌ها از فضاهای معماری انجام شده است. این دو چه تفاوتی با هم دارند؟ یکی از طراحی‌ها فضای داخلی را نشان می‌دهد و دیگری نمای بیرونی معماری.

به یک فضای باز مانند پارک بروید. این فضا چه تفاوتی با فضای خانه دارد؟ فضای اطراف ما با چیزی مثل دیوار یا حصار احاطه نشده است و ما می‌توانیم مکان‌ها یا چیزهای دورتر را ببینیم. حال در یک نقطه بی‌حرکت بنشینید و بدون تکان دادن سر خود فضای اطراف خود را تماشا کنید. چه اندازه از محیط اطراف خود را می‌بینید؟ به این بخش از فضای دیداری میدان دید می‌گویند. میدان دید مثل یک مخروط فرضی است که چشمان ما در رأس آن قرار دارند. چشمان ما به هر سمتی باشند، آن بخش از فضا در میدان دید ما قرار می‌گیرد.

این بار وقتی در کوچه یا خیابان هستید به نقطه‌ای دورتر در انتهای آن خیره شوید. می‌توانید اشیای دورتر را در عمق ببینید. به تیرهای برق نگاه کنید. وقتی دورتر می‌شوند چه تغییری می‌کنند؟ می‌توانیم ببینیم که خانه‌ها و انسان‌ها هم هرچه دورتر می‌شوند کوچک‌تر به نظر می‌آیند. حال به خطوط مستقیمی که از شما دور می‌شوند مانند خط‌های کف خیابان، سیم‌های برق و خطوط ساختمان‌ها نگاه کنید. این خطوط به سمت نقطه‌ای در عمق میدان دید شما حرکت می‌کنند. این نقطه را نقطه گریز می‌نامند. در طراحی می‌توانیم با کمک قواعد هندسی این روابط را در یک منظره به تصویر بکشیم. به این کار ژرفانمایی یا پرسپکتیو گفته می شود. به تصویر پایین دقت کنید. خطوطی که به سمت نقطه گریز امتداد یافته‌اند چه نسبتی با هم دارند؟ آیا می‌توانید تعدادی از این خطوط را نام ببرید؟ خطی که نقطه گریز روی آن قرار دارد خط افق نامیده می‌شود.

در حالت ساده مانند مثال خیابان یک نقطه گریز در تصویر وجود دارد. به این تصویر پرسپکتیو یک نقطه‌ای می‌گویند. به پرسپکتیوهای طراحی شده زیر دقت کنید. پرسپکتیو دو مکعب مستطیل با یکدیگر چه تفاوتی دارند؟ خطوط مکعب مستطیل سمت چپ به چند نقطه گریز منتهی می‌شود؟ آیا تصویر این مکعب مستطیل واقعی‌تر به نظر می‌آید؟ می‌توانیم ببینیم که همه نقطه‌های گریز روی خط افق قرار دارند. پرسپکتیو با سه نقطه گریز هم وجود دارد.

طراحی کنید

الگوی تصویر زیر را روی یک مقوای سفید پیاده کنید و بعد از بریدن خط دور آن، خطوط نقطه چین را تا کنید و با چسباندن لبه‌های آن یک مکعب ساده بسازید. مکعب را دقیقا در مقابل صورت قرار دهید و آنچه را می‌بینید به کمک یک خط کش طراحی کنید. در این حالت یک مربع می‌بینید. حال همانند تصویر وسط پایین از کمی بالاتر به مکعب نگاه کنید تا سطح بالایی مکعب را هم ببینید. اگر دقت کنید متوجه می‌شوید که دو ضلع مربع بالایی هنگام دور شدن به هم نزدیک می‌شوند. سعی کنید آن را طراحی کنید. دو ضلع بالایی را با خطوطی به رنگ متفاوت امتداد دهید تا در یک نقطه همدیگر را قطع کنند. خطی افقی در این نقطه ترسیم کنید. حال مکعب را از کنار تماشا کنید. می‌توانید وجه بالا و کناری مکعب را مشاهده کنید. برای ترسیم آن مربع دیگری در کنار مربع اولیه ترسیم کنید. رأس‌های مربع را به همان نقطه روی خط افقی متصل کنید و اضلاع دیگر مکعب را روی خطوط مشخص کنید. می‌توانید در سمت دیگر هم مکعبی از جهت مقابل ترسیم کنید.

روی یک صفحه سفید مربع و مستطیل‌هایی با اندازه‌های متفاوت ترسیم کنید. یک نقطه روی کاغذ ترسیم کنید و با خطوط مستقیم رأس‌های این اشکال را به آن نقطه متصل نمایید. حال می‌توانید حجم‌های مکعب و مکعب مستطیل مختلفی طراحی کنید. این تمرین را با جابه‌جا کردن جای نقطه روی کاغذ تکرار کنید.

