درسنامه آموزشی معماری داخلی فضاهای مسکونی کلاس یازدهم معماری داخلی

واحد یادگیری 5: تهیۀ طرح‌های اجرایی فضاهای داخلی مسکونی

آیا تا به حال پی برده‌اید؟

1- نقشه‌های اصلی مرحلۀ دوم جهت اجرایی شدن یک پروژه ساختمانی شامل چه مدارکی هستند و چه تفاوت‌هایی با نقشه‌های مرحلۀ اول دارند؟
2- نقشه‌های اجرایی ساختمانی و اطلاعات ارائه شده در آن، بر چه مبنایی دسته‌بندی شده و ترتیب ترسیم آنها چگونه است؟
3- برای ارائۀ خوانا و استاندارد نقشه‌های مرحلۀ دوم از چه علائم و ضخامت خطوطی استفاده می‌شود؟
4- معرفی عناصر معماری داخلی و جزئیات تزیینی مربوط به آن در چه نقشه‌هایی و با چه شرایطی ارائه می‌شود؟
5- معرفی مصالح نازک‌کاری و مشخصات کمی و کیفی آن در پروژه‌های معماری داخلی چگونه معرفی می‌شود؟

استاندارد عملکرد

پس از اتمام این واحد یادگیری هنرجو قادر خواهد بود مدارک اجرایی مرحلۀ دوم معماری داخلی ساختمان را ترسیم نماید. اصلی‌ترین نقشه‌ها و مطالب مهم در این مدارک عبارتند از:
1- پلان‌های معماری داخلی با جزئیات استاندارد شامل : پلان اندازه‌گذاری و پلان مبلمان؛
2- مقاطع اجرایی ساختمان شامل، کدگذاری و اندازه‌گذاری تفصیلی باشد؛
3- نماهای اجرایی یک پروژه همراه با نمایش مصالح و اطلاعات کمی آن؛
4- پلان‌های سقف کاذب و کف‌سازی که جزء مدارک مرحلۀ دوم معماری داخلی می‌باشد؛
5- بزرگ‌نمایی از بخش‌های مهم پلان و مقطع که در برگیرنده جزئیات معماری داخلی است؛
6- تیپ‌بندی در و پنجره‌های یک پروژه و اطلاعات مربوط به آن؛
7- تنظیم جدول نازک‌کاری مربوط به یک پروژه که مصالح پوشش‌های داخل ساختمان را معرفی می‌کند.

مقدمه

تهیۀ نقشه‌های معماری و معماری داخلی ساختمان در دو مرحلۀ اصلی صورت می‌گیرد:
الف) نقشه‌های معماری مرحلۀ اول (مقدماتی)؛
ب) نقشه‌های معماری مرحلۀ دوم (اجرایی)؛

نقشه‌های معماری مرحلۀ اول که شامل معرفی مدارک اولیۀ پلان‌ها، نماها و مقاطع طرح معماری می‌باشد، در سال قبل به صورت کامل معرفی گردید و نسبت به روند ترسیم آن نقشه‌ها، شناخت کافی وجود دارد. اما چنانچه گفته شد نقشه‌های مرحلۀ اول(فاز یک) پروژه ساختمان، کلیات طرح را مشخص کرده و فاقد همۀ مشخصات لازم برای اجرا می‌باشند. لذا پس از بررسی و تصویب نقشه‌های مرحلۀ اول ساختمان، تیم طراحی (معماری، سازه و تأسیسات) با توجه به ملاحظات فنی، اقتصادی، اجرایی و نظرات کارفرما، در مورد نوع مصالح مصرفی، سیستم ساختمانی و نوع سازه، نوع تأسیسات سرمازا و گرمازا و سیستم‌های الکتریکی تصمیم‌گیری می‌نماید. آنگاه طرح‌های اجرایی ساختمان در زمینۀ معماری، سازه و تأسیسات تهیه و با هم هماهنگ می‌شوند. این هماهنگی منجر به تهیۀ و ترسیم نقشه‌های اجرایی معماری می‌شود که در اصطلاح به آن نقشه‌های مرحلۀ دوم (فاز دو) می‎گویند. ایجاد هماهنگی بین نقشه‌های معماری، سازه، تأسیسات مکانیکی و تأسیسات الکتریکی از مسائل بسیار مهم در روند تهیۀ نقشه‌های اجرایی ساختمان می‌باشد. مهندس معمار معمولاً مسئولیت نظارت و هماهنگی کل مدارک و نقشه‌های مرحلۀ دوم ساختمان را برعهده دارد. به همین جهت نقشه‌کشی مرحلۀ دوم، مستلزم آگاهی وسیع، دقت و تمرین زیادی می‌باشد تا ضمن کامل بودن تک تک نقشه‌ها، هماهنگی لازم بین نقشه‌های معماری، سازه، تأسیسات مکانیکی و تأسیسات الکتریکی وجود داشته باشد.

در این فصل هدف آن است که در دو بخش متوالی نسبت به شناخت «نقشه‌های اجرایی معماری و معماری داخلی» اقدام شده و مدارک اصلی آن معرفی گردد. 
بخش اول شامل معرفی علائم و نحوۀ ترسیمات فنی نقشه‌های اجرایی
بخش دوم شامل معرفی مدارک اصلی نقشه‌های اجرایی معماری داخلی و نحوۀ ترسیم آنها می‌باشد.

1- معرفی علائم نقشه‌کشی و نحوۀ ترسیم فنی نقشه‌های اجرایی

چنانکه گفته شد تفاوت بارز نقشه‌های مرحلۀ دوم با مرحلۀ اول در ارائه و معرفی جزئیات بیشتر هر مدرک (پلان، مقطع، نما و...) و نیز دقیق‎تر بودن اندازه‌ها و اجزای نقشه‌ها می‌باشد. به طوری که مجموع نقشه‌های مرحلۀ دوم به دور از پیچیدگی به آسانی قابل خواندن باشد و به سازنده دقیقاً نشان می‌دهد که چگونه پروژه را اجرا کند. لذا مقیاس نقشه‌های مرحلۀ دوم عموماً بزرگ‌تر از نقشه‌های مرحلۀ اول بوده و عناصر و اجزای بیشتری در آن ترسیم می‌گردد. بنابراین مدارک مرحلۀ اول معماری مانند پلان، نما و مقاطع با مقیاس بزرگ‌تر از 1:100 ترسیم شده و یا در صورت ترسیم با مقیاس 1:100، جهت معرفی دقیق‌تر از برخی مواضع مهم نقشه، بزرگ‌نمایی در مقیاس 1:50 یا 1:25 ارائه می‌گردد. از این رو نقشه‌کشی مرحلۀ دوم و نحوۀ ترسیم عناصر اصلی معماری (دیوارها، بازشوها، سقف و...) در مقیاس‎های بزرگ‌تر از 1:100 دارای نکات و ظرافت‌های خاصی می‌باشد که مستلزم شناخت علائم و اجزای نقشه‌های اجرایی است. مدارک و نقشه‌های مرحلۀ دوم معماری و روش تهیۀ نقشه‌های اجرایی ساختمان به طور مشروح در بخش‌های آینده توضیح داده خواهد شد. این فصل شامل معرفی علائم نقشه‌کشی، قواعد راهنما و مثال‌های مختلف است. پس از مطالعۀ دقیق مطالب فصل و بررسی مثال‌ها، تمرین‌ها را به دقت انجام دهید؛ تا ضمن آشنایی با علائم مورد استفاده برای ترسیم نقشه‌های مرحلۀ دوم، در به کارگیری آنها مهارت کافی به دست آورید.

علائم و ترسیم دیوارها

نوع و ضخامت دیوارهای ساختمان بستگی زیادی به نوع سازۀ بنا، مصالح در دسترس و شرایط محیطی ساختمان دارد. دیوارها از نظر تحمل نیرو، یا باربر هستند که وزن سقف را تحمل می‌کنند و یا غیر باربر که غیر از وزن خود بار دیگری بر آنها وارد نمی‌شود. همچنین دیوارها از نظر محل قرارگیری بر دو نوع‌اند: «دیوارهای داخلی» که فضاهای داخلی یک ساختمان را از هم جدا می‌کنند و «دیوارهای خارجی» که فضاهای داخلی ساختمان را از فضای بیرونی جدا می‌سازند. دیوارهای خارجی معمولاً ضخیم‌تر از دیوارهای داخلی هستند و ضمن تأمین امنیت خانه، حفاظ مناسبی در مقابل نفوذ سرما، گرما و صداهای مزاحم می‌باشند. تمامی دیوارها از هر نوعی که باشند معمولاً در دو مرحلۀ کلی اجرا می‌شوند:

الف) سفت‌کاری دیوار

این مرحله شامل اجرای جرز اصلی و سنگین دیوار بوده و وزن دیوار و حتی سقف (در دیوارهای باربر) را تحمل می‌کند. جهت اجرای سفت‌کاری دیوار از مصالحی مانند آجر، بلوک سفالی، بلوک سیمانی و یا پانل‌های پیش‌ساخته استفاده می‌شود. ضخامت سفت‌کاری دیوارها بنابر نوع مصالح مورد استفاده در دیوارهای خارجی، حدود 20 الی 35 سانتی‌متر می‌باشد. همچنین ضخامت سفت‌کاری دیوارهای داخلی در حدود 7 الی 15 سانتی‌متر متغیر می‌باشد.

ب) نازک‌کاری دیوار

این مرحله شامل نماسازی روی مصالح سفت‌کاری جهت ایجاد یک سطح صاف و زیبا می‌باشد. پس از اجرای سفت‌کاری دیوار، سطوح رویۀ دیوار با مصالح نازک‌کاری، نماسازی می‌گردد. نماسازی بیرونی دیوارهای خارجی می‌تواند از جنس آجرنما، سنگ پلاک، اندودهای سیمانی و... باشد. خط نازک‌کاری بیرونی دیوارهای خارجی با فاصلۀ 5 الی 7 سانتی‌متر از خط سفت‌کاری دیوار ترسیم می‌شود. همچنین نازک‌کاری دیوارهای داخلی که عمدتاً از اندودهای گچی می‌باشد، با فاصلۀ 3 سانتی‌متر از خط سفت‌کاری داخلی کلیۀ دیوارها ترسیم می‌شود.

این دو مرحله (سفت‌کاری و نازک‌کاری دیوار) در نقشه‌کشی مرحلۀ دوم نیز لحاظ می‌شوند. خطوط بخش سفت‌کاری و نازک‌کاری دیوار، در مدارک مرحلۀ دوم به طور جداگانه ترسیم می‌شود. بخشی از انواع ترسیم در شکل زیر ارائه شده است. خطوط سفت‌کاری دیوارها را با ضخامت‌های بالای 0/4 ترسیم کرده و حد فاصل جرز سفت‌کاری دیوارها را با هاشور متمایز می‌کنند. خط نازک‌کاری دیوارها با نازک‌ترین ضخامت خط 0/1 در نقشه‌هایی با مقیاس $\frac{1}{{50}}$ و بزرگ‌تر از آن، ترسیم می‌گردد.

ترسیم و معرفی بازشوها (درها و پنجره)

درها و پنجره‌ها بعد از دیوار و سقف، از جمله اجزای اصلی و ضروری تمام ساختمان‌ها می‌باشند. در طرح و ترسیم نقشه‌های ساختمان‌ها باید موقعیت، اندازه و شکل مناسب آنها با دقت در نظر گرفته شود. کیفیت نماها و فرم بیرونی ساختمان، روشنایی و هویت فضاهای داخلی و کیفیت زندگی در ساختمان، نحوۀ استفاده از مناظر خوب بیرونی همگی بستگی به نوع طراحی درها و پنجره‌ها دارد.

