درسنامه آموزشی تفکر و سبک زندگی کلاس هشتم
فعالیت 8: مهار نفس (خویشتنداری) چیست؟
نفس اشاره به خود آدمی دارد. هر انسانی دارای خواستههایی است که برخی پسندیده و برخی ناپسند است. هوای نفس اشاره به خواستههای نادرست انسان دارد؛ مانند پولدوستی، مقامطلبی، شهرتطلبی و غیره که معمولاً حد و مرزی ندارد.
مهار نفس، مهارتی بسیار مهم است که همهی افراد برای داشتن یک زندگی سالم به یادگیری این مهارت نیاز دارند. افراد در زندگی شخصی، خانه، مدرسه، روابط با دیگران و در جامعه با موقعیتهایی روبهرو میشوند که باید گفتار، احساسات، رفتار و خواستههای خود را مهار کنند و بر آنها مراقبت داشته باشند. اهمیت مهار نفس بهقدری است که در قرآن بهعنوان یکی از دروازههای ورود به بهشت از آن یاد شده است (وَ اَمّا مَن خافَ مَقامَ رَبِّه وَ نَهَی النَّفسَ عَنِ الهَویٰ، فَاِنَّ الجَنَّةَ هِی المَأویٰ) (سورهی نازعات آیات 41-40)
ترجمهی آیه: و اما آن کس که از مقام خداوند بترسد و نفس خود را از خواهشهای زیانبار بازدارد، پس بهشت جایگاه او خواهد بود.
مهار نفس نهتنها به حفظ آرامش درون یک فرد کمک میکند؛ بلکه میتواند به محبوبیت اجتماعی و شکوفایی استعدادهای معنوی انسان نیز منجر شود. مهار نفس نتیجهی دیگری هم دارد و آن این است که یک فرد با رفتار خود نشان میدهد که چه چیزی غلط و چه چیزی درست است. مهار نفس همچنین به افراد این امکان را میدهد که تمایلات و احساسات غلط خود را مهار کنند، در برابر دیگران صبوری کنند و بهجای انتخابهای نادرست انتخابهای بهتری داشته باشند.
مهار نفس نیازمند آن است که شما فکر و ارادهی خود را تقویت کنید. عبارات زیر را که از بزرگان نقل شده است، مطالعه کنید و دربارهی نکات مهم آن نظرات خود را بیان کنید.
فعالیت 1 (بحث گروهی) (صفحهی 57 کتاب درسی)
ویژگی افرادی که در خویشتنداری قوی یا ضعیف هستند را شناسایی کنید.
| افرادی که در مهار نفس قوی هستند. | افرادی که در مهار نفس ضعیف هستند. |
| 1- ایمان آنها قویتر است. | 1- |
| 2- | 2- |
| 3- | 3- |
| 4- | 4- |
| 5- | 5- |
فعالیت 2 (بحث گروهی) (صفحهی 57 کتاب درسی)
با توجه به هریک از خواستههای ناپسند زیر، پیامدهای عدم مهار نفس را در هر مورد در جدولی مانند جدول زیر بنویسید.
| خواستههای نفسانی | نتایج و آثار عدم مهار نفس |
| 1- بر زبان آوردن سخنان زشت و علاقه به بدگویی پشت سر دیگران | |
| 2- ناتوانی در مهار خشم | |
| 3- میل به قانونشکنی | |
| 4- خوردن مال دیگران و حرص به جمعآوری ثروت | |
| 5- حسادت و میل به انتقام گرفتن |
روشهای مهار نفس
عدهای تصور میکنند که مهار نفس دشوار است؛ اما اینطور نیست. برای جلوگیری از غرق شدن در خواستههای نفسانی به توصیههای زیر توجه کنید:
1- سعی کنید ابتدا فکر کنید و بعد تصمیم بگیرید. انسان نادان ابتدا عمل میکند و بعد فکر میکند. انسان دانا ابتدا فکر میکند و بعد عمل میکند.
2- عدهای در پیروی از هواهای نفسانی تابع دیگراناند، سعی کنید برای خود تصمیم بگیرید و تابع رفتار غلط دیگران نباشید. مهار نفس را برای سودهای فراوان آن تمرین کنید.
3- در رسیدن به خواستهها، عجله و شتاب به خرج ندهید. خیلیها در رسیدن به پول یا مقام عجله دارند. به خداوند توکل کنید و سعی کنید از راه درست و خداپسندانه به خواستههای خود برسید.
4- اغلب افراد موفق کسانی هستند که نفس خود را مهار کرده و شیوه درستی را در زندگی انتخاب میکنند. اگر در مهار نفس ضعف دارید، از خداوند کمک بگیرید.
5- مطالعهی زندگی انسانهای با ایمان، دانشمندان و افراد موفق میتواند راهگشای شما باشد.
6- هر شب مروری بر اعمال و رفتار روزانهی خود داشته باشید. کارهای خوب یا بد را مرور کنید. برای کارهای خوبی که انجام دادهاید، از خداوند سپاسگزاری کنید و برای کارهای زشت خود، از خداوند عذرخواهی کنید.
فعالیت 3 (انتخابی) (صفحهی 58 کتاب درسی)
دربارهی روشهای دیگر مهار نفس خودت فکر کن و پاسخ بده.
7-
8-
9-
10-
فعالیت در منزل (صفحهی 59 کتاب درسی)
یکی از دو فعّالیت زیر را به دلخواه در منزل انجام دهید و نتیجه را به کلاس ارائه کنید.
1- موقعیتی را بیان کنید که در آن توانستهاید رفتار خود را مهار کنید (برای مثال، بیانات نامناسب، خواستههای بیجا یا حرکات بیجا)، نتیجه را یادداشت کنید و در کلاس بخوانید.
2- در مورد زندگی یک فرد که توانسته است نفس خود را مهار کند، تحقیق کنید؛ برای مثال، ابن سیرین، شیخ رجبعلی خیاط، یا هر فردی که شما مایل هستید.