درسنامه آموزشی تفکر و سبک زندگی کلاس هفتم
فعالیت 4: پروژۀ پژوهشی

جلسهی اوّل: طرح سؤال پژوهش
در طول عمر خود با پرسشهای زیادی مواجه میشوید و برای پاسخگویی به این پرسشها، مانند یک پژوهشگر بهطور مداوم درگیر یک پروژهی پژوهشی هستید. گردآوری اطّلاعات برای پاسخگویی به این سؤالات گاه با روش مشاهده، گاه با روش نظرسنجی، گاه با مراجعه به منابع مکتوب چاپی و الکترونیکی و گاهی نیز با ترکیبی از روشها انجام میشود. در پایهی هفتم شما با استفاده از دو روش مشاهده و نظرسنجی بیشتر آشنا خواهید شد.
الف) مشاهده
به سؤال زیر توجّه کنید.
«در محلّهی شما چه کارگاهها و مغازههایی وجود دارد؟»
با دقّت در این سؤال به نکات زیر پی میبریم.
- موضوع این سؤال، کارگاهها و مغازههاست.
- محیط مورد نظر سؤال، محلّهی خود شماست.
- پاسخ نهایی سؤال، فهرست کردن عنوان کارگاهها و مغازهها است.
آیا شما برای پاسخگویی به این سؤال راهی بهجز مشاهده سراغ دارید؟ شاید اگر محیط مورد نظر، محلّهی شما نبود، از راههای دیگری نیز میتوانستید برای رسیدن به پاسخ استفاده کنید؛ امّا برای فهرست کردن عناوین کارگاهها و مغازههای محلّهی خودتان، تنها راه ممکن مشاهده است.
گفتوگو کنید (صفحهی 19 کتاب درسی)
پاسخ کدامیک از پرسشهای زیر با روش مشاهده بهدست میآید؟ کنار آن علامت بزنید.
| ردیف | پرسش | مشاهده |
| 1 | تاکنون چند اثر تاریخی در سازمان میراث فرهنگی ایران به ثبت رسیده است؟ | |
| 2 | میزان تغییر دمای هوای کلاس شما از ساعت 8 صبح تا ساعت 2 بعدازظهر دوم بهمن ماه چقدر است؟ | |
| 3 | میزان فعّال بودن دانشآموزان کلاس شما در درسهای مختلف چقدر است؟ | |
| 4 | اهدای خون چه تأثیری در سلامت انسان و جامعه دارد؟ | |
| 5 | در تعطیلات عید نوروز کدام استانهای ایران بیشترین گردشگر را دارد؟ | |
| 6 | میزان علاقهی دانشآموزان کلاس شما به هر یک از درسهای پایهی اوّل متوسطه چقدر است؟ | |
| 7 | عابران پیادهای که در یک مدّت و محلّ مشخص، مقررات عبور و مرور را رعایت میکنند، چند نفرند؟ | |
| 8 | مرزهای ایران در زمان هخامنشیان کدام کشورها را در برمیگرفت؟ | |
| 9 | طول راه آهن ایران در حال حاضر چند کیلومتر است؟ | |
| 10 | دانشآموزان و دانشجویان ایران در کدامیک از رشتههای علمی مقالات بیشتری به چاپ رساندهاند؟ |
پاسخهای خود را در کلاس مطرح کنید. دربارهی انتخاب خود توضیح دهید.
ب) نظرسنجی
به سؤال زیر توجّه کنید.
«همکلاسیهای شما به کدامیک از رشتههای ورزشی بیشتر علاقه دارند؟»
با دقّت در این سؤال به نکات زیر پی میبریم.
- موضوع این سؤال، علاقه به رشتههای ورزشی است.
- در این سؤال نظر همکلاسیهای شما اهمّیت دارد.
- پاسخ نهایی سؤال، تعیین رشتههایی است که بیشتر مورد علاقهاند.