علائم و ترسیم درها

درهای ساختمانی در انواع مختلفی طراحی می‌شوند. درهای حیاط و اتومبیل‌رو از نوع درهای بیرونی ساختمان محسوب می‌شوند. اما درهای داخلی مسکونی در شکل متعارف در حدود 100 سانتی‌متر عرض و 220 سانتی‌متر ارتفاع دارند. عرض درهای فرعی مانند فضاهای بهداشتی و بالکن‌ها ممکن است 85 سانتی‌متر باشد. درهای ورودی اصلی، شکلی شاخص دارند و ممکن است عرض آنها بیشتر باشد و به صورت دو لنگه طراحی شوند. درها معمولاً از چوب (W) یا یک نوع فلز مانند فولاد (M) یا آلومینیوم (AL) ساخته می‌شوند. در نقشه‌کشی، درها در پلان به صورت باز یا نیمه‌باز ترسیم می‌شوند. درهای بیرونی به صورت یک یا چند لنگه مورد استفاده قرار می‌گیرند و معمولاً در قسمت بیرونی دارای آستانه هستند. آستانۀ در ممکن است همسطح چهارچوب یا نسبت به آن برجسته باشد. آستانۀ در با خط نازک مشابه شکل زیر ترسیم می‌شود. درهای داخلی معمولاً بدون آستانه هستند و به طرف داخل فضا و پشت به دیوار باز می‌شوند و حدود 10 سانتی‌متر از دیوار پشت در فاصله دارند. عرض درهای اتاق‌های خواب، کار و غذاخوری حدود 90 تا 100 سانتی‌متر، برای سرویس‌ها 70 تا 80 سانتی‌متر (دارای آستانه) و برای رختکن 60 تا 70 سانتی‌متر می‌باشد. برای ساختمان‌های عمومی و یا ساختمان‌های مسکونی با فضاهای بزرگ از درهایی با ابعاد بزرگ‌تر استفاده می‌شود. رویۀ درها ممکن است صاف، قاب‌بندی‌ شده با شیشه‌خور یا بدون شیشه طراحی شوند. نمونه‌هایی از انواع درها و نحوۀ ترسیم آنها را در شکل زیر مشاهده می‌کنید.

علائم و ترسیم پنجره‌ها

طراحی پنجره‌ها با توجه به نیازهای فضاهای داخلی و تناسبات نماهای بیرونی ساختمان انجام می‌پذیرد و تعیین اندازۀ دقیق آنها، به نوع پروژه، شرایط محیطی و نظر طراح بستگی دارد. نمایش پنجره در پلان معمولاً شامل ترسیم مقطع پنجره و نمای کف پنجره می‌باشد. موقعیت چهارچوب پنجره به نسبت ضخامت دیوار می‌تواند در لبۀ داخلی، لبۀ خارجی یا در میانۀ دیوار قرار گیرد. برحسب مقیاس نقشه مقطع شیشه‌ گاه با یک و گاهی با دو خط نازک ترسیم می‌شود. بعضی مواقع از نمایش بازشوهای پنجره در پلان صرف نظر شده و آن را فقط در نما و یا جدول مشخصات پنجره‌ها مشخص می‌کنند. عرض پنجره‌ها معمولاً از 60 سانتی‌متر تا 360 سانتی‌متر با گام 15 سانتی‌متر تغییر می‌کند. ارتفاع پنجره‌ها معمولاً از 105 سانتی‌متر تا 160 سانتی‌متر می‌باشد. ارتفاع کف پنجره برای اتاق خواب از 70 تا 90 ، برای آشپزخانه از 90 تا 120 و برای فضاهای سرویس حدود 160 سانتی‌متر به بالا طراحی می‌شود به گونه‌ای که بازشو پنجره در دسترس باشد. ارتفاع کف پنجره در نقشه‌های معماری با علامت اختصاری O.K.B نمایش داده می‌شود. در تصاویر زیر با انواع پنجره و روش ترسیم آنها آشنا می‌شوید.

تیپ‌بندی درها و پنجره‌ها

یکی از مراحل مهم در تهیۀ نقشه‌های مرحلۀ دوم، دسته‌بندی درها و پنجره‌های مشابه هم و کدگذاری آنها می‌باشد. در اصطلاح به این دسته‌بندی و نام‌گذاری «تیپ‌بندی در و پنجره» می‌گویند. بدین منظور از علائم اختصاری و گرافیکی خاصی استفاده می‌شود که معرف نوع بازشو، جنس و کد آن در نقشه‌ها می‌باشد. برای تیپ‌بندی درها از نماد D و برای پنجره از نماد W استفاده می‌شود و بازشوهای یکسان با یک شمارۀ خاص تیپ‎بندی می‌شوند. در معرفی جنس تیپ‌بندی درها و پنجره‌ها از نماد W برای چوب، M برای فلز و AL برای آلومینیوم استفاده می‌شود. برای تیپ‌بندی در یا پنجره در پلان، یک دایره یا یک چند ضلعی به قطر حدود 12 میلی‌متر در جلو پلان آن ترسیم شده و با یک خط افقی به دو قسمت تقسیم می‌شود. در بالای آن، علامت اختصاری در یا پنجره و جنس آن نوشته می‌شود و در زیر آن شمارۀ تیپ آن را می‌نویسند. در تصویر زیر نحوۀ تیپ‌بندی بازشوها و علائم اختصاری مرتبط با آن معرفی شده است. در مدارک اصلی مرحلۀ دوم (پلان، مقطع، نما) همۀ بازشوها با علامت معرفی تیپ آن ترسیم می‌شود و مشخصات دقیق پنجره‌ها را در جدول تیپ‌بندی در و پنجره‌ها یا جزئیات مربوطه نمایش می‌دهند. جهت ترسیم بازشوها در پلان، مقاطع و نماها از ضخامت قلم نازک (حدود 0/15 تا 0/1) استفاده می‌شود.

علائم ترسیم پلان فضاهای آبریزگاهی (فضاهای مرطوب)

منظور از فضاهای آبریزگاهی (فضاهای مرطوب) فضاهایی مانند آشپزخانه، آبدارخانه، حمام و سرویس بهداشتی می‌باشد. این فضاها به دلیل قرارگیری تجهیزات و مبلمان خاص و وابسته بودن به عناصر تأسیسات مکانیکی و برقی، از حساسیت بالایی برخوردارند. با توجه به هزینۀ زیاد و پیچیدگی این قسمت از ساختمان از نظر ایزولاسیون، لوله‌کشی، تهویه و شیب‌بندی، ترسیم این قسمت باید با دقت بیشتری صورت گیرد و معمولاً در برگ‌های دیگر و با مقیاس بزرگ‌تر ترسیم و تشریح شود. از این رو عموماً از پلان و حتی مقطع این فضاها نقشۀ بزرگ‌نمایی ارائه می‌شود. در نقشۀ بزرگ‌نمایی اینگونه فضاها (با مقیاس حداقل $\frac{1}{{50}}$) موارد زیر ترسیم می‌گردد :

1- موقعیت تجهیزات و مبلمان آشپزخانه نظیر یخچال، سینک ظرفشویی، اجاق گاز، ماشین ظرفشویی، لباس‌شویی و... با اندازه‌گذاری کامل معرفی می‌شود.
2- موقعیت تجهیزات و عناصر سرویس بهداشتی و حمام شامل روشویی، توالت ایرانی و فرنگی، زیردوشی و دوش حمام، وان، آینه، چراغ دیواری و....

در طراحی و ترسیم کابینت‌ها و تجهیزات فضاهای آبریزگاهی، ابعاد، نحوۀ استفاده، اتصالات و نکات فنی نصب از نظر امکان تعمیر و نظافت، دقیقاً باید مورد توجه باشند و در صورت لزوم، کتاب‌های استاندارد معماری و تأسیسات و راهنماهای فنی تولیدات مورد مطالعۀ قرار گیرند. برای ترسیم خطوط اصلی و دور ظاهری تجهیزات و مبلمان معمولاً از خطوط نازک 0/15 تا 0/2 برحسب مقیاس نقشه استفاده می‌شود. برای نشان دادن جزئیات، استفاده از خط 0/1 یا 0/15 پیشنهاد می‌شود.

3- موقعیت کف‌شو در پلان فضاهای آبریزگاهی مشخص شده و شیب‌بندی کف با علامت فلش مخصوص معرفی می‌شود. انتهای فلش سمت پایین را نشان می‌دهد و عدد، میزان شیب را به صورت درصد مشخص می‌کند. شیب‌بندی این فضاها در حدود دو تا سه درصد می‌باشد. شیب یک درصد به معنای آن است که در طول صد سانتی‌متر (یک متر)، یک سانتی‌متر اختلاف سطح در ارتفاع وجود خواهد داشت.

غیر از فضاهای سرویس مانند حمام، توالت، آشپزخانه و آبدارخانه، فضاهای دیگری از قبیل موتورخانه، گلخانه، حوضخانه و پارکینگ که در معرض ریزش آب قرار می‌گیرند، باید با شیب یک تا سه درصد شیب‌بندی شوند. موقعیت کف‌شور نیز باید با توجه به نقشه‌های شبکۀ فاضلاب و نحوۀ شیب‌بندی در پلان‌ها مشخص گردد.

ترسیم پلان اندازه‌گذاری

یکی از تفاوت‌های نقشه‌های اجرایی مرحلۀ دوم (فاز دو) با نقشه‌های مرحلۀ اول (فاز یک)، اندازه‌گذاری کلیۀ عناصر ساختمان در حالت کامل و دقیق است. تکمیل نقشه‌های اجرایی ساختمان وابسته به اندازه‌گذاری دقیق و کامل اجزای تشکیل‌دهندۀ آن می‌باشد. از این رو کلّ اندازه‌های ساختمان مشخص می‌شوند تا مجریان، حق تغییر در ابعاد و مشخصات ساختمان را خارج از خطای مجاز نداشته باشند و فقط با نظر مسئول پروژه است که بعضی از اندازه‌های جزئی نوشته نمی‌شوند تا مجریان از آزادی عمل لازم برای تصمیم‌گیری برخوردار باشند و بتوانند با توجه به شرایط اجرا، اندازه‌ها را کامل و قطعی نمایند.

اندازه‌گذاری پلان اجرایی امری دقیق و ظریف است و به همین دلیل لازم است کلیۀ دیوارها و عناصر اصلی آن اندازه‌گذاری شوند. لذا این اندازه‌گذاری در دو حوزۀ داخلی و خارجی پلان انجام می‌گیرد. اندازه‌گذاری داخلی پلان به گونه‌ای انجام می‌شود که کلیۀ فضاهای داخلی در راستای طولی و عرضی آن اندازه‌گذاری شود. خط اندازه‌گذاری داخلی به شکل پیوسته در راستای طول و عرض پلان امتداد می‌یابد. بنابراین لازم است به کمک یک خط کمکی، مسیر اندازه‌گذاری‌ها دقیقاً مشخص شود. در تصاویر زیر نکات مهم درخصوص اندازه‌گذاری‌های مدارک مرحلۀ دوم ارائه شده است.

اندازه‌گذاری خارجی پلان اجرایی مشتمل بر سه خط (یا به عبارتی 3 سطح) اندازه‌گذاری می‌باشد. خط اول نزدیک به جدارۀ خارجی ساختمان، کلیۀ طول دیوارها و بازشوهای بین آنها را معرفی می‌کند. خط دوم اندازه‌گذاری، مربوط به فواصل محورهای (آکس‌های) سازه‌ای ساختمان می‌باشد. خط سوم اندازه، مربوط به اندازۀ کلی طول و عرض ساختمان و یا حد فاصل میان اولین آکس تا آخرین آکس طولی و عرضی ساختمان می‌باشد.

علائم ارجاعات و بزرگ‌نمایی‌ها

چنان که گفته شد نقشه‌های اجرایی مرحلۀ دوم معماری و معماری داخلی، عناصر و جزئیات زیادی دارند که باید جهت اجرای مناسب، با دقت و خوانایی، معرفی و اندازه‌گذاری شود. از این رو از نقشه‌های پلان، مقطع و نما، بزرگ‌نمایی و جزئیات اجرایی ارائه شده و به نقشه‌های اصلی ارجاع داده می‌شوند. منظور از نقشه‌های اصلی پلان‌ها، مقاطع و نماهای پروژه می‌باشد که با مقیاس $\frac{1}{{100}}$ یا $\frac{1}{{50}}$ ترسیم می‌گردند. حال اگر نیاز باشد بخش‌هایی از پلان با مقیاس بزرگ‌تر ارائه شده و جزئیات و اندازه‌گذاری بیشتری بر روی آن مشخص گردد که در اصطلاح انگلیسی به آن «لی اوت» گفته می‌شود. همچنین از دیوارهای خارجی مقطع مرحلۀ دوم بزرگ‌نمایی ارائه شده و تحت عنوان «برش تفصیلی دیوار» معرفی می‌شود که اصطلاح انگلیسی آن «وال سکشن» می‌گویند. بزرگ‌نمایی‌های پلان و مقطع با مقیاس $\frac{1}{{20}}$ تا $\frac{1}{{50}}$ ترسیم می‌گردند.