اشیای اطراف خود را به کمک فرم‌های ساده شدهٔ هندسی ترسیم کنید. برای این کار آن ها را درون یک مکعب مستطیل فرض کنید و با ترسیم نقطه گریز، آن را به پرسپکتیو ببرید. اگر تمایل دارید، این اشیا را در یک پرسپکتیو دو نقطه‌ای ترسیم نمایید. می‌توانید به تدریج اشیای پیچیده‌تری را طراحی کنید.

بخشی از فضای داخلی یا خارجی خانه خود را با استفاده از خطوط بکشید. در ابتدا خطوط موازی با هم را پیدا کنید. تلاش کنید با ترسیم امتداد این خطوط، نقطه گریز را مشخص و پرسپکتیو را کامل نمایید.

به تصاویر زیر نگاه کنید. هنرمندان به روش‌های دیگری عمق و دوری و نزدیکی اشیا را نشان داده‌اند: با هم پوشانی اشکال مختلف، با تفاوت تیرگی و روشنایی در پیش زمینه و پس زمینه تصویر، با ایجاد بافت و تغییر آن هنگام دور شدن و با تغییر رنگ از رنگ‌های گرم در جلو به رنگ‌های سرد در عمق تصویر. به این روش پرسپکتیو جوّی می‌گویند. یک طراحی ترسیم کنید و به دلخواه از هر کدام یک از این روش‌ها برای ایجاد عمق در آن استفاده کنید.

یک راه پله در منزل یا مدرسه را تماشا کنید. هر کدام از پله‌ها را شبیه به یک مکعب مستطیل فرض کنید. سعی کنید به وسیلهٔ یک پرسپکتیو یک نقطه‌ای آن را ترسیم کنید.

روی یک کاغذ شطرنجی اسم خود را به فرم هندسی بنویسید و آن را رنگ کنید. یک نقطه فرضی را روی کاغذ ترسیم کنید و رأس‌های اسم خود را به آن وصل نمایید. با ترسیم سطوح دیگر اسم خود به آن حجم دهید.

روی کاغذ شطرنجی سطوحی اتفاقی ترسیم کنید و با ترسیم سطوح جانبی به آن‌ها حجم بدهید. برای بهتر شدن نتیجه با دو خاکستری روشن و تیره این سطوح جانبی را سایه بزنید. دقت کنید که همه سطوحی که موازی هستند همرنگ باشند. می‌توانید به همین روش سازه‌های معماری ساده‌ای ترسیم کنید.

درس دوم: نور و حجم

به طراحی‌های زیر توجه کنید. این آثار هنری چهره‌های افراد مختلفی را نشان می‌دهد که هرکدام به روش خاصی طراحی شده‌اند. برخی از این آثار با خطوط انجام شده‌اند و برخی هم با سطوح تیره و روشن. در کدام یک از این طراحی‌ها می‌توانیم نور و سایه را تشخیص دهیم؟ حال فکر کنید برجستگی یا حجم چهره افراد در کدام یک از این طراحی‌ها مشخص‌تر است و طراحی کدام چهره‌ها تخت‌تر یا بی‌حجم است. می‌توان دید که حجم پردازی با نور و سایه باعث می‌شود برخی از این تصاویر واقعی‌تر به نظر برسند.

با یک چراغ مطالعه از زوایای مختلف روی یک تخم مرغ نور بتابانید. دقت کنید که فرم سطح تخم مرغ و جهت چراغ چگونه بر نور و سایه آن تأثیر می‌گذارد. روشن‌ترین و تیره‌ترین قسمت‌های تخم مرغ کدام بخش‌ها هستند؟ می‌توانیم ببینیم که سطوح مقابل به چراغ روشن‌ترین بخش آن هستند و سطوح پشت تخم مرغ در سایه قرار دارند. بین این دو بخش، سطوحی با خاکستری‌های میانه وجود دارد که نیم سایه می‌نامیم.

هر کدام از اشکال هندسی زیر فرم متفاوتی با بقیه دارند، ولی همه به صورت مشابهی در مقابل منبع روشنایی قرار گرفته‌اند. نور و سایه آنها را با هم مقایسه کنید. می‌توانید ببینید برخی از سایه‌ها دارای مرزی واضح و تیرگی برخی به صورتی ملایم تغییر می‌کند. برای مثال تیرگی و روشنایی سطوح مختلف مکعب از هم کاملاً متمایز هستند ولی تیرگی و روشنایی در فرم‌های منحنی دیگر اشکال به صورت ملایمی به هم وصل می‌شوند. تغییرات تیرگی و روشنایی به تغییرات فرم بستگی دارد. اگر این تغییرات تدریجی باشد تیرگی‌ها مرز مشخصی ندارند و اگر تغییرات فرم مانند لبه‌های سطوح مکعب شدید باشد، تغییرات نور و سایه روی آن شدیدتر است.