گفتوگو کنید (صفحهی 20 کتاب درسی)
پاسخ کدامیک از پرسشهای زیر با روش نظرسنجی به دست میآید؟ کنار آن علامت بزنید.
| ردیف | پرسش | نظرسنجی |
| 1 | حفظ پوشش سنّتی چگونه به حفظ هویت فرهنگی کمک میکند؟ | |
| 2 | در جنگ تحمیلی ایران و عراق، کدام استانها بیشتر درگیر جنگ بودند؟ | |
| 3 | پیشرفتهای علمی ایران در بخش انرژی هستهای در 10 سال اخیر چه بوده است؟ | |
| 4 | از نظر مردم، واردات محصولات مصرفی 1 چه نقشی در کاهش یا افزایش رشد تولید ملی دارد؟ | |
| 5 | نقش الگویی اهل بیت (ع) در زندگی مردم چگونه است؟ | |
| 6 | میزان رعایت حرمت دیگران هنگام استفاده از وسایل نقلیهی همگانی و در اماکن عمومی و ... در زمان خاصی از سال چگونه است؟ | |
| 7 | روش تصفیهی آب در شهرهای بزرگ با روستاها چه تفاوتی دارد؟ | |
| 8 | نوع مشاغل موجود در شهر یا روستای شما با چه چیزهایی رابطه دارد؟ | |
| 9 | در محلهی شما چند کارگاه صنعتی کوچک (با کمتر از 10 کارگر) وجود دارد؟ | |
| 10 | نظر اهالی محلهی شما دربارهی مصرف محصولات کشاورزی زیستی (ارگانیک) چیست؟ |
پاسخهای خود را در کلاس مطرح کنید. دربارهی دلایل انتخاب خود توضیح دهید.
طرح پرسش پژوهش (صفحهی 20 کتاب درسی)
برای انجام پروژهی پژوهشی خود، بهصورت فردی یا گروهی، پرسشی طرح کنید که ویژگیهای زیر را داشته باشد. آنرا در محلّ مشخّص شده بنویسید.
پاسخ به پرسش تنها با مشاهده یا نظرسنجی امکانپذیر است.
شما به دانستن پاسخ و جستوجوی آن علاقهمند باشید.
بهطور واضح و روشن بیان شده باشد.
از لحاظ زمان و دسترسی به منابع امکانپذیر باشد.
پاسخ آن بهطور مستقیم در کتابهای درسی شما موجود نباشد.
جلسهی دوم: تهیهی طرح پژوهش
پرسش خود را در کلاس مطرح کنید و با کمک همکلاسیها و راهنمایی دبیر در صورت لزوم آنرا اصلاح کنید.
سه مورد از پرسشهای همکلاسیهای خود را که برای شما جالب است، بنویسید.
برای انجام پژوهش، به طرح پژوهش نیازمندیم. طرح پژوهش برای پژوهشگران مانند نقشهی راه است که به آنها کمک میکند فعّالیتهای خود را بر اساس برنامهای منظم و اندیشیده شده به پیش ببرند. طرح پژوهش از اجزایی تشکیل شده است. مهمترین مواردی که در نوشتن طرح پژوهشی به آن توجّه میکنیم، عبارتاند از:
- عنوان یا پرسش پژوهش چیست؟
- هدف یا اهداف ما از انجام پژوهش چیست؟
- از چه شیوهای برای گردآوری اطّلاعات استفاده میکنیم؟
- برای ثبت اطّلاعات از چه ابزار و وسیلهای استفاده میکنیم؟
عنوان یا پرسش پژوهش
برای نوشتن عنوان پژوهش از یک عبارت خبری یا پرسشی استفاده میکنیم. این عبارت یا پرسش همان موضوعی است که کنجکاوی ما را تحریک میکند و میخواهیم پاسخ آنرا بیابیم.