علاوه بر مدارک یاد شده، از آنجا که در مقیاس $\frac{1}{{20}}$ و $\frac{1}{{50}}$ امکان تشریح و ترسیم همۀ جزئیات پیچیدۀ ساختمان وجود ندارد، لذا موقع ترسیم نقشه‌ها لازم است که سازنده را به جزئیات اجرایی دیگر ارجاع دهیم. در این حالت، بسیاری از قسمت‌های پیچیده مانند ترکیب مصالح در دیوارها، اتصال در یا پنجره به دیوار، جزئیات اجرای حمام، توالت یا آشپزخانه و.... را در نقشه‌های جداگانه به صورتی جزیی‌تر (دیتیل) ترسیم می‌کنیم. در این صورت هر یک از جزئیات اجرایی در روی پلان یا مقطع، مشخص و شماره‌گذاری می‌شوند. برای شماره‌گذاری نقشه‌های جزیی می‌توان مانند شکل زیر از یک دایره به قطر یک تا یک و نیم سانتی‌متر استفاده کرد که درنیمۀ بالایی آن شمارۀ جزئیات اجرایی و در نیمۀ پایینی آن شمارۀ برگی که جزئیات در آن ترسیم شده است، نوشته می‌شود. به رابطۀ متقابل شکل زیر توجه نمایید.

علائم و ترسیمات عناصر تأسیساتی

نقشه‌های اجرایی مرحلۀ دوم باید در هماهنگی و انطباق با نقشه‌های تأسیساتی بوده و عناصر و اجزای مهم تأسیسات که در پلان و مقاطع معماری نمود دارند، ترسیم گردند. مهم‌ترین اجزای تأسیساتی که تأثیرات آنها باید در نقشه‌های معماری مشخص گردند عبارتند از:
الف) تأسیسات مکانیکی: تعیین سیستم گرمایش و سرمایش و جانمایی عناصر مولد این سیستم‌ها مانند موتورخانه، پکیج گرمایشی، کولرهای آبی، کولرهای تبریدی (گازی)، سیستم کلی و مسیر لوله‌کشی‌های آب و فاضلاب و...
ب) تأسیسات برقی: مهم‌ترین بخش تأسیسات برقی که در مدارک معماری (خصوصاً پلان معکوس) نمود خواهد داشت، عناصر روشنایی و چراغ‌ها می‌باشد. در نقشه‌های معماری داخلی، نمایش چراغ‌های سقفی، دیواری، توکار و... با علامت‌های اختصاصی در پلان معکوس نمایش داده می‌شود.

نمایش عناصر تأسیسات عمودی در پلان معمولاً به دو شکل ترسیم می‌شود. هنگامی که یک فضای اختصاصی (مربع یا مستطیل) جهت عبور کانال‌های تأسیساتی اختصاص داده شود تحت عنوان «داکت» از آن یاد می‌شود و زمانی که صرفاً لوله‌های تأسیساتی با سطح مقطع کوچک‌تر از داخل دیوارها عبور کند به آن «رایزر» می‌گویند.

علائم و نمادهای نقشه‌کشی اجرایی

می‌دانیم که طراحان و نقشه‌کش‌ها برای نشان دادن عناصر، مصالح و تجهیزات ساختمانی در نقشه‌ها، از علائم قراردادی و استانداردی استفاده می‌کنند تا به طور خلاصه، جامع و خوانا اطلاعات مورد نیاز مجریان را در اختیار آنها قرار دهند. به همین منظور در نقشه‌کشی دستی از انواع شابلن‌های معماری، حروف و اعداد استفاده می‌شود. نقشه‌کش‌های با تجربه برای تسریع بیشتر در کار و تولید نقشه‌های دقیق، از نقشه‌کشی رایانه‌ای استفاده می‌کنند. باید دقت شود که این نوشته‌ها و علائم در هر حالتی (ترسیم دستی یا رایانه‌ای) می‌بایست زیبا، هماهنگ و خوانا باشند.

همچنین از آنجا که میزان اطلاعات راهنمای کدها و و نوشته‌های روی نقشه، در مدارک مرحلۀ دوم زیاد هستند، باید تحت یک نظام واحد و استاندارد ارائه گردند. لذا برخی کدها و علائم اختصاری جهت معرفی اطلاعات کمی نقشه‌ها توافق شده و در عموم نقشه‌های مرحلۀ دوم کاربرد دارد. این کدها جهت اختصار عمدتاً با حروف انگلیسی معرفی می‌شوند. در جدول زیر برخی از این عناوین و علائم اختصاری معرفی می‌شوند.

معرفی انواع خطوط نقشه‌کشی

هنگام ترسیم عناصر و اشکال مختلف در نقشه‌های معماری،جهت خوانایی و معرفی بهتر اجزای نقشه، از انواع شکل خطوط با ضخامت‌های مختلف استفاده می‌شود. این اصول ترسیم خطوط هم در نقشه‌کشی با دست (مدادی یا جوهری) و هم در نقشه‌کشی رایانه‌ای باید رعایت گردد. در جدول پیش‌رو، دسته‌بندی و انواع خطوط مورد استفاده در نقشه‌ها با مقیاس‌های مختلف ارائه شده است. بنابراین ترسیم نقشه‌ها در مقیاس‌های متفاوت نیاز به استفاده از گروه خطی مختص به خود را دارد تا با توجه به بزرگی یا کوچکی اجزای نقشه، ضخامت خطوط ترسیم با یکدیگر متناسب بوده و موجب خوانایی بیشتر نقشه گردد.

2- مدارک اصلی نقشه‌های اجرایی معماری داخلی (مرحلۀ دوم)

جهت شناخت مدارک اصلی نقشه‌های اجرایی معماری مرحلۀ دوم، در ابتدا باید فهرست این مدارک معرفی شده و سپس در ادامه، ویژگی‌های هر مدرک و نحوۀ ترسیم نقشه‌ها به تفصیل توضیح داده شود.

1- پلان اندازه‌گذاری: در این پلان، کلیۀ طبقات با اندازه‌گذاری کامل و کدگذاری‌های لازم معرفی می‌شود.
2- پلان مبلمان: در این پلان، کلیۀ طبقات اصلی فضاهای داخلی آن ذکر شده و مبلمان اصلی آن با مقیاس صحیح ترسیم می‌گردد.
3- پلان معکوس (پلان سقف کاذب): یکی از مدارک خاص نقشه‌های مرحلۀ دوم، پلان معکوس از سقف کاذب داخلی فضاها است که در آن تراز و جنس سقف کاذب معرفی می‌گردد.
4- پلان کف‌سازی: یکی از مدارک تخصصی نقشه‌های معماری داخلی، پلان کف‌سازی می‌باشد. در این پلان محدودۀ کف‌سازی داخلی فضاها ترسیم شده و مشخصات، جنس و ابعاد مصالح کف‌سازی معرفی می‌گردد.
5- نماهای خارجی (پیرامونی): نماهای پیرامونی در نقشه‌های مرحلۀ دوم با معرفی دقیق و کامل مصالح نما، بازشوها و ترازهای ارتفاعی معرفی می‌شود.
6- نماهای داخلی (طراحی داخلی): یکی از مدارک تخصصی نقشه‌های معماری داخلی، ترسیم نماهای داخلی فضاهای خاص می‌باشد. ترسیم کلیۀ عناصر دیوار با معرفی دقیق و کامل مصالح دیوار، عناصر تزیینی و تأسیساتی معرفی می‌شود.
7- مقاطع طولی و عرضی: مقاطع اجرایی پروژه با ارائۀ جزئیات و اطلاعات بیشتر از مقاطع مرحلۀ اول ترسیم و اندازه‌گذاری می‌شود.
8- بزرگ‌نمایی پلان (layout): منظور از بزرگ‌نمایی پلان، بزرگ‌نمایی از فضاهای خاص و آبریزگاهی است که دارای عناصر و تجهیزات بیشتری بوده و می‌باید در مقیاس و یا بزرگ‌تر ارائه شوند.
9- مقطع موضعی و برش تفصیلی دیوار (wall section): این مقطع، جهت معرفی جزئیات اجرایی و مصالح کف، دیوار، سقف کاذب و سقف سازه‌ای در یک برش عمودی از یک دیوار خارجی با مقیاس $\frac{1}{{20}}$ یا $\frac{1}{{25}}$ ترسیم می‌شود.
10- جزئیات اجرایی (Details): در این قسمت، نحوۀ و روش اجرای مصالح گوناگون در بخش‌های مختلف ساختمان با ارائه جزئیات اجرایی با مقیاس بزرگ $\frac{1}{2}$ تا $\frac{1}{{10}}$ معرفی می‌شود.
11- جدول نازک‌کاری: در این جدول مصالح نازک‌کاری تمامی سطوح کلیۀ فضاهای داخلی (کف، دیوار و سقف) از جهت نوع، جنس، ابعاد و رنگ معرفی می‌گردند.

در ادامۀ این فصل مدارک نقشه‌های مرحلۀ دوم به تفصیل معرفی شده و نحوۀ ترسیم مدارک و اجزای مهم آن آموزش داده می‌شود.

پروژۀ نمونه جهت انجام مدارک نقشه‌های اجرایی پروژه ویلایی مسکونی طراحی شده در فصل قبل می‌باشد که مدارک نقشه‌های اجرایی آن در این فصل ترسیم و معرفی می‌گردد. در کلیۀ مراحل معرفی مدارک مرحلۀ دوم معماری داخلی، مدارک اجرایی پروژۀ مسکونی ویلایی طراحی شده به عنوان یک تمرین مستمر ترسیم و ارائه می‌گردد.

اصول و مراحل ترسیم پلان‌های اجرایی

در این مرحله از کار، ترسیم پلان‌های اجرایی با توجه به ملاحظات مربوط به سازه و تأسیسات، معمولاً با مقیاس $\frac{1}{{50}}$ شروع می‌شود. در شکل صفحه قبل پلان اجرایی یک واحد مسکونی که در فصل قبل طراحی شده بود، برای نمونه، ترسیم شده است (نقشه‌های مرحلۀ اول آن در فصل اول کتاب ترسیم شده بود). این پلان باید به دقت مطالعه شده و خطوط، اندازه‌ها، علایم و نوشته‌های آن بررسی شوند. همچنین باید دقت کرد که چگونه این اطلاعات در کنار هم سازماندهی شده‌اند. ابعاد نقشه‌ها به ابعاد ساختمان و مقیاس نقشه‌ها بستگی دارد. پلان‌های واحدهای مسکونی معمولاً در برگه‌هایی به ابعاد، A1 ، A2 ، A3 ترسیم می‌شوند. همۀ برگه‌های مربوط به نقشه‌های یک ساختمان عموماً دارای اندازه مساوی هستند، یعنی ابعاد برگه‌ای که برای ترسیم یک پلان انتخاب می‌شود برای نقشه‌های دیگر نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. پلان‌های اجرایی معمولاً با مقیاس $\frac{1}{{50}}$ یا $\frac{1}{{100}}$ رسم می‌شوند. برای معرفی بخش‌های پیچیدۀ پلان ممکن است از ترسیمات با مقیاس بزرگ‌تر نیز استفاده شود که تحت عنوان «بزرگ‌نمایی» از آن نام برده و در بخش‌های بعدی معرفی می‌شود.

توجه داشته باشید که در این بخش نقشه‌کشی معماری داخلی مسکونی مدنظر بوده و نیز جهت جانمایی پلان مذکور با مقیاس $\frac{1}{{50}}$ در کاغذ A3، فضای حیاط شمالی و پارکینگ (حد فاصل آکس 1 تا 2) در پلان‌های مرحلۀ دوم ترسیم نشده‌اند. هر چند موقعیت آنها در پلان بام که با مقیاس $\frac{1}{{100}}$ ترسیم می‌شود، مشخص شده است.

حال به عنوان یک روش عمومی، مراحل ترسیم پلان مسکونی نمونۀ طراحی شده را قدم به قدم بررسی می‌کنیم. بدیهی است با نظر هنرآموز و رعایت اصول می‌توان غیر از مرحله‌بندی این کتاب، از روش‌های مشابه دیگر نیز استفاده کرد و با ابتکار عمل، تغییراتی را در اجرای مراحل مختلف کار ایجاد نمود. تمرین مداوم و عملی اصول ذکر شده، مهم‌ترین وسیلۀ آموزش و ارتقای سطح مهارت نقشه‌کشی است. قبل از شروع کار ترسیم، باید از تمیزی دست‌ها و ابزار کار اطمینان حاصل کرد. کروکی‌ها و اطلاعات مورد نیاز در ترسیم را به صورت منظم در دسترس داشته و قبلاً آنها را مطالعۀ نمود تا شناخت کاملی از طرح به دست آید. همچنین لازم است قبل از شروع کار، موارد مبهم را روشن نمود. برای نقشه‌کشی مرحلۀ دوم از کاغذ A3 استفاده کرد و برای کار لازم است ابتدا کاغذ را با لبۀ میز نقشه‌کشی (تختۀ رسم) تنظیم کرده و بر روی آن چسباند. حال با استفاده از خطوط کمکی مراحل زیر را تکمیل می‌کنیم.