تغییرات تیرگی و روشنایی سطح به نزدیکی و دوری منبع نور از شیء هم بستگی دارد. با نزدیک شدن منبع نور به شیء، سطوحی که در مقابل نور هستند روشن‌تر می‌شوند و تضاد بیشتری با سطوح سایه پیدا می‌کنند. در این حالت نیم سایه‌ها کمتر می‌شوند و شدت نور و سایه بیشتر می‌شود. در صورتی که منبع نور دورتر باشد، نور در فضا پخش می‌شود و سایه‌های مبهمی روی شیء ایجاد می‌گردد.

همانند تصاویر زیر به وسیلهٔ یک چراغ قوه یا چراغ مطالعه، روی صورت یکی از دوستان خود از زوایای مختلف نور بتابانید. آیا حالت چهره او تغییر می‌کند؟ از او بخواهید حالت‌های مختلفی را با چهره خود نشان بدهد، مانند خوشحالی، ناراحتی، عصبانیت یا ترس. آیا وقتی جهت نور را تغییر می‌دهید، نور و سایه روی چهره برخی از این حالات را تشدید می‌کند؟ بعد از این، هنگام دیدن فیلم یا کارتون به حالت چهره و سایه روشن‌های روی آن توجه کنید. نور و سایه می‌تواند به بیان حالات مختلفی از احساسات انسان از طریق چهره کمک کند.

طراحی کنید

مانند درس اول به کمک قیچی، چسب و مقوای سفید، یک مکعب سفید بسازید. مکعب را در مقابل نور قرار دهید و مطابق شکل زیر طراحی خطی ساده از آن انجام دهید. فکر می‌کنید ترتیب روشن‌ترین به تیره‌ترین سطوح کدام است؟ سپس به وسیله یک مداد یا زغال سطوح مکعب را با خاکستری‌های مختلف سایه بزنید. سعی کنید برای واقعی‌تر شدن طراحی خود از قواعد پرسپکتیو استفاده کنید.

اشیایی را روی یک میز قرار دهید و نور یک چراغ مطالعه را روی آنها بتابانید. روی یک کاغذ طرح خطی ساده‌ای از آنها ترسیم کنید. سعی کنید مانند تصویر زیر (سمت چپ) مرز سایه‌ها را روی اشیا پیدا کرده و با ابزار خود بخش‌هایی را که در سایه قرار گرفته‌اند به صورت یکدست تیره کنید.

اشیای مختلفی که فرم هندسی ساده دارند را در مقابل نور خورشید یا یک چراغ مطالعه قرار دهید و با زدن هاشور با یک مداد، نور و سایه آنها را طراحی کنید. سعی کنید قبل از شروع، روشن‌ترین و تیره‌ترین بخش‌ها را روی شیء مشخص کنید و با یک خاکستری کم رنگ طراحی خود را شروع کنید. به تدریج که طراحی جلوتر می رود از خاکستری‌های تیره‌تر استفاده کنید. در صورت تمایل می‌توانید با ترکیب اشیای مختلف، طراحی پیچیده‌تری انجام دهید. توجه داشته باشید طراحی اشیای شیشه‌ای یا فلزی که شفاف هستند و یا نور را منعکس می‌کنند دشوارتر است.

وقتی که در محیط‌هایی مانند پارک، مدرسه، مسجد یا موزه هستید به فضای معماری توجه کنید. بخشی از فرم‌های معماری را انتخاب کرده و سعی کنید با ترسیم یک پرسپکتیو به آن عمق دهید. سپس با مشخص کردن سطوح تیره و روشن، نور و سایه را در این فضاها نشان دهید.

هنگامی که ابرهایی در آسمان می‌بینید با دقت به آنها نگاه کنید (مواظب باشید که نور خورشید مستقیماً به چشمان شما نتابد). آیا تیرگی شدیدی در ابرها مشاهده می‌کنید؟ می‌توان دید که ابرها فرم‌هایی نرم و کم‌رنگ دارند. با مشاهده مستقیم ابرها در آسمان و یا از روی عکس، یک طراحی از ابرهای آسمان انجام دهید. ابتدا به وسیله مداد، سطح آسمان را با هاشورهایی بسیار کم رنگ روی کاغذ ترسیم کنید. سعی کنید محل فرضی ابرها بدون هاشور یا کم رنگ‌تر باشد. با کشیدن آرام یک دستمال کاغذی روی هاشورها، آنها را محو کنید. به کمک یک پاک کن و به آرامی محل سفیدی ابرها را پاک کنید، به صورتی که ابرها کم‌کم نمایان شوند. می‌توانید همین تمرین را با طراحی یک دودکش انجام دهید. همین طور به جای مداد می‌توانید از کمی دوده یا زغال هم استفاده کنید.