مثال عنوان پژوهش به شکل عبارت: «بررسی ابعاد تأثیر فنّاوریهای نوین بر سبک زندگی مردم ایران»
مثال عنوان پژوهش به شکل پرسش: «فنّاوریهای نوین چه تأثیراتی بر سبک زندگی مردم ایران دارند؟»
هدف یا اهداف پژوهش
هر پژوهشگری از عنوان یا پرسش انتخابی خود هدفی را دنبال میکند؛ در برخی مواقع، عنوان پژوهش میتواند هدف کلّی پژوهش هم باشد و به همان صورت نوشته شود. هدف کلّی میتواند به اهداف جزئیتری تقسیم شود. این عمل کمک میکند که با نقشهی دقیقتر و با اطمینان بیشتر به هدف کلی برسیم. بهعنوان مثال موضوع «بررسی ابعاد تأثیر فنّاوری اطّلاعات و ارتباطات، بر سبک زندگی مردم ایران» میتواند شامل اهدافی به شرح زیر باشد:
- بررسی چگونگی تأثیر فنّاوری اطّلاعات و ارتباطات بر روابط انسانی
- بررسی چگونگی تأثیر فنّاوری اطّلاعات و ارتباطات در سلامت
- بررسی چگونگی تأثیر فنّاوری اطّلاعات و ارتباطات در کاهش و افزایش هزینهها
- بررسی چگونگی تأثیر فنّاوری اطّلاعات و ارتباطات در استفاده از منابع
- بررسی چگونگی تأثیر فنّاوری اطّلاعات و ارتباطات در نحوهی انجام کارها
- و ...
شایان ذکر است که هر یک از اهداف فوق میتواند موضوع یک پژوهش باشد و به اهداف جزئیتری تقسیم شود.
شیوهی گردآوری اطّلاعات
در این قسمت ما بهعنوان پژوهشگر بهطور دقیق توضیح میدهیم که چگونه اطّلاعات را گردآوری میکنیم، یعنی از کدامیک از روشهای مشاهده یا نظرسنجی استفاده میکنیم. از چه نمونهای و با چه ویژگیهایی بهره میبریم. به عنوان مثال در نظرسنجی از چند نفر سؤال میکنیم؟ این افراد چه ویژگیهایی (سن، جنس، شغل و…) دارند؟ یا در روش مشاهده، چه چیزی را مشاهده میکنیم؟
چند بار و با چه فاصلهی زمانی مشاهدهی خود را ثبت میکنیم؟
ابزار گردآوری اطّلاعات
هنگام گردآوری اطّلاعات، ما از ابزاری برای ثبت اطّلاعات استفاده میکنیم. بهعنوان مثال در روش مشاهده، ممکن است از دوربین عکاسی، فیلمبرداری یا برگهی ثبت مشاهدات استفاده کنیم. برگهی ثبت مشاهده گاهی با استفاده از جملات از پیش تعیین شده و چند گزینهای و گاهی بهصورت تشریحی پر میشود. در روش نظرسنجی میتوانیم از پرسشنامه، ضبط صوت یا برگهی ثبت مصاحبه استفاده کنیم. محتوای عکسها، فیلمها و صداهای ضبط شده را میتوان در برگهی دیگری ثبت کرد. طرّاحی ابزار گردآوری اطّلاعات به سؤالات پژوهش و خلاقیت پژوهشگر بستگی دارد. نمونههایی از برگهی ثبت مشاهدات، پرسشنامه و برگهی ثبت مصاحبه در انتهای کتاب درسی شما ارائه شده است. در طرح پژوهش، شما متناسب با سؤالات پژوهشی خود ابزار مناسب را نام میبرید و طرّاحی میکنید.

برای یک پژوهشگر به همان اندازه که داشتن دانش و روش علمی اهمّیت دارد، رعایت امانت و داشتن اخلاق علمی نیز ضروری است؛ بنابراین در مشاهده و نظرسنجی رعایت نکات زیر ضروری است.
- احترام به حریم شخصی افراد (مشاهده یا نظرسنجی برای افراد مزاحمت ایجاد نکند و …).
- امانتداری در ارائهی اطّلاعات (آنچه را که مشاهده کردهایم و نظرات افراد را، بدون دخالت نظر خود ارائه کنیم).
- حفظ اطّلاعات شخصی دیگران (ارائهی گزارش بدون نام بردن از افرادی که مورد مشاهده و نظرسنجی قرار گرفتهاند).