مراحل ترسیم پلان‌های اجرایی

مرحلۀ 1: ابتدا باید قسمتی از کاغذ A3 را که قرار است استفاده شود، با ترسیم کادر مشخص کرد. وجود حاشیۀ برای خوانایی، سالم ماندن، آلبوم کردن و بایگانی نقشه‌ها ضروری است. اندازۀ حاشیۀ متناسب با ابعاد نقشه می‌تواند از یک تا سه سانتی‌متر تغییرکند. اندازۀ حاشیۀ نقشه‌های فارسی در سمت راست برگه و حاشیۀ نقشه‌های خارجی، در سمت چپ برگه حدود یک سانتی‌متر اضافه می‌شود تا امکان آلبوم کردن و بایگانی کردن نقشه فراهم شود.

مرحلۀ 2: پلان با در نظر گرفتن کادر نقشه، ابعاد پلان، فضای لازم برای اندازه‌گذاری‌ها، محل ترسیم جدول مشخصات نقشه و محل نوشتن توضیحات فنی لازم، محل تقریبی ترسیم را مشخص می‌کنیم. اگر برگه، گنجایش ابعاد فوق را نداشته باشد، یا باید کاغذی با ابعاد بزرگ‌تر برای مجموعۀ نقشه‌ها انتخاب کرد و یا از اندازه‌گذاری متراکم‌تر استفاده نمود؛ در این صورت باید مطمئن شویم که نقشه‌ها خوانایی خود را از دست نخواهند داد. جدول مشخصات نقشه در واقع شناسنامۀ نقشه‌هاست و در آن، اطلاعاتی از قبیل عنوان پروژه، نام کارفرما، عنوان مهندس مشاور، مقیاس نقشه، واحد مورد استفاده در اندازه‌گذاری نقشه‌ها، شمارۀ بلوک ساختمانی، نوع و شمارۀ نقشه، مراحل طرح، ترسیم و کنترل ذکر می‌‎شود. در شکل زیر، یک نمونه جدول برای استفاده در تمرین‌های کلاسی پیشنهاد شده است. در ترسیمات بعدی به دلیل کوچکی کاغذ از ترسیم کادر و جدول صرف نظر گردیده است.

مرحلۀ 3: با توجه به کادر نقشه و ابعاد کلی پلان، محل دقیق ترسیم پلان را مشخص می‌کنیم. همچنین در اطراف پلان برای معرفی محور (آکس‌ها)، اندازه‌گذاری خارجی و یا سایر توضیحات، حاشیۀ مناسب را در نظر می‌گیریم. برای شروع می‌توان اولین و آخرین آکس از هر سمت افقی و عمودی را ترسیم نمود تا حدود کلی پلان مشخص گردد. سپس سایر آکس‌بندی‌ها و موقعیت ستون‌ها را با توجه به نقشه‌های سازه ترسیم می‌کنیم. در پروژۀ نمونه ستون‌های ساختمان فلزی و با ابعاد $20 \times 20$ سانتی‌متر می‌باشند.

مرحلۀ 4: پس از مشخص شدن محدودۀ آکس‌ها، خطوط بیرونی دیوارهای خارجی را با استفاده از خطوط کمکی با مداد H4 ، H6 به صورت کمرنگ ترسیم می‌نماییم؛ سپس با توجه به ضخامت سفت‌کاری دیوار، خط داخلی دیوارهای خارجی را ترسیم می‌کنیم. ضخامت سفت‌کاری دیوارهای خارجی با توجه به جنس مصالح آن متفاوت بوده و در این تمرین 20 سانتی‌متر فرض شده است.

مرحلۀ 5: در این مرحله، خطوط دیوارهای داخلی ترسیم می‌گردد. ملاک عمل برای ترسیم موقعیت دیوارهای داخلی، اندازۀ نقشه‌های مرحلۀ اول (که مربوط به معرفی ابعاد فضاهاست) می‌باشد. همچنین جانمایی دیوارها به گونه‌ای که ستون‌های داخلی را در داخل جرز دیوار قرار دهد، از دیگر شاخص‌های ترسیم موقعیت دیوار می‌باشد.

مرحلۀ 6: پس از ترسیم اولیۀ کلیۀ دیوارها، موقعیت و اندازه‌های کلیۀ بازشوهای داخلی و خارجی (درها، پنجره‌ها و قاب‌های درگاه داخلی) را مشخص می‌کنیم. باید دقت شود که ابعاد و نحوۀ استقرارهمۀ آنها مانند مشخصات خواسته شده باشد. در این مرحله، ضخامت کلیۀ خطوط نازک بوده تا پس از نهایی شدن نقشه نسبت به ترسیم خطوط ضخیم که متمایزکنندۀ بخش‌های برش خوردۀ پلان باشد، اقدام گردد. ضخامت قلم دیوارهای برش خورده در حدود 0/4 می‌باشد.

مرحلۀ 7: پس از ترسیم دیوارهای خارجی و داخلی که در واقع قسمت‌های برش خوردۀ پلان هستند؛ سایر بخش‌های اصلی پلان که جزء سفت‌کاری محسوب شده اما پایین‌تر از صفحه برش پلان واقع شده‌اند و به دلیل ارتفاع کمتر برش نخورده‌اند و به اصطلاح «نمای» آنها دیده می‌شود، ترسیم می‌گردد. این عناصر مانند لبۀ کف پنجره‌ها، پله‌ها و شیب‌راهه، تراس و بالکن، محوطه حیاط و لبۀ باغچه‌ها می‌باشند. خطوط این عناصر به نسبت دیوارهای برش خورده (با ضخامت خط پررنگ‌تر) با خطوط ضخامت متوسط (حدود 0/3) ترسیم می‌گردند. در ترسیم پله‌ها و سایر عناصر به اندازه‌های استاندارد و ضوابط مربوطه، دقت لازم ضروری می‌باشد.

مرحلۀ 8: اکنون که موقعیت کلیۀ دیوارهای داخلی، خارجی و بازشوها مشخص شده است، می‌توان خط نازک‌کاری دیوارها را ترسیم نمود. خط نازک‌کاری داخلی دیوار که نشان‌دهندۀ اندودکاری درون فضاست با فاصلۀ حدود 3 سانتی‌متر و در جدارۀ بیرونی، نشان‌دهندۀ نماسازی خارجی دیوارها حدود 5 الی 8 سانتی‌متر از لبۀ سفت‌کاری دیوار ترسیم می‌گردد. به دلیل فاصلۀ بسیار کم خطوط نازک‌کاری با خط سفت‌کاری دیوار، این خطوط با ضخامت قلم بسیار نازک 0/1 ترسیم می‌شود.

مرحلۀ 9: در این مرحله، عناصر مهم نازک‌کاری مانند انواع پارتیشن‌ها، جداکننده‌های چوبی یا آلومینیومی، کابینت‌ها، کمدهای دیواری و سایر عناصری که تعریف‌کنندۀ حدود فضاها می‌باشند، ترسیم می‌گردد. این عناصر، جزء نازک‌کاری‌های اصلی ساختمان بوده و با ضخامت قلم در حدود 0/2 ترسیم می‌شود.

مرحلۀ 10: در این مرحله، درها و پنجره‌ها در موقعیت جانمایی شدۀ قبلی ترسیم می‌شوند. با توجه به توضیحاتی که در بخش قبل درخصوص ترسیم در و پنجره‌ها ارائه شد، ترسیم آنها در نقشه‌های اجرایی و با توجه به مقیاس ترسیم نقشه می‌تواند کامل‌تر و دقیق‌تر انجام گیرد.

مرحلۀ 11: در این مرحله، نسبت به ترسیم خطوط خط چینی که منعکس‌کنندۀ مرز سقف فوقانی طبقه در پلان می‌باشند، اقدام می‌گردد. از آنجایی که در مدارک مرحلۀ دوم، پلان معکوس (سقف کاذب) به شکل مجزا ارائه می‌شود، لذا ترسیم مرزهای سقف کاذب در پلان اصلی ضرورتی نداشته و سایر اتفاقات مهم مانند پیش‌آمدگی‌ها و عقب‌نشستگی‌های سقف نسبت به دیوارهای پیرامونی، لبۀ سایه‌بان‌ها و... در بالای صفحۀ برش به شکل خط چین در پلان طبقه منعکس می‌گردد.

مرحلۀ 12: محل عبور عناصر تأسیساتی عمودی مانند داکت‌ها، رایزرها، دودکش‌ها و کانال‌ها و... با توجه به نقشه‌های تأسیساتی، در پلان جانمایی می‌شود. ابعاد فضاهای تأسیساتی از نقشه‌های تأسیسات برداشت شده و یا با مهندس تأسیسات هماهنگ می‌گردد. تعداد و مساحت عناصر تأسیساتی که به شکل عمودی حرکت کرده و در پلان دیده می‌شوند، نسبت مستقیمی با تعداد طبقات و نوع سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی ساختمان دارند. 

مرحلۀ 13: در این مرحله، عناصر تجهیزاتی اصلی و ثابت فضاهای آبریزگاهی (آشپزخانه، حمام وسرویس بهداشتی) را به کمک شابلون‌های مبلمان و تجهیزات معماری، در موقعیت دقیق خودشان ترسیم می‌کنیم. هنگام ترسیم، ابعاد استاندارد و نحوۀ استقرار فنی آنها از نظر اتصالات، بازشوها، دسترسی برای تعمیر، نظافت و استفاده باید رعایت شود. این تجهیزات با ضخامت 0/1-0/2 میلی‌متر ترسیم می‌شود.

مرحلۀ 14: علائم و کدگذاری‌های پله و رمپ مطابق با استانداردهای نقشه‌کشی ترسیم می‌گردد. در نقشه‌های اجرایی، هر ردیف پله، شماره‌گذاری شده و خط فلش مسیر پله و حد برش آن در پلان ترسیم می‌شود. همچنین تراز ارتفاعی کلیۀ سطوح قبل و بعد از پله و رمپ باید معرفی شود. تراز ارتفاعی کف‌ها می‌تواند به کمک شابلون‌های مخصوص ترسیم شود.

مرحلۀ 15: در این مرحله، متن‌های اصلی و نوشته‌های داخل پلان نوشته می‌شوند. جهت معرفی نام فضاها می‌توان عنوان فضاها را با خطوط درشت در داخل فضا نوشت. همچنین جهت جلوگیری از شلوغی داخل پلان برای معرفی اسم فضاهای داخلی می‌توان به هر فضا یک شماره اختصاص داده و در راهنمای نقشه اسم فضا را معرفی کرد. جهت معرفی تجهیزات خاص هر فضا که گرافیک گویایی ندارد؛ می‌توان اسامی اختصاری آنها را ذکر کرد. در این حالت با استفاده از شابلون یا ترسیم دست آزاد، اسامی و نمادهای مربوط به لوازم، تجهیزات و مصالح مصرفی نوشته می‌شوند (مانند DW برای ماشین لباس‌شویی و WH برای آب‌گرم‌کن و...).

مرحلۀ 16: در این مرحله، علائم و توضیحات خارج از پلان تکمیل می‌شوند. این علائم که گرافیک و ضخامت قلم آنها در بخش قبلی معرفی شده است عبارتند از:
1- محور برش عمودی پلان (خط مقطع): گرافیک مناسب برای این علامت حالتی است که شمارۀ صفحۀ نقشۀ مقطع مربوطه، در آن درج گردد.
2- عنوان و مقیاس نقشه: عنوان نقشه در پایین آن و با خط درشت نوشته می‌شود. ارتفاع این اعداد با حروف، حدود سه برابر ارتفاع نوشته‌های معمولی است و در زیر آن مقیاس نقشه را در اندازه‌ای کوچک‌تر می‌نویسند.
3- علامت شمال: ترجیحاً در بالای نوار توضیحات کنار نقشه (بالای محل راهنمای نقشه) ترسیم شود.
4- راهنمای نقشه: کلیۀ توضیحات مربوط به معرفی فضاها، مصالح یا سایر اطلاعات مکمل نقشه می‌باشد که در نوار کناری کاغذ که محل و توضیحات نقشه می‌باشد، درج می‌گردد.