سایه‌های افتان تصاویری طبیعی هستند که اشیا در مقابل نور مستقیم و شدید ایجاد می‌کنند. می‌توانید با گذاشتن یک کاغذ در مکان سایه آنها را ترسیم کنید و در صورت تمایل به رنگ خاکستری دلخواه خود در بیاورید. دقت کنید که لبه سایه‌ها همیشه واضح نیست و در بیشتر مواقع محو است. در مورد دلیل آن فکر کنید. با یک چراغ مطالعه سایه شیئی مانند گلدان را بررسی کنید. ببینید با دور و نزدیک بردن چراغ مرزهای سایه چه تغییری می‌کند؟

یک میوه با شکلی ساده مانند سیب را در مقابل یک منبع نور مانند چراغ قوه یا چراغ مطالعه قرار دهید و سعی کنید به کمک سطوح خاکستری آن را طراحی کنید. طراحی خود را با تغییر مکان منبع نور تکرار کنید. هر بار جای منبع نور را کمی عوض کنید به صورتی که منبع نور به تدریج دور مدل بچرخد و از همه جهت آن را روشن سازد.

به پنجره‌های اطراف خود در خانه یا مکان‌های دیگر توجه کنید. هنگامی که نور از پنجره‌ها عبور می‌کند روی زمین یا دیوارهای اطراف اشکال هندسی انتزاعی ایجاد می‌کند. به وسیلهٔ یک ابزار طراحی مانند مداد، ماژیک یا زغال، پنجره و نور تابیده شده را ترسیم کنید. همه فضاهای داخلی در سایه را با رنگ سیاه تیره کنید. وقتی در این کار مهارت یافتید محل خاکستری‌های روشن‌تر در فضای داخلی را پیدا کنید و کمی روشن‌تر ترسیم کنید. توجه کنید که روشنایی بیرون پنجره و نور بسیار روشن‌تر از سایه‌های فضای داخلی است.

یک مجسمه یا عروسک را از زوایای مختلف در مقابل نور قرار دهید و سعی کنید با سطوحی ساده آن را ترسیم کنید. اگر علاقه‌مند بودید از دوستی بخواهید برای شما مدل شود و با تاباندن نور از زوایای مختلف بر چهره‌اش، او را طراحی کنید.

طراحی زیر (سمت راست) اثر ژوژ سورا نقاش پسا امپرسیونیست فرانسوی است. او طراحی خود را به وسیله ترسیم نقطه‌های متعدد روی کاغذ انجام می‌داد. در سطوح تیره‌تر طراحی او، نقاط تیره‌تر تعداد و تراکم بیشتری دارند. تغییر این تیرگی‌ها به تدریج است و برای همین هم فرم‌ها در طراحی محو هستند و مرز دقیقی ندارند. توجه کنید که چگونه در پیش زمینه کنتراست روشنی کاغذ و تیرگی میز باعث شده که این قسمت وضوح بیشتری یابد و جلوتر به نظر بیاید. می‌توانید با استفاده از نقطه‌های سیاه طراحی مشابهی خلق کنید. در صورت تمایل می‌توانید همین کار را به صورت معکوس انجام دهید و سطحی را با زغال یا ابزاری دیگر، کاملاً سیاه کنید و به وسیلهٔ پاک کن نقاط سفیدی روی آن به وجود آورید و طراحی خود را کامل کنید.

درس سوم: ابزارهای ترسیم

طراحی یکی از ساده‌ترین روش‌های تولید تصویر است. طراحی ها معمولا بدون رنگ انجام می‌شود. هر ابزار طراحی باید بتواند بر روی یک سطح، خط یا تیرگی و روشنایی تولید کند. تصویر سمت راست نمونه‌هایی از ابزارهای طراحی هستند که هر کدام اثر متفاوتی بر روی کاغذ ایجاد می‌کنند. کدام یک از این ابزارها را می‌شناسید؟ همان‌طور که می‌بینید ساده‌ترین وسیله طراحی که در دسترس همه قرار دارد مداد است. مداد وسیلهٔ مناسبی برای طراحی خطی است. مدادهای مختلفی برای طراحی وجود دارند که براساس سختی و نرمی دسته‌بندی می‌شوند. فکر می‌کنید تفاوت اثر مدادهای نرم و سخت بر روی کاغذ چگونه است؟ می‌توان تصور کرد که مدادهای نرم با فشار کم، اثر تیره‌تری بر روی کاغذ ایجاد می‌کنند. در تصویر سمت چپ مدادهای مختلف براساس سختی و نرمی علامت‌گذاری شده‌اند. حرف B به معنای نرم مداد و حرف H نشانه سختی مداد است. حال به مداد خود نگاه کنید. چه علامتی روی آن درج شده است؟ بیشتر مدادهای معمولی HB هستند؛ یعنی نه خیلی سخت و نه خیلی نرم. مدادهای مختلف خود را با هم مقایسه کنید و ببینید کدام مداد تیره‌ترین اثر را روی کاغذ به‌جای می‌گذارد؛ این مداد نرم‌ترین است.

یکی دیگر از ابزارهای طراحی، زغال است. طراحی با زغال امکان ایجاد بافت‌های متنوعی را فراهم می‌کند. معمولا طراحی‌های سایه روشن را با زغال ترسیم می‌کنند، زیرا ایجاد خاکستری‌های متنوع با زغال ساده‌تر است و همین‌طور تیرگی‌های عمیق‌تری تولید می‌کند. زغال‌های طراحی در اندازه، رنگ و شکل‌های مختلف تولید می‌شوند و همین‌طور سختی و نرمی متفاوتی دارند. به کمک ابزارهای مختلف می‌توان با محو کردن اثر زغال تنالیته‌های لطیفی به وجود آورد. برخی از این ابزارها را در تصویر زیر مشاهده می‌کنید.