- و …
پس از توضیحات دبیر محترم، طرح پژوهشی خود را مطابق الگوی زیر بنویسید.
طرح پژوهش (صفحهی 24 تا 25 کتاب درسی)
عنوان یا پرسش پژوهش: ..................................
هدف یا اهدافی که از انجام پژوهش دارم/ داریم: ..................................
شیوهای که برای گردآوری اطّلاعات بهکار میبرم/ میبریم: ..................................
ابزاری که برای ثبت اطّلاعات استفاده میکنم/ میکنیم (سؤالهای برگهی ثبت مشاهده یا پرسشنامهی نظرسنجی خود را بهطور کامل در این بخش وارد کنید):
..................................
جلسهی سوم: برنامهریزی برای اجرا
طرح پژوهشی خود را در کلاس بخوانید و با کمک همکلاسیها و راهنمایی دبیر در صورت لزوم آنرا اصلاح کنید. سپس برای اجرای طرح خود برنامهریزی کنید. برای برنامهریزی، کارهایی را که قرار است انجام دهید، فهرست کنید و برای انجام آنها زمانی را پیشبینی کنید؛ مانند:
- جاهایی که قرار است مراجعه کنید.
- مواد و وسایلی که باید تهیّه کنید، (کاغذ، ضبط صوت، دوربین، اجازه نامه و …).
- ابزاری که برای ثبت اطّلاعات باید تهیّه کنید (پرسشنامه، برگهی ثبت مشاهده).
- کارهایی که برای تهیّهی گزارش و ارائهی آن انجام میدهید .
و ...
| ردیف | کارهایی که باید انجام بدهم/ بدهیم | نام مسئول انجام کار | تاریخ شروع | تاریخ پایان |
ساختار گزارش پژوهش
گام نهایی در انجام پژوهش، تهیّهی گزارش پژوهش است. در این مرحله پژوهشگران طرح پژوهش و یافتههای آنرا در گزارشی تنظیم و آنرا برای ارائه به دیگران آماده میکنند. یک گزارش پژوهش بهطور ساده شامل موارد زیر است:
- طرح روی جلد (شامل عنوان پژوهش، نام پژوهشگر/ پژوهشگران، نام دبیر، نام مدرسه، سال انجام پژوهش)
- صفحهی بسم الله الرحمن الرحیم
- فهرست
- عنوان یا پرسش پژوهش
- هدف یا اهداف پژوهش
- شیوهی گردآوری اطّلاعات
- ابزار گردآوری اطّلاعات
- نتایج پژوهش/ پاسخ پرسش پژوهش
- پیشنهادها و سؤالهای جدید
دربارهی عنوان و پرسش پژوهش، اهداف پژوهش، شیوهی گردآوری اطّلاعات و ابزار گردآوری اطّلاعات قبلاً توضیح داده شد. این موارد در طرح پژوهش و گزارش پژوهش تقریباً یکساناند و از طرح به گزارش انتقال داده میشوند.
نتایج پژوهش: پس از گردآوری اطّلاعات، یافتهها را بر اساس اهداف پژوهش طبقهبندی میکنیم.
جملات مربوط به هر هدف را زیر هم مینویسیم. اگر جمله تکراری نباشد، جلوی آن عدد 1 میگذاریم. در صورتیکه جملات بیش از یک بار تکرار شده باشند، جملهی تکراری را یکبار مینویسیم و دفعات تکرار (فراوانی) آنرا جلوی آن ذکر میکنیم. جملات غیرمرتبط را حذف میکنیم و نکات مهم را برای ارائهی گزارش استخراج میکنیم.
پیشنهادها و سؤالهای جدید: در صورتیکه بر اساس نتایج پژوهش پیشنهادی برای کاربرد آن یا سؤالات جدیدی برای پژوهش بیشتر داشته باشیم، آنها را در این قسمت مینویسیم.
هنگام انجام پژوهش، ساختار گزارش پژوهش را در نظر بگیرید. شما میتوانید برای تهیّهی گزارش از آموختههای خود در درسهایی مانند کار و فنّاوری، فارسی و هنر استفاده کنید.