مرحلۀ 17: اکنون که بسیاری از عناصر پایه‌ای پلان ترسیم شده است می‌توان به کمک هاشورها در موقعیت‌های مورد نیاز نسبت به معرفی بهتر گرافیک پلان اقدام نمود. موقعیت‌هایی که معمولاً در نقشه‌های اجرایی با هاشور معرفی می‌گردند، عبارتند از:
1- هاشور داخل سفت‌کاری دیوار: برخی مواقع از این هاشور جهت معرفی مصالح متنوع سفت‌کاری دیوارها نیز استفاده می‌شود.
2- هاشور کف‌سازی فضاهای آبریزگاهی: جهت متمایز کردن فضاهای آبریزگاهی، معمولاً کف‌سازی بخشی از آن فضاها ترسیم می‌شود. 
3- هاشورهای مربوط به محوطه‌سازی و فضای سبز: از هاشورهای متنوع می‌توان جهت معرفی بهتر محوطه‌سازی بیرونی و فضاهای سبز استفاده نمود. 

تا این مرحله، اجزای اصلی مربوط به یک پلان مرحلۀ دوم ترسیم شده است. اکنون جهت‌نهایی نمودن اطلاعات اجرایی پلان می‌توان در دو قالب جداگانه پلان را تکمیل نمود. این دو حالت، شامل بر «پلان مبلمان» و «پلان اندازه‌گذاری» می‌باشند، لذا در ادامه به مراحل تکمیل نقشۀ ساختمان مسکونی در دو حالت ذکر شده می‌پردازیم. بر این اساس می‌توان جهت تمرین و بازآموزی بیشتر، مراحل طی شده در ترسیم پلان را یک بار دیگر اجرا نمود تا دو پلان مجزا و مشابه (تا مرحلۀ 17) داشته باشیم. سپس با تکمیل اطلاعات، هر کدام از پلان‌های ترسیم شده را به «پلان مبلمان» و دیگری را به «پلان اندازه‌گذاری» تبدیل می‌کنیم.

ترسیم پلان مبلمان

مرحلۀ 18: جهت تهیۀ پلان مبلمان، می‌توان از شابلون‌های مبلمان معماری جهت ترسیم مبلمان اصلی خانه اقدام نمود. در نظر داشتن موارد طراحی ذکر شده در فصل طراحی مرحلۀ اول معماری، می‌تواند جهت جانمایی صحیح و کارایی مبلمان در این مرحله نیز مدنظر قرار دارد. بدیهی است در صورت ترسیم رایانه‌ای پلان، امکان استفاده از مبلمان متنوع و ترسیم جزئیات بیشتر مبلمان وجود خواهد داشت. ضخامت قلم ترسیم مبلمان 0/1 یا 0/15 می‌باشد. از آنجایی که پلان مبلمان، جهت معرفی کیفی فضاها و مبلمان داخل آنها ارائه می‌شود، لذا اطلاعات کمّی مانند اندازه‌گذاری، تیپ‌بندی بازشوها، علائم ارجاعات و... در «پلان اندازه‌گذاری» ارائه می‌شود.

ترسیم پلان اندازه‌گذاری

مرحلۀ 19: کدگذاری جهت تیپ‌بندی بازشوها (در و پنجره‌ها) معمولاً در پلان اندازه‌گذاری انجام می‌شود.البته برای این کار باید قبلاً کلیۀ پنجره‌ها و درها در پلان، نما و نقشۀ تیپ‌بندی بازشوها طراحی و ترسیم شده و سپس در پلان اندازه‌گذاری، اقدام به کدگذاری آنها نمود. همچنین درج ارتفاع کف پنجره‌ها در کنار آنها ذکر می‌گردد.

مرحلۀ 20: همان‌طور که در بخش اندازه‌گذاری فصل قبل عنوان شد، اندازه‌گذاری پلان اجرایی در دو حوزۀ داخلی و خارجی پلان انجام می‌گیرد. اندازه‌گذاری داخلی پلان به گونه‌ای انجام می‌شود که کلیۀ فضاهای داخلی در راستای طولی و عرضی آن اندازه‌گذاری گردد. خط اندازه‌گذاری داخلی به شکل پیوسته در راستای طول و عرض پلان امتداد می‌یابد. بنابراین ابتدا باید به کمک یک خط کمکی، مسیر اندازه‌گذاری را مشخص نمود و سپس اندازه‌ها را با دقت در وسط و بالای خطوط اندازه‌گذاری کرده و با مداد F یا H و یا قلم راپید 0/2 آنها را نوشت. اعداد را می‌توان با شابلن 0/2 و یا به صورت دست آزاد نوشت. برای عدد نویسی با دست آزاد می‌توان از خطوط راهنما استفاده کرد تا مهارت لازم را به دست آورد. برای نشان دادن ابتدا و انتهای اندازه‌ها می‌توانید با نظر هنرآموز، از «نقطه»، «ممیز» و یا «فلش» استفاده نمود.

مرحلۀ 21: اندازه‌گذاری خارجی پلان اجرایی مشتمل بر سه خط (یا به عبارتی 3 سطح) اندازه‌گذاری می‌باشد. خط اول، نزدیک به جدارۀ خارجی ساختمان کلیۀ طول دیوارها و بازشوهای مابین آنها را معرفی می‌کند. خط دوم اندازه‌گذاری مربوط به فواصل آکس‌های سازه‌ای ساختمان می‌باشد. خط سوم اندازه، مربوط به اندازۀ کلی طول و عرض ساختمان و یا حد فاصل میان اولین آکس تا آخرین آکس طولی و عرضی ساختمان می‌باشد.

مرحلۀ 22: در مرحلۀ نهایی نقشه‌کشی پلان، نسبت به ارجاع بزرگ‎نمایی‌ها و جزئیات پلان اقدام می‌گردد. بسیاری از اطلاعات فضاهای پلان مرحلۀ دوم مانند پله، آشپزخانه، فضاهای آبریزگاهی و... به قدری پیچیده‌اند که نمی‌توان همۀ مشخصات آنها را در پلان‌های اصلی نمایش داد و بلکه باید آنها را در نقشه‌های مجزا بزرگ‌نمایی کرده و سپس اطلاعات تفصیلی آنها را قید کرد. بنابراین باید این قسمت از پلان‌ها را مشخص و کدگذاری کرد تا در نقشه‌های دیگر و با مقیاس بزرگ‌تر ترسیم شوند. به نمونۀ کادرها در اطراف پله و سرویس توجه نمایید. مشخص کردن محدودۀ بزرگ‌نمایی، با کادر خط چین و ارجاع به شمارۀ نقشۀ مربوطه از آخرین مراحل تکمیل نقشه پلان اندازه‌گذاری معماری می‌باشد.

مرکبّی کردن کل اجزای نقشه: در انتهای ترسیمات باید همۀ ترسیمات و نوشته‌های مدادی را کنترل و کمبودهای احتمالی را مشخص و کامل کرد تا از صحت، خوانایی، زیبایی و نظم آنها مطمئن شد. همچنین باید صحت کارهای انجام شده را با سایر مدارک مرحلۀ دوم که لازم است همزمان و موازی با پلان طراحی شوند کنترل نمود تا بتوان از هماهنگی آنها با اطلاعات داده شده در زمینۀ مصالح، تیپ‌بندی بازشوها و... اطمینان حاصل شود. در صورتی که بخواهیم از روی نقشه‌های مدادی، نقشه مرکبّی ترسیم نماییم می‌توانیم با استفاده از قلم‌های راپید و کاغذ کالک با دقت و با استفاده از ضخامت‌های مناسب گفته شده کلیۀ اجزا و عناصر نقشه را مرکبی کنیم. قبل از شروع به کار ترسیم و مرکبّی کردن هر پروژه می‌توان مانند دفاتر مهندسی با توجه به نوع پروژه، مقیاس نقشه، سادگی و پیچیدگی در کل نقشه‌ها را در یک صفحه تیپ‌بندی و مشخص نموده و از آن برای ترسیم یکنواخت و هماهنگ نقشه‌ها استفاده کرد. برای مثال به جدول زیر توجه کنید. همچنین ضخامت قلم‌های مورد استفاده در جدول گروه‌بندی خطوط که در بخش قبلی ارائه گردیده بود، قابل استفاده است. برای تمیزکاری باید سعی کرد تا دست حداقل برخورد را با قسمت‌های مختلف ترسیم داشته باشد.

پلان بام

پلان بام یک ساختمان که در واقع مرتفع‌ترین تراز افقی ترسیم شده می‌باشد، شامل معرفی اجزای زیر است:
1- هندسۀ کلی بام (شیب‎دار یا مسطح) و مرز پیرامونی محیط کل ساختمان و لبۀ جان‌پناه بام؛
2- جانمایی بام دستگاه پلۀ ارتباطی که به اصطلاح «خرپشته» از آن یاد می‎شود؛
3- موقعیت آب‌رو بام و جهت و اندازه شیب‌بندی کف بام و نیز خط الرأس کروم‌بندی بام؛
4- معرفی تراز ارتفاعی روی کف‌شو، لبه‌ جان‌پناه بام و سایر موقعیت‌های حساس؛
5- موقعیت عناصر تأسیساتی مهم مانند خروجی داکت‌های تأسیساتی، دودکش‌ها و سایر تجهیزات مهم.
پلان بام، یکی از مدارک نقشه‌های مرحلۀ دوم معماری می‌باشد و ترسیم آن در نقشه‌های معماری داخلی ضرورتی ندارد. بنابراین از آنجا که هدف از این بستۀ آموزشی، یادگیری و شناخت مدارک مرحلۀ دوم معماری داخلی می‌باشد، لذا پلان بام ساختمان مسکونی ویلایی صرفاً جهت معرفی این مدرک و انطباق اطلاعات مندرج در آن، با سایر مدارک اجرایی ارائه شده است.

پلان معکوس (پلان سقف کاذب)

فضاهای داخلی علاوه بر سقف سازه‌ای که جداکنندۀ آن فضا از فضای طبقۀ فوقانی می‌باشد، دارای یک سقف کاذب معلق از سقف سازه‌ای نیز می‌باشد. سقف کاذب، سقفی سبک است که در زیر سقف اصلی ساخته می‌شود و از آن برای پوشاندن عناصر تأسیساتی (مانند کانال‌ها، لوله‌های فاضلاب و کابل‌های برق)، عناصر سازه‌ای (مانند آویز تیرها، خرپاها و سایر الحاقات زیر سقف سازه‌ای) و یا کلیۀ عناصر نازیبایی که در حد فاصل سقف کاذب و سقف سازه‌ای قرار دارند؛ استفاده می‌شود. همچنین طراحان معماری داخلی از فرم‌ها و ارتفاعات مختلف در طراحی سقف کاذب به منظور تنظیم شکل و تناسبات زیبای فضاها جهت ایجاد حس فضایی متفاوت در طراحی داخلی استفاده می‌کنند.

در ساختمان‌هایی که درصد کمی از سطح آنها با سقف کاذب پوشیده می‌شود، می‌توان محل سقف کاذب را با خط چین در پلان‌های اصلی نمایش داد، اما عموماً جهت معرفی در سقف‌های تزیینی، پلان مستقلی به عنوان پلان سقف کاذب ترسیم می گردد. جهت ترسیم سقف کاذب مرز شکستگی های سقف کاذب را ترسیم کرده و به کمک هاشورهای متفاوت، ترازهای مختلف سقف و جنس‌های متفاوت آن را در راهنمای نقشه معرفی می‌کنیم. همچنین در مدارک معماری داخلی، عناصر تأسیساتی مهم نمایان در سقف کاذب (مانند عناصر روشنایی، دریچه‌های هوای سقفی و...) نمایش داده می‌شود. طراح می‌تواند جهت آرایش بهتر چراغ‌ها در سقف، موقعیت آنها را در پلان معکوس جانمایی کرده و انواع چراغ‌ها را در راهنمای نقشه مشخص نماید. در صورتی که سقف کاذب دارای شکستگی و اختلاف سطح باشد، با ترسیم مقطع شکل و مشخصات شکستگی‌های سقف و نحوۀ اتصال آن به دیوارها معرفی می‌شود. برای اجرای سقف کاذب و تزیینات آن، اندازه‌ها و جزئیات اجرایی آنها در مقیاس مناسب، در قسمت جزئیات مرحلۀ دوم ترسیم می‌شوند.