با اینکه بیشتر طراحی‌ها سیاه و سفید هستند، اما طراحی با ابزارهای رنگی دیگری هم انجام می‌شود. بیشتر این طراحی‌ها به‌صورت تک رنگ ترسیم می‌شوند. ابزارهای هنری رنگی بیشتر برای انجام نقاشی استفاده می‌شوند. کدام یک از این ابزارها را می‌شناسید؟ مداد رنگی یکی از ساده ترین ابزارهای خلق تصاویر رنگی است. سطح مناسب برای نقاشی با مداد رنگی، کاغذ است.

ماژیک ابزاری است که هم برای طراحی و هم برای نقاشی به کار می‌رود. ماژیک‌ها در اندازه‌ها و رنگ‌های متنوعی تولید می‌شوند. ویژگی این ابزار شدت و شفافیت رنگ آن است. با ماژیک می‌توان یک سطح را چندین بار رنگ کرد. چون رنگ ماژیک پوشاننده نیست، هر بار رنگ جدید با رنگ قبلی ترکیب می‌شود. از ماژیک‌های خاص در طراحی‌های مربوط به معماری یا طراحی صنعتی استفاده می‌شود. روان‌نویس هم از خانواده ماژیک است، اما روان‌نویس نوک ظریفی دارد و می‌توان با آن طراحی‌های دقیق‌تری انجام داد. برای همین از روان‌نویس، بیشتر در ترسیم‌های معماری یا مهندسی استفاده می‌شود.

یکی دیگر از ابزارهای طراحی و نقاشی، پاستل است. پاستل‌ها در رنگ‌های مختلف و در دو نوع گچی و روغنی وجود دارند که هر کدام بافت‌های مخصوصی ایجاد می‌کنند. معمولاً از کاغذ و مقواهای مخصوصی برای طراحی با پاستل استفاده می‌شود. پاستل چون شبیه به زغال است می‌تواند ابزار مناسبی برای طراحی باشد. تصویر پایین سمت راست نمونه پاستل گچی و تصویر سمت چپ پاستل روغنی است.

برخی از رنگ‌ها و مواد طراحی و نقاشی در حالت اولیه خود استفاده نمی‌شوند بلکه باید با محلولی مخلوط شوند که به آنها شفافیت داده و امکان دهد که بر روی یک سطح پخش شوند. این محلول را حلال یا مدیوم می‌نامیم که کمک می‌کند رنگ از حالت جامد یا غلیظ خود روان‌تر شده و راحت‌تر بر روی سطح بنشیند. آب یکی از حلال‌های اصلی در نقاشی است. برخی از رنگ‌ها مانند جوهر رنگی یا مرکب در آب حل می‌شوند. طراحی با آب مرکب یکی از شناخته شده‌ترین انواع طراحی است که با قلم موی نرم انجام می‌شود. این طراحی روی کاغذ یا مقوای ضخیم ترسیم می‌شود و به دلیل ویژگی بداهه خود به تولید شکل‌های خلاقانه‌ای در طراحی منجر می‌شود. قلم فلزی هم ابزار دیگری برای طراحی است. برای طراحی با قلم فلزی از مرکب استفاده می‌شود.

آب حلال تکنیک دیگری مانند آبرنگ است. با آبرنگ می‌توان سطوحی رنگی، شفاف و لطیف روی سطح کاغذ یا مقوا ترسیم کرد. رنگ‌های آبرنگ هم پوشاننده نیستند. در نقاشی سنتی ایران رنگ‌هایی با این خصوصیت را رنگ‌های روحی می‌نامند چون جسمیت کمی دارند. حلال رنگ‌های گواش هم آب است، اما این رنگ‌ها بر خلاف آبرنگ غلیظ و مات هستند و سطح زیرین را می‌پوشانند. برای همین در نقاشی سنتی ایران به آنها رنگ‌های جسمی می‌گویند. از گواش و آبرنگ در تصویرسازی و نقاشی بر روی سطوح کوچک استفاده زیادی می‌شود.

نقاشی با اضافه کردن آب به این رنگ‌ها معمولا روی سطحی انجام می‌شود که آن را پالت می‌نامیم. پالت‌ها اندازه و شکل‌های مختلفی دارند. برخی اوقات صاف و برخی اوقات دارای فرورفتگی‌هایی برای نگهداری رنگ ساخته شده هستند. رنگ‌هایی مانند آبرنگ و گواش یا آکریلیک که حلال‌شان آب است سریع‌تر خشک می‌شوند. رنگ دیگری که امروزه به‌صورت گسترده در نقاشی استفاده می‌شود، آکریلیک است. رنگ آکریلیک دوام زیادی دارد و می‌توان سطوح بزرگی را با آن به سرعت پوشاند. ویژگی این رنگ دوام زیاد آن و خشک شدن سریع می‌باشد. حلال این رنگ آب است.

شایع‌ترین روش نقاشی، استفاده از رنگ روغن است. نقاشی‌های بسیاری در تاریخ هنر با این روش خلق شده‌اند و به دلیل دوام بالای این رنگ امروز می‌توانیم آنها را در موزه‌ها تماشا کنیم. این روش با پرداخت دقیق‌تر امکان ترسیم نقاشی‌های واقع گرایانه را مهیا می‌سازد. معمولاً رنگ روغن به‌صورت تیوپ‌های رنگی است.

رنگ روغن مانند رنگ آکریلیک روی بوم استفاده می‌شود. بوم از پارچه ضخیمی از جنس کرباس تشکیل شده که روی یک چهارچوب کشیده شده و روی آن با مواد مخصوصی زیرسازی شده است. در این روش بسته به نوع نقاشی از قلم موهای متنوعی استفاده می‌شود. برخی از این قلم موها موهای نرم و برخی سفت دارند و به شکل‌های مختلف هستند؛ سر برخی گرد و برخی تخت است.

رنگ روغن با حلال‌های متنوعی استفاده می‌شود، به این حلال‌ها روغنی گفته می‌شود، چون در آب حل نمی‌شوند. اصلی‌ترین حلال رنگ روغن، روغن برزک است. برخی از این حلال‌ها باعث می‌شوند رنگ زودتر خشک شود، چون معمولاً رنگ‌های روغنی دیرتر خشک می‌شوند. به تصویر مقابل نگاه کنید. چه ابزارهای دیگری برای نقاشی رنگ روغن استفاده می‌شود؟ به کارکرد این ابزارها فکر کنید.

طراحی کنید

نقاشی‌ها و تصاویر هنری را با دقت تماشا کنید. فکر می‌کنید این تصاویر با چه ابزار و موادی خلق شده‌اند؟ اگر این آثار دارای مشخصات هستند، آنها را با دقت مطالعه کنید.

موضوعی را برای طراحی انتخاب کنید. با استفاده از مرکب یک طرح کلی و کم رنگ و سایه مانند را ترسیم کنید. سپس با استفاده از یک روان‌نویس یا قلم فلزی به تدریج جزئیات بیشتری به درخت اضافه کنید. می‌توانید لایه‌های جدید و دقیق‌تری با آب مرکب تیره‌تر ترسیم کنید تا طرح شما تکمیل شود.

با اشیای مختلفی که در دسترس دارید، ابزارهای طراحی بسازید و بافت‌های مختلف ایجاد کنید. سعی کنید از مرکب یا مواد رنگی طبیعی اطراف خود مانند چای، میوه های رنگی و... برای ایجاد اثر روی کاغذ استفاده کنید.

به تصویر زیر نگاه کنید. این تصویر کجاست؟ آیا تا به حال به چنین جایی رفته‌اید؟ چه وسایلی در این تصویر می‌شناسید؟ اگر شما یا دوستانتان هنرمندی را می‌شناسید به کارگاه او بروید و در مورد ابزارها و روش کارش از او سؤال کنید.

مواد و ابزار مختلفی که در اطراف شما وجود دارد را بررسی کنید و ببینید کدام یک برای ترسیم تصاویر مناسب هستند؛ سعی کنید تصویری با آنها ترسیم کنید.

ابزارهایی که در این درس معرفی شد، روش های معمول و سنتی در تولید آثار هنری و تصاویر هستند. امروزه در هنر معاصر هنرمندان از ابزارهای نامتعارفی استفاده می‌کنند. بعضی از این ابزار و روش‌ها به صورت معمول در صنعت و رشته‌های مختلف استفاده می‌شوند. سعی کنید با مرور آثار هنری برخی از آنها را که از روش‌های غیرمتعارف تولید شده‌اند جستجو کنید.

اگر یک رایانه یا گوشی همراه در دسترس دارید، یک برنامه نقاشی روی آن نصب نمایید. سعی کنید ابزارهای آن و روش استفاده از این ابزارها را یاد بگیرید. تصاویری به دلخواه طراحی کنید. اگر برنامه امکانات رنگی دارد، تصویر را رنگ آمیزی کنید. تصویر را برای دوستان خود به اشترک بگذارید.

از هر کدام از کاغذهای مختلفی که در دسترس دارید مانند کاغذ طراحی، روزنامه و ... یک نمونه جمع‌آوری کنید. مشخصات آنها مانند ضخامت و نازکی، بافت، رنگ، استحکام و مقاومت آنها در مقابل آب را ارزیابی کنید. با ابزارهای مختلف خود روی هر کدام را طراحی کنید و نتیجه را مقایسه کنید. فکر می‌کنید طراحی با کدام ابزار و روی کدام سطح نتیجه بهتری دارد. می‌توانید کولاژی با کاغذهای مختلف انجام دهید و با مواد متفاوت روی هر قطعه طراحی کنید.