پلان کف‌سازی

در پروژه‌های معماری داخلی، جهت معرفی بهتر و دقیق‌تر کف‌سازی داخلی از «نقشۀ پلان کف‌سازی» استفاده می‌کنند. در این نقشه مرز مصالح متفاوت فضاهای مختلف ترسیم شده و با کمک هاشورهای معماری تایل‌بندی، مصالح کف مشخص می‌شود. برای ترسیم پلان کف‌سازی ابتدا پلان فضا ترسیم می‌شود، آنگاه با توجه به جنس، شکل و ابعاد قطعات پلان کف‌سازی با خطوط کمرنگ ترسیم می‌شود. در صورت لزوم (در فضاهای آبریزگاهی) نحوۀ شیب‌بندی و محل کف‌شوی نمایش داده می‌شود. جهت درک بهتر کف‌سازی می‌توان با استفاده از رنگ و بافت، کیفیت آن را نمایش داده و در راهنمای نقشه، مصالح کف با ذکر جنس، ابعاد و رنگ معرفی گردد. جهت معرفی شریط اجرایی، پلان کف‌سازی باید اندازه‌گذاری شده و جزئیات اجرایی آن معرفی شود.

نماهای خارجی ساختمان

مسائل پایه‌ای در خصوص ترسیم نماهای خارجی ساختمان در حد اطلاعات مرحلۀ اول در سال گذشته معرفی شده است. در این بخش ترسیم و قرائت دقیق نماهای اجرایی تشریح می‌شود. هر کدام از عناصر مهم نمای خارجی مانند موقعیت محوطه و خط زمین، نوع مصالح بدنه، تناسبات پنجره‌ها، پیش‌آمدگی بدنۀنما، خط لبۀ بام و... از عوامل اصلی در اجرای ساختمان می‌باشند. هر چند نماهای خارجی جزء مدارک اصلی «معماری داخلی» محسوب نمی‌شوند، اما ترسیم نماهای ساختمان ضمن هماهنگی با بقیۀ نقشه‌های ساختمان، باید از دقت کافی برخوردار باشد و تمام عناصر ضروری را به درستی معرفی نماید. از آنجایی که مراحل ترسیم نمای خارجی مرحلۀ اول ساختمان در سال قبل تشریح گردید، اکنون اطلاعات و مشخصات تکمیلی نما جهت تهیۀ نقشه اجرایی مرحلۀ دوم معرفی می‌شود.

موارد تکمیلی نماهای اجرایی نسبت به نمای مرحلۀ اول:
1- ترازگذاری کامل‌تر: ترازگذاری در نماهای اجرایی، مفصل‌تر از نقشه‌های مرحلۀ اول بوده و علاوه بر سطوح کف طبقات، تراز بالا و پایین پنجره‌ها، تراز روی نرده و جان‌پناه بام و بالکن نیز معرفی می‌شود.
2- اندازه‌گذاری دقیق‌تر و کامل‌تر نما: این اندازه‌گذاری شامل اندازه‌های مربوط به ارتفاع‌ها می‌باشد. اندازه‌هایی از قبیل ارتفاع ساختمان، ارتفاع کف پنجره‌ها، نعل درگاه و... را که نمی‌توان در پلان‌ها نشان داد، در نماها اندازه‌گذاری می‌کنیم. برای اندازه‌گذاری نما، فاصلۀ میان لبه‌های افقی مهم در نما را در یک راستای ارتفاعی، اندازه‌گذاری می‌کنیم.
3- تیپ‌بندی در و پنجره: یکی از تفاوت‌های نمای اجرایی با نمای مرحلۀ اول (فاز یک)، دقیق کردن قاب‌بندی در و پنجره‌ها و معرفی تیپ‌بندی آنها می‌باشد. 
با توجه به مقیاس بزرگ‌تر در نقشه‌های مرحلۀ دوم، می‌توانیم پنجره‌ها را با تمام جزئیاتی که مقیاس طرح اجازه می‌دهد رسم کنیم و کف پنجره، قاب دور شیشه‌ها، تقسیمات قاب و چهارچوب را نشان دهیم.
4- مشخص کردن ضخامت و ارزش خطوط نما: جهت خوانایی بهتر سطوح نما معمولاً سطوح نزدیک‌تر، پررنگ تر از سطوح دورتر ترسیم می‌شوند. خط دور ظاهری ساختمان و خط دور عناصر اصلی مانند ستون‌ها، درها و پنجره‌ها پررنگ‌تر از خطوط فرعی ترسیم می‌شوند.
5- معرفی جزئیات نازک‌کاری نما و مرز مصالح: خطوط قاب‌بندی نما، تغییر مصالح و بافت، خط بالای سنگ ازاره و ضخامت درپوش‌ها و کف پنجره، خطوط هره‌چینی، عناصر تزیینی اطراف پنجره و... ترسیم می‌شوند.
6- معرفی بافت مصالح نازک‌کاری نما: در ساخت نما معمولاً از مصالح مختلفی از قبیل شیشه، چوب، فلز، آجر، بتن، سنگ و... استفاده می‌شود. حال می‌توان به سادگی با استفادۀ مؤثر از نمادها و هاشورهای مناسب، نوع مصالح مصرفی در نما را نشان داد تا نما واقعی‌تر و قابل درک‌تر شود.

نماهای داخلی

در طراحی معماری داخلی، نماهای داخلی بیشتر از دیگر قسمت‌های فضا در معرض دید استفاده‌کنندگان قرار دارند. با توجه به تنوع کارکرد و مقیاس فضاها و سبک طراحی بنا، نحوۀ طراحی دیوارها متفاوت است. برای پوشش و تزیینات بناها ممکن است از انواع اندودها مانند گچ، سیمان، رنگ و عناصر الحاقی مانند کاغذ دیواری، چوب، پارچه در رنگ‌ها و ترکیبات مختلف استفاده شود. همچنین، دیوارها محل استقرار درها و پنجره‌ها هستند. از طرفی عناصر تأسیسات مکانیکی و الکتریکی مانند فن کویل، بلندگو، کلید پریز چراغ‌های روشنایی و تزیینی بر روی آن قرار می‌گیرند. عناصر تزیینی مانند تابلوها و اشیای تزیینی نیز بر روی آن نصب می‌شوند. بنابراین جهت معرفی دقیق جزئیات همۀ این عناصر نیاز به ارائۀ نقشه‌های فنی از نماهای داخلی می‌باشد. 

در واقع از ترسیم نماهای داخلی اجرایی دو هدف مهم برآورده می‌گردد:
الف) ارائه و نمایش کیفیّت بصری فضای داخلی: در واقع نمای داخلی، اطلاعات لازم در مورد تناسبات افقی و عمودی اجزای داخلی و نمایش وضعیت عناصر تزیینی نما را به نمایش می‌گذارد. به عبارت دیگر نمای داخلی، کیفیت فضایی ارائه شده در پرسپکتیوهای داخلی را به شکل فنی و دقیق‌تر ارائه می‌دهد.
ب) تأمین‌کنندۀ نیازهای اجرایی و فنی مجری پروژه: زیرا نماهای داخلی در واقع معرف تنوع و مرز پوشش نهایی دیوارها، موقعیت، ابعاد و نوع بازشوها، موقعیت عناصر تأسیساتی و تجهیزاتی که در پلان دیده نمی‌شود و همچنین جنس و ارتفاع قرنیزها و سایر جزئیات اجرایی می‌باشد.

روش ترسیم نماهای مورد نیاز فضای داخلی:

در شرایط عادی برای ترسیم نماهای داخلی فضاها از ترسیم مقطع نماهای فضا استفاده می‌کنند. از آنجا که مقاطع سرتاسری متنوع می‌تواند معرف اجزای داخلی دیوارها باشد، لذا بخشی از دیوارهای داخلی در مقاطع سرتاسری معرفی می‌گردد. اما چنانچه گفته شد در پلان‌هایی که دارای فضاهای داخلی با هندسه‌های پیچیده هستند و یا فضاهای خاصی که تجهیزات و عناصر تزیینی متنوعی در آن به کار رفته است، جهت معرفی بهتر دیوار و عناصر روی آن، نیاز به ترسیم نماهای داخلی می‌باشد. یک نمای داخلی، تصویر روبه‌رویی از فضای داخلی است که سیمای یک جبهه از شش جبهۀ فضای داخل را نشان می‌دهد. بنابراین برای نشان دادن ترکیب و سیمای درونی یک فضا، ترسیم چهار نمای آن مورد نیاز است. بر این اساس می‌توان ابتدا پلان راهنمای فضای مربوطه را ترسیم کرده و چهار دید اصلی آن را نام‌گذاری کرد و سپس هر یک از وجوه معرفی شده از کل به جزء اجزای آن را ترسیم نمود. در واقع پس از ترسیم خطوط پیرامونی نما، تقسیمات و عناصر نمای داخلی را با خطوط نازک نمایش می‌دهند. در شکل‌های زیر تصویر چهارنمای داخلی فضا، پلان راهنما به عنوان نمونه ترسیم شده است.

پس از آنکه کلیات نمای داخلی هر دیوار ترسیم شد، عناصر تأسیساتی و تجهیزاتی، تزیینات نما، اندازه‌ها و جزئیات اجرایی لازم به آن افزوده می‌شود. همچنین با استفاده از رنگ، بافت و پرسپکتیوهای داخلی، کیفیت دیوارها به خوبی قابل مشاهده می‌شود. جهت معرفی کامل و بهتر فضاهای داخلی می‌توان از ترسیمات سه‌بعدی و طرح پرسپکتیو فضاهای داخلی بهره گرفت. این تصویرها با نمایش همزمان مبلمان، کف، دیوارها و سقف فضاهای داخلی، تصویری یکپارچه، زیبا و هماهنگ از فضا را ارائه می‌دهد. همچنین فضا را قابل درک کرده و زمینه را برای اجرای بهتر عناصر معماری داخلی فراهم می‌آورد.

مقاطع اجرایی سرتاسری

نقشه‌های مقاطع از جمله مهم‌ترین نقشه‌های ساختمان می‌باشند که مجریان ساختمان به آن نیاز دارند. با ترسیم مقاطع، می‌توان رابطۀ ساختمان با زمین را نشان داد، تعداد طبقات و ترکیب عمودی فضاها را مشخص نمود، ساختار قسمت‌های داخلی ساختمان و نحوۀ استفاده از مصالح را نمایش داد و نیز نوع سازه، نوع سقف و کیفیت نماهای داخلی ساختمان را معرفی کرد. اندازۀ ساختمان و پیچیدگی قسمت‌های مختلف آن معمولاً مشخص‌کنندۀ انواع و تعداد مقاطع لازم برای نقشه‌های یک ساختمان است. برای تکمیل نقشه‌های اجرایی ساختمان ممکن است از سه نوع مقطع استفاده شود که عبارت‌اند از: مقاطع سرتاسری، مقاطع موضعی و مقاطع جزیی یا دیتیل.

مقاطع سرتاسری

مقاطع سرتاسری کل ساختمان را در امتداد یک خط مستقیم یا شکسته قطع می‌کنند. همان‌طور که در زیر مشاهده می‌کنید، برای معرفی هر ساختمان حداقل یک مقطع عرضی و یک مقطع طولی مورد نیاز است. محلِ مقاطع سرتاسری را با خط و نقطۀ قوی و معمولاً با قلم راپید 1/2 تا 0/8 میلی‌متر مشخص می‌کنیم و با استفاده از فلش نیز جهت دید را نشان داده و نام‌گذاری می‌کنیم. خط مقطع شکسته به این دلیل مورد استفاده قرار می‌گیرد که دیوارها و فضاهای متفاوت برش بخورند و جزئیات بیشتر و لازم‌تر در یک مقطع ترسیم و به مجریان معرفی شوند.

مقاطع موضعی

در ساختمان‌های پیچیده و بزرگ، علاوه بر ترسیم مقاطع سرتاسری متعدد، ترسیم مقاطع موضعی از بخش‌های پیچیدۀ ساختمان مانند برش موضعی یک دیوار (برش تفصیلی دیوار) که جزئیات و ترکیب اجزای یک دیوار را از کف تا بام نشان می‌دهد و یا مقطع موضعی از سرویس بهداشتی که نمای داخلی و جزئیات اجرای آن را نمایش می‌دهد نیز لازم است. برای مثال به نقشه زیر توجه نمایید.

مقاطع جزیی (دیتیل)

علاوه بر مقاطع فوق در قسمت‌های پیچیدۀ ساختمان، ترسیم مقاطع جزیی در جهت قائم و یا افقی مانند روبه‌رو با مقیاس بزرگ موردنیاز است تا ترکیب و روش اجرایی جزئیات کوچک ساختمان را نشان دهد. جزئیات اجرایی ساختمان از جمله مدارک مهم و اصلی آلبوم نقشه‌های مرحلۀ دوم معماری و معماری داخلی می‌باشند. لذا در ادامه به عنوان یک بخش مستقل درخصوص ویژگی‌های جزئیات اجرایی پرداخته خواهد شد.