با استفاده از ابزارها و اشیای دور ریختنی مانند کارتن و رنگ، یک اثر هنری ترکیبی خلق کنید. فکر می‌کنید کدام ابزار و روش‌ها باهم همخوانی بیشتری دارند؟

درس چهارم: تعریف و کاربردهای طرّاحی

برای فهم کاربردهای متنوع طراحی ضرورت دارد فرایند بنیادین طراحی در ذهن طراح را بشناسیم. فکر کنید می‌خواهید یک شیء را طراحی کنید، چه فرایندهایی را برای این کار انجام می‌دهید؟ با دقت نگاه می‌کنید، شیء و تناسباتش را ارزیابی می‌کنید، کاربرد ابزارهای خود را می‌سنجید، بین آنچه ترسیم کردید و شیء قیاس می‌کنید. به زبان ساده کار اصلی شما سامان دادن به عناصر تجسمی (مانند خط، سطح) روی کاغذ است. عناصری که تفسیر ذهن شما از نمای شیء است.

برای مثال نور شکل خاصی روی شیء ایجاد کرده است و شما با استفاده از تیرگی ابزار خود و سفید کاغذ رابطهٔ مشابهی را در طراحی خود بازنمایی می‌کنید. مسلماً اگر رابطه ایجاد شده در طراحی انسجام یا کارکرد نداشته باشد، یعنی برای مثال روابط تیرگی و روشنایی آشفته باشند، نتیجه نهایی به شیء شبیه نخواهد بود. در نتیجه فعالیت اصلی طراحی سامان دادن به عناصر تجسمی در قالب طراحی نهایی است.

به این تصاویر دقت کنید. آیا در طراحی خط می‌بینید؟ این خط ها ترجمه شکل‌هایی است که از ذهن طراح گذشته و به وسیله دست او روی کاغذ ترسیم شده‌اند. به همین دلیل، طراحی، به دنیای ایده‌های ذهنی ما بسیار نزدیک است. به خاطر این نزدیکی به افکار ما، طراحی راه‌حل مناسب و بلاواسطه برای بیان ایده‌های ماست. در قرون گذشته هم طراحی تنها محدود به عرضه ظاهر چیزهایی که می‌بینیم نبوده است؛ برای مثال در دوران رنسانس در قرن چهاردهم میلادی واژه طراحی معادل ایده خلاق بوده است. برای همین تعجبی ندارد بدانیم که به جز هنرمندان هنرهای تجسمی که بیشتر با تصویر و فرم سروکار دارند، بسیاری از متفکرین و هنرمندان رشته‌های دیگر نیز برای بیان ایده‌هایشان به طراحی متوسل می‌شدند.

در این معنا طراحی ارتباط نزدیکی با بنیان نهادن، پی افکندن و ارائه کردن یک طرح یا یک الگوی ذهنی دارد. در نتیجه عجیب نیست وقتی یک نویسنده از طرح داستان یا یک مهندس از طراحی یک سیستم سخن می‌گوید. تقریباً اکثر کسانی که می‌خواهند طرح ذهنی خود را به‌صورت ساده و ملموس‌تری ببینند، سعی می‌کنند آن را طراحی کنند؛ با اینکه این افراد الزاماً در طراحی مهارت ندارند. حال به خط خطی‌های نویسندگان، کارگردانان یا دانشمندان فکر کنید. این طراحی‌ها چه کمکی به آنها می‌کند؟

در تمام موارد یادشده بالا، طراحی کمک می‌کند که مسئله یا مشکل معینی حل شود. مسلماً در این موارد هم وجود خلاقیت باعث رسیدن به نتیجه بهتری خواهد شد، چرا که خلاقیت تنها منحصر به هنر نیست و پیدا کردن هر راه‌حلی با خلاقیت ارتباط دارد. طراحی همچنین امکان می‌دهد با جسمیت دادن به ایده‌های پیچیده، آنها را در قالب تصاویر ساده، قابل فهم‌تر کنیم؛ برای مثال ایده‌های علمی به همین روش به صورت ساده و مؤثرتر آموزش داده می‌شوند. نگاهی به کتاب‌های علوم، فیزیک یا شیمی خود بیندازید. حتی کتاب ریاضی و هندسه پر از طرح‌هایی است که درک مسائل را آسان‌تر می‌کند.

احتمالاً به گوش شما چنین چیزهایی خورده است: طراحی یک برنامه درسی یا در این معنا طراحی تنها محدود به تولید تصاویر، اشیا، فرم‌های هنری یا کاربردی نیست. در نهایت در وسیع‌ترین تعریف ممکن هرگونه سامان دادن به اجزای مختلف در قالب کلیتی منسجم که به صورتی مؤثر یک هدف را برآورده کند یک طراحی است. این هدف می‌تواند زیبایی باشد، بازنمایی دنیای مرئی یا هدفی کاربردی.

فکر می‌کنید در کدام رشته‌ها کاربرد هدف طراحی یک شیء یا پروژه است؟ معماری و طراحی صنعتی رشته‌هایی هستند که در آنها کاربرد در عین زیبایی اهمیت دارد. در این رشته‌ها مسئله معمولاً از طراحی عملکرد، طراحی فضا و گاه طراحی نور و صدا صحبت می‌شود. برخی اوقات هدف طراحی، انتقال سریع، مؤثر و واضح ایده‌ها یا مفاهیم است. کاربرد طراحی گرافیک در این موارد مشخص می‌شود. حتماً تا به حال علائم هدایت کننده در ساختمان‌ها یا خیابان‌ها یا همچنین آرم یا عنوان سازمان‌ها یا شرکت‌های مختلف را دیده‌اید. این طراحی‌ها بسیار متنوع هستند. برخی با فرم‌های ساده شده ذهنی یا طبیعی، برخی با حروف و کلمات یا رنگ‌های درخشان انجام شده‌اند. اما وجه مشترک همه این طراحی‌ها، بارز بودن و تأثیرگذاریشان بر چشم و ذهن است. برای همین امر است که طراحی گرافیک در تبلیغات بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرد.

طراحی کنید

یک فضای تخیلی را در ذهن خود تصویر کنید (مثلا یک سفینه فضایی). سعی کنید به روابط میان اشیا یا افراد در این فضا فکر کنید و آنها را تصور کنید. شروع به طراحی فضا با یک اتود کلی کنید. کم‌کم جزئیات فضا را کامل کنید. برای مطالعه بهتر جزئیات طراحی می‌توانید به عکس و منابع تصویری که در اختیار دارید، مراجعه کنید.

با درنظر گرفتن سطحی که روی آن طراحی می‌کنیم، می‌توانیم تعریف متفاوتی از طراحی ارائه کنیم. طراحی می‌تواند شکلی باشد که با هر ابزار اثرگذاری روی یک سطح به‌وجود می‌آید. در نتیجه سطحی که روی آن طراحی می‌کنیم هم به اندازه ابزار طراحی اهمیت دارد و با هر ابزاری نمی‌توان روی هر سطحی اثر گذاشت؛ مثلاً با یک تکه چوب می‌توان روی سطح یک ساحل شنی یا روی یک سطح گلی صاف طراحی انجام داد. مسلماً این طراحی عمری کوتاه دارد. کاری که با ابزارهای معمولی طراحی ممکن نیست. طراحی همچنین می‌تواند عملی گذرا باشد. هنرمندان مهمی با ابزارهایی مانند نور آثار طراحی موقتی خلق کرده‌اند. این طراحی‌ها علاوه بر ماندگار نبودن، جسمیّت هم ندارند. فکر کنید با چه روش‌های غیرمتعارفی می‌توانید طراحی انجام دهید؟ این طراحی‌ها می‌تواند ماندگار نباشد.

یک شیء کاربردی مانند صندلی، وسایل آشپزخانه یا لامپ مطالعه را مقابل خود قرار داده و طراحی کنید. سعی کنید در هنگام طراحی ارتباط اجزا و نقش هرکدام در کارکرد کلی شیء را بررسی کنید. از زوایای مختلف طراحی خود را تکرار کنید. وقتی کاربرد اجزا را بهتر دانستید، سعی کنید خلاقانه طراحی خود را تغییر دهید یا اشیایی با کارکرد مشابه به صورت ذهنی خلق کنید.

یک شیء با اجزایی با فرم‌های ساده هندسی طراحی کنید. به صورتی که هر کدام از اجزای آن یکی از فرم‌های مکعب مستطیل یا استوانه باشد. با تکمیل طراحی خود تعداد و اندازه این فرم‌ها را محاسبه کنید. با چسب و مقوا این مکعب و استوانه‌ها را بسازید و با چسباندن آنها به هم شیء خود را تکمیل کنید.

یک موضوع مانند یک گل را انتخاب کنید. نیمی از آن را به دلخواه با یک ابزار طراحی و نیمه دیگر آن را با ابزار و روشی متفاوت ترسیم کنید. می‌توانید این روش را با ابزارها و موضوعات متنوعی انجام دهید و سعی کنید انتخاب‌هایی خلاقانه داشته باشید.

با کمی مقوا و کارتون و با استفاده از تصاویر زیر اشیایی مانند جای دستمال کاغذی را طراحی و اجرا نمایید.

یکی از فیلم‌هایی را که قبلاً دیده‌اید و به خاطر دارید را انتخاب کنید. داستان و صحنه‌های فیلم را مرور کنید. صحنه‌های فیلم را به ترتیب و با رسم تصاویر متعددی در یک صفحه به صورتی ساده طراحی کنید. به ترکیب‌بندی و زاویه دید توجه کنید. این کار شبیه به انجام یک استوری برد است که معمولاً فیلم سازان قبل از ساخت یک فیلم انجام می‌دهند و با آن طراحی صحنه‌ها، حرکت، نماها و داستان فیلم را مطالعه می‌کنند.