مقیاس مقاطع

مقاطع سرتاسری در نقشه‌های مرحلۀ دوم، معمولاً برابر با مقیاس پلان‌های معماری با مقیاس $\frac{1}{{100}}$ و $\frac{1}{{50}}$ ترسیم می‌شوند و قسمت‌های پیچیدۀ آنها در مقیاس بزرگ‌تر در قالب مقاطع جزیی تشریح می‌گردند. مقیاس مقاطع موضعی می‌تواند برابر با مقیاس مقاطع سرتاسری باشد و یا برای نشان دادن جزئیات بیشتر، با مقیاس بزرگ‌تر رسم گردد. مقاطع جزیی و دیتیل‌ها برحسب نیاز، ممکن است با مقیاس تا رسم شوند تا مانند نقشه‌های زیر مشخصات دقیق قسمت‌های کوچک و پیچیده را نشان دهند.

مراحل ترسیم مقاطع سرتاسری

برای ترسیم مقاطع ساختمان ابتدا باید پلان‌های طبقات، پی‌ها و پوشش بام را بررسی کرده و قسمت‌های متفاوت ساختمان را از نظر تعداد طبقات، نوع سقف، نوع عملکرد و ساخت از قبیل بالکن، پله، شیب‌راهه و... مطالعه نمود و آنگاه محل مقاطع طولی و عرضی ساختمان را به گونه‌ای مشخص کرد که بتوان بیشترین اطلاعات لازم را برای اجرای ساختمان نمایش داد. پس از آن که محل برش و جهت دید، با علائم مربوط در روی پلان مشخص و نام‌گذاری شد، به ترسیم هر یک از مقاطع اقدام می‌شود. ترسیم نقشه‌های مقاطع ممکن است با استفاده از نقشه‌های پی، پلان زیرزمین، همکف، اول و سایر طبقات و نیز نقشه‌های نما انجام شود. نحوۀ ترسیم و خصوصیات مقطع سرتاسری در مدارک مرحلۀ اول (نقشه فاز اول) در سال گذشته آموزش داده شد. در این بخش سعی می‌شود مقطع ساختمان مسکونی ویلایی که پلان و نماهای آن در بخش‌های قبلی ترسیم شده است، با ارائه جزئیات بیشتر و کامل‌تر، به شکل دقیق‌تر در مدارک مرحلۀ دوم (نقشۀ فاز دو) ترسیم شود.

مرحلۀ 1: با توجه به ابعاد طول و ارتفاع ساختمان، محل تقریبی ترسیم مقطع را بر روی برگه مشخص و خط زمین را ترسیم می‌کنیم. اندازۀ برگۀ نقشه‌های مقاطع، مساوی با نقشه‌های پلان‌ها انتخاب می‌شود. پس از نصب پلان، با انتقال خطوط جانبی پلان بر روی خط زمین، محدودۀ ترسیم را مشخص می‌کنیم. دقت شود که در اطراف ترسیم مقطع، فضای کافی برای اندازه‌گذاری و نوشتن مشخصات وجود داشته باشد. همچنین باید آکس‌های مرتبط با مقطع را از پلان منتقل کنیم.

مرحلۀ 2: یکی از خطوط اندازه را در کنار مقطع می‌کشیم و اندازۀ ارتفاعات ساختمان را بر روی آن مشخص می‌کنیم. ترازهای افقی اصلی ساختمان را نیز که قبلاً در نماها مشخص شده است، به مقطع منتقل می‌کنیم.

مرحلۀ 3: در این مرحله، عناصر زیر کف ساختمان و مجاور با خاک، ترسیم می‌شوند. در این مرحله معمولاً با توجه به پلان فونداسیون ابعاد پی‌ها را مشخص و آنگاه محدودۀ کف تمام شده را در داخل و خارج ساختمان ترسیم می‌کنیم. همچنین با توجه به تراز کف‌های داخل و خارج، مقاطع دیوارهای کرسی‌چینی را با رعایت ضخامت مورد نیاز رسم می‌کنیم. ضخامت دیوارهای کرسی‌چینی برابر یا بیشتر از ضخامت دیوارهایی است که برروی آن قرار می‌گیرند. باید دقت نمود که پی‌ها و دیوارهای کرسی‌چینی در امتداد دیوارهای خارجی و آکس ستون‌ها ترسیم شود.

مرحلۀ 4: لایه‌های کف را نسبت به نقشه‌های مرحله اول دقیق‌تر مشخص می‌کنیم. محدودۀ بلوکاژ، بتن سازه‌ای کف و ضخامت کف‌سازی نهایی را ترسیم می‌کنیم. جزئیات بیشتر از لایه‌های کف‌سازی و معرفی مشخصات آن در بخش جزئیات ارائه می‌شود.

مرحلۀ 5: با توجه به ارتفاع کف تا زیر سقف، خط زیر سقف را ترسیم می‌کنیم. همچنین با توجه به تراز کف بام، خط بالای سقف (کف بام) را ترسیم می‌کنیم. لایه‌ها و عناصر سقف‌های سازه‌ای با توجه به نوع سقف متفاوت می‌باشند. همچنین لایه‌های کف‌سازی روی سقف متناسب با مقیاس نقشه ترسیم می‌شوند. همچنین تیرهای اصلی با توجه به ابعاد آن در نقشه‌های سازه و در امتداد آکس‌های مقاطع ترسیم می‌گردند.

مرحلۀ 6: ضخامت دیوارهای خارجی و داخلی را براساس تطابق با پلان، در موقعیت‌های خودشان ترسیم می‌کنیم.

مرحلۀ 7: موقعیت کلیۀ بازشوها (درها پنجره‌ها و درگاه) در دیوارهای خارجی و داخلی جانمایی شده و بخش‌های برش‌خورده دیوار با ضخامت خط بیشتری پررنگ می‌گردد. تراز نعل درگاه درها و پنجره‌ها را با توجه به ابعاد درها و پنجره‌ها هماهنگ با نماها ترسیم می‌کنیم. تراز کف پنجره‌ها را با توجه به ابعاد پنجره‌ها و نماها مشخص می‌کنیم. مقطع قاب پنجره و شیشه را با خطوط نازک رسم می‌کنیم.

مرحلۀ 8: سقف کاذب هر فضا، با توجه به اطلاعات ذکر شده در پلان سقف کاذب و ترازهای مربوطه ترسیم می‌گردد. در نظر داشته باشید که طراحی مقطع و پلان سقف کاذب یک فرایند رفت و برگشتی بوده و می‌توان با توجه به شرایط هر نقشه تغییراتی در مدارک دیگر ایجاد کرد.

مرحلۀ 9: عناصر دیوارهای داخلی که در نمای مقابل دیده می‌شوند، ترسیم می‌گردد. این عناصر شامل درها، پنجره‌ها، کمد، قفسه و سایر اجزای مهم معماری داخلی می‌باشند. این عناصر معمولاً با ضخامت نازک 0/1 ترسیم می‌گردند.

مرحلۀ 10: در این مرحله، عناصر بالای سقف آخرین طبقه ترسیم می‌شود. این عناصر شامل جان‌پناه بام، نمای خرپشته، سقف‌های شیب‌دار و... می‌باشد. با توجه به شکل مقطع بام، ضخامت سقف را طبق مشخصات داده شده رسم می‌کنیم. خطوط کف‌سازی بام و بتن شیب‌بندی را اضافه می‌کنیم. دست‌انداز بام را با توجه به ارتفاع و ضخامت داده شده رسم کرده و سپس درپوش دست‌انداز بام را ترسیم می‌کنیم. ارتفاع دست‌انداز بام با توجه به کارکرد آن و شرایط حفاظتی و اقلیمی، معمولاً بین 80 تا 100 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود.

مرحلۀ 11: در این مرحله، جهت‌نهایی کردن عناصر اصلی مقطع، برای مرکبّی نمودن خطوط، با ضخامت قلم مناسب اقدام می‌شود. حال که اجزای اصلی مقطع از پی تا بام، با استفاده از خطوط کمکی رسم شد می‌توانیم ترسیم را کنترل کنیم، پس از آنکه از هماهنگی پلان‌ها، نماها و مقاطع اطمینان حاصل کردیم، با توجه به گروه خطی مناسب، خطوط را با قلم‌های مناسب پررنگ می‌کنیم. در این مرحله با استفاده از کاغذ کالک و قلم‌های راپید می‌توان اقدام به مرکبّی کردن نقشه نمود.

مرحلۀ 12: پس از مرکّبی کردن خطوط اصلی نقشه و تثبیت آنها می‌توان اقدام به ترسیم هاشورها و سایر علائم تکمیلی مقطع نمود. از جملۀ این موارد، هاشورهای داخل دیوارهای برش‌خورده، هاشور عناصر سازه‌ای (دال سقف، فونداسیون و....) و سایر هاشورهایی است که می‌تواند در جهت معرفی بهتر اجزای نقشه عمل نمایند.

مرحلۀ 13: مراحل اندازه‌گذاری و ارجاع بزرگ‌نمایی مقاطع اجرایی: اندازه‌گذاری کامل، خوانا و دقیق لازمۀ همۀ ترسیمات اجرایی از جمله اندازه‌گذاری مقاطع می‌باشد. پس از کنترل نقشه‌های ترسیم شده لازم است همۀ عناصر ساختمانی اندازه‌گذاری شوند. قبل از اندازه‌گذاری باید سطوح اصلی ساختمان در مقاطع مانند زیرپی‌ها، کف تمام شدۀ محوطه، کف تمام شدۀ فضاهای داخلی و بام با توجه به پلان‌ها و نماها با ترازهای ارتفاعی معرفی شود. ترازهای ارتفاعی سطوح، هم در حاشیۀ ترسیم مقطع و هم در روی ترسیم می‌تواند انجام شود. اندازه‌گذاری در مقاطع تنها در جهت عمودی و معرفی ارتفاع مفید نما، سقف کاذب، کف‌سازی و نظایر آنها می‌باشد. همچنین توجه به ماهیت معماری داخلی بودن مقاطع، اگر بخش‌هایی از مقطع نیاز به بزرگ‌نمایی در مقیاس بزرگ‌تر داشته باشد محدوده مدنظر را در مقطع اصلی مشخص کرده و در نقشه‌های بزرگ‌نمایی یا برش‌های تفصیلی با جزئیات بیشتر نمایش می‌دهند.

بزرگ‌نمایی و مقاطع موضعی

برخی از فضاهای داخلی معماری دارای جزئیات و عناصر زیادی می‌باشند که در مقیاس‌های متداول نقشه‌ها (مقیاس $\frac{1}{{100}}$) قابلیت معرفی و اندازه‌گذاری ندارند. این فضاها در ساختمان‌های مسکونی شامل آشپزخانه، سرویس بهداشتی، حمام و پلکان ارتباطی می‌باشد. این فضاها به دلیل وجود عناصر تأسیساتی و تجهیزات مختلف نیاز به ارائۀ نقشه‌های دقیق و خوانا در مقیاس حداقل $\frac{1}{{50}}$ دارند. به بخش‌های بزرگ‌نمایی پلان‌ها، در اصطلاح انگلیسی «لی اوت» می‌گویند. همچنین همان‌طور که در بخش قبل عنوان شد جهت معرفی کامل‌تر فضاهای خاص، مقاطع موضعی از آن فضا ترسیم می‌گردد. اگر با ترسیم مقاطع سرتاسری نتوانیم همۀ مشخصات اجرایی ساختمان را معرفی کنیم، در این صورت می‌توانیم با استفاده از مقاطع موضعی، بخش‌های مبهم ساختمان را به مجریان معرفی کنیم. مقاطع موضعی ممکن است مقطع سرتاسری یک دیوار، مقطع پلکان ارتباطی، جزئیات شومینه و یا مقطعی از یک فضا مانند آشپزخانه یا حمام باشد. اصول و روش‌های ترسیم مقاطع موضعی مانند مقاطع سرتاسری است. اگر مقیاس مقاطع موضعی $\frac{1}{{50}}$ بزرگ‌تر باشد، در ترسیم آن مانند مقاطع جزیی (جزئیات اجرایی) عمل می‌کنیم. در ادامه چند نمونه از بزرگ‌نمایی پلان و مقاطع موضعی فضاهای مسکونی معرفی می‌گردد.

بزرگ‌نمایی پلکان ارتباطی

پله‌ها یکی از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین قسمت‌های ساختمان از نظر هندسه، ترکیب مصالح، هماهنگی مشخصات سازه و معماری می‌باشند؛ لذا در نقشه‌های اجرایی با استفاده از مقاطع موضعی، پلان و مقطع پله‌ها را با جزئیات دقیق معرفی می‌کنند. جهت معرفی پله از بزرگ‌نمایی پلان و ارائۀ مقطع موضعی از آن استفاده می‌شود. در ترسیم بزرگ‌نمایی پلان پله، ذکر شماره تعداد پله‌ها، ترسیم دقیق کف پله، نرده و دست‌انداز، تراز ارتفاعی ابتدا و انتها، پاگرد پلکان و اندازه‌گذاری تمامی اجزا ضروری می‌باشد. جهت معرفی کامل اجزای پله، ترسیم یک مقطع موضعی بر طول پله نیاز می‌باشد. در مقطع پلکان ارتباطی، علاوه بر موارد ذکر شده در پلان، نازک‌کاری دیوارها، پنجره، سنگ قرنیز پله، اسکلت پله و ضخامت سنگ‌های پله نیز ترسیم می‌گردد.

بزرگ‌نمایی آشپزخانه

فضاهای آشپزخانه، از پرهزینه‌ترین و پیچیده‌ترین فضاهای ساختمان است. تنوع لوازم و تجهیزات مورد استفاده، ضرورت تأمین برق، روشنایی و تهویۀ این فضا همراه با نیازهای تأسیسات مکانیکی مانند لوله‌های آب گرم، آب سرد و فاضلاب به همراه نیازهای بهداشتی ایجاب می‌کند که مشخصات فنی و تجهیزات اجرایی این فضا در مقاطع موضعی ترسیم و معرفی شوند. در شکل به پلان و مقطع موضعی از سرویس بهداشتی،حمام و آشپزخانه توجه کنید.

در ترسیم پلان بزرگ‌نمایی آشپزخانه، اندازه‌گذاری و معرفی دقیق موقعیت تجهیزات آن مانند یخچال، سینک ظرفشویی، ماشین ظرفشویی، اجاق گاز هدف اصلی می‌باشد، تا براساس آن، تأسیسات مختلف برقی، آب‌رسانی، فاضلاب و تهویه (هود اجاق گاز) طراحی و اجرا گردند. همچنین موقعیت کابینت، پیشخوان، میز غذاخوری و سایر اجزا و مبلمان آشپزخانه در پلان ترسیم و اندازه‌گذاری می‌شود. ترسیم موقعیت کشوی آشپزخانه، شیب‌بندی کف و کف‌سازی از دیگر اطلاعات مورد نیاز می‌باشد.

جهت معرفی کامل‌تر آشپزخانه، کابینت‌ها و قفسه‌های دیواری و...، ترسیم نماهای داخلی آشپزخانه نیاز می‌باشد. لذا از آن فضا، مقطع موضعی در راستای طولی و عرضی ترسیم می‌گردد. بنابراین، وجوه اصلی فضای آشپزخانه به تفکیک، به شکل نما ترسیم و اندازه‌گیری می‌شود. تعیین موقعیت تجهیزات، قسمت‌بندی کابینت‌های زمینی و هوایی، ترسیم نمای کابینت، کاشی دیوار، کشوها و اندازۀ اجزای اصلی دیوار آشپزخانه از موارد مهم در نمای داخلی آشپزخانه می‌باشند.

بزرگ‌نمایی سرویس بهداشتی و حمام

فضاهای آبریزگاهی به دلیل وجود تجهیزات بهداشتی مختلف و عناصر تأسیساتی مکانیکی و برقی متنوع نیاز به نقشه‌های اجرایی با مقیاس بزرگ‌تر دارند. در پلان فضاهای حمام و سرویس بهداشتی ترسیم دقیق تجهیزاتی مانند کاسه توالت ایرانی، توالت‌فرنگی، روشویی، دوش، وان و سایر تجهیزات بهداشتی و تأسیساتی در ابعاد استاندارد و رایج ضروری می‌باشد. جهت جانمایی تأسیسات لوله‌کشی و فاضلاب این عناصر فاصلۀ مرکز میانی (آکس لوله) تا سفت‌کاری دیوارها قید می‌شود. از دیگر موارد مهم در پلان بزرگ‌نمایی، اندازه‌گذاری کامل دیوارها و بازشوها، معرفی تیپ بازشوها، موقعیت کفشو و شیب‌بندی کف و سایر اطلاعات وابسته به آنها می‌باشد.

همچنین در مقطع موضعی از فضاهای آبریزگاهی نیز اطلاعات ذکر شده در پلان نمایش داده می‌شود. علاوه بر آن، کاشی‌کاری دیوارها، موقعیت سقف کاذب، نمای قاب آینه و کابینت‌های مربوطه و سایر تجهیزات و عناصر مهم موجود در نمای دیوارها در مقطع موضعی این فضاها ترسیم می‌گردند. لازم به ذکر است که جهت نمایش جزئیات اجرایی مهم در پلان‌ها و مقاطع، موقعیت آن جزئیات در نقشه نشان داده شده و در بخش جزئیات مرحلۀ دوم به شکل جزئیات اجرایی با مقیاس بزرگ‌تر در صفحات مجزای دیگری ترسیم می‌شود.

برش تفصیلی دیوار(wall section)

جهت نمایش جزئیات اجرایی دیوارهای اصلی و مهم بنا (عموماً دیوارهای خارجی) یک مقطع موضعی از پایین‌ترین سطح دیوار (کرسی‌چینی روی پی) تا بالاترین نقطۀ آن (جان‌پناه بام) در مقیاس 1:20 یا 1:25 ترسیم و ارائه می‌شود. به عبارتی دیگر «برش تفصیلی دیوار» یک بزرگ‌نمایی از دیوار خارجی مقطع سرتاسری می‌باشد که جزئیات اتصال مصالح گوناگون زیرسازی کف، کف‌سازی، قرنیز، بدنۀ دیوار، پنجره، سقف کاذب و سقف اصلی را در مقیاس بزرگ‌تر نمایش می‌دهد. 

«برش تفصیلی دیوار» یکی از مدارک کاملاً فنی و تخصصی نقشه‌های مرحلۀ دوم است و نیازمند درک بالای طراح از مسائل فنی، جزئیات اجرایی مصالح متفاوت و نیز توانایی ترسیم دقیق نقشه‌کشی می‌باشد. بنابراین، در این مرحله چند نمونه از برش تفصیلی دیوارهای مختلف جهت آشنایی هنرجویان معرفی شده است، تا با دقت در چگونگی ترسیم و معرفی اجزای آن، نسبت به کلیات آن،شناخت نسبی پیدا کنند. انتظار آن است که در سال‌های آتی تحصیلی، با ارتقاء دانش فنی و افزایش توان ترسیمات جزئیات، هنرجویان بتوانند از مقاطع پروژه‌های مختلف، برش تفصیلی ترسیم کنند. در اینجا جهت شناخت بهتر هنرجویان، دو مقطع تفصیلی از دیوارهای خارجی ساختمان ویلایی مسکونی ارائه شده است تا با کمک هنرآموز نسبت به اجزای و عناصر آن شناخت نسبی حاصل شود.

جزئیات اجرایی

مقاطع جزیی و به تعبیر دیگر دیتیل‌های اجرایی، ترسیماتی هستند که با استفاده از آنها می‌توانیم نقشه‌های مقاطع سرتاسری و موضعی و یا پلان را کامل کرده و با جزئیات بیشتر معرفی کنیم. در مقاطع سرتاسری و موضعی سعی می‌کنیم با استفاده از ترسیمات، اندازه‌ها و توضیحات همۀ اطلاعات ممکن را به صورت خوانا و منظم در اختیار مجریان پروژه قرار دهیم. با این همه، با توجه به مقیاس کوچک این نقشه‌ها اغلب نمی‌توانیم مانند شکل زیر همۀ ریزه‌کاری و پیچیدگی‌های بعضی از قسمت‌های ساختمان را به طور روشن نمایش دهیم. در این صورت این بخش از مقاطع سرتاسری و موضعی را علامت‌گذاری کرده و جزئیات این قسمت‌ها را در ترسیمات دیگری به نام دیتیل اجرایی با مقیاس بزرگ‌تر ترسیم می‌کنیم. مقاطع جزیی معماری در مقیاس‌های متفاوت $\frac{1}{1}$، $\frac{1}{2}$، $\frac{1}{5}$، $\frac{1}{{10}}$، $\frac{1}{{10}}$و $\frac{1}{{20}}$ رسم می‌شوند.

جهت اجرای دقیق و بی‌نقص نقشه‌های مرحلۀ دوم نیاز به ارائۀ جزئیات اجرایی (دیتیل‌ها) از اجزای مهم و حساس پروژۀ معماری داخلی می‌باشد. جزئیات اجرایی تنوع و فراوانی زیادی دارند از این رو معمولاً در آلبوم مدارک نقشه‌های مرحلۀ دوم به دو شکل دسته‌بندی شده معرفی می‌گردند:

الف) جزئیات اجرایی عمومی: این جزئیات شامل مواردی است که در اکثر پروژه‌ها و عموم فضاها متداول است و به شکل بایگانی شده در بیشتر آلبوم‌های مرحلۀ دوم قابل ارائه می‌باشند. برای تسهیل و تسریع کار تهیۀ نقشه‌های اجرایی ساختمان، شما نیز می‌توانید مانند دفاتر مهندسی مشاور جزئیات استاندارد انواع ساختمان‌ها را رسم و آنها را آرشیو کنید تا به تناسب، در تکمیل نقشه‌های اجرایی از آن استفاده نمایید. برخی از این جزئیات که بیشتر در مرحلۀ سفت‌کاری کاربرد دارند عبارت‌اند از: انواع کف‌سازی، جزئیات اجرای پله، جزئیات اجرایی توالت ایرانی و فرنگی، جزئیات اجرایی بازشوها (در و پنجره، کف پنجره، سنگ آستانه، نعل درگاه، سایه‌بان و...) و بسیاری از جزئیات اجرایی متداول در پروژه‌های مسکونی. لازم به ذکر است مصالح ارجاع داده می‌شود تا تغییرات کیفی و کمی آن موجب «جدول نازک‌کاری» نازک‌کاری در جزئیات عمومی به تغییر در جزئیات نشود.

ب) جزئیات اجرایی اختصاصی: این دسته از جزئیات ویژه مربوط به موقعیت‌های خاصی از نقشه می‌باشند که طراح برای آنها طرح و برنامه‌ای اختصاصی دارد. این نوع جزئیات، بیشتر در مرحلۀ نازک‌کاری و معماری داخلی ساختمان ارائه و سبب افزایش کیفی و بصری نازک‌کاری معماری داخلی می‌شوند. گاهی مواقع برای معرفی بهتر این جزئیات اجرایی، تصویر سه‌بعدی آنها را نیز به مقاطع جزیی اضافه می‌کنند. برخی از این جزئیات اختصاصی عبارت‌اند از: جزئیات اجرایی قفسه‌ها و طاقچه‌های تزیینی، جزئیات سقف کاذب، نورپردازی خاص و دیگر موضوعات ظریف و حساس.

برای ترسیم درست مقاطع و پلان‌های مرحلۀ دوم یک ساختمان، ابتدا باید نوع مصالح مصرفی و جزئیات اجرایی قسمت‌های مختلف آن را مشخص سازیم. جهت ایجاد زمینۀ لازم برای آشنایی هنرجویان و انجام بهتر تمرین‌های کلاسی و پروژۀ پایانی و کسب مهارت در خواندن و ترسیم انواع نقشه‌ها و جزئیات اجرایی، پیشنهاد می‌شود هنرجویان با دقت به نمونه‌های ارائه شده در شکل‌های زیر توجه کرده و سعی کنند با راهنمایی هنرآموز بایگانی کاملی از انواعِ جزئیات اجرایی را برای خود فراهم آورند. البته باید دقت شود که جزئیات اجرایی ساختمان‌ها برحسب نوع پروژه، مصالح، کیفیت اجرا و شرایط محیطی فرق می‌کند و با نظر هنرآموز می‌توان تغییراتی را در نقشه‌ها اعمال نمود.

تیپ‌بندی در و پنجره

همان‌طور که در بخش مقدماتی این فصل مطرح شد، دسته‌بندی درها و پنجره‌های مشابه هم و کدگذاری آنها در نقشه‌های مرحلۀ دوم از آن با اصطلاح «تیپ‌بندی در و پنجره» نام برده می‌شود. بدین منظور تمامی بازشوهایی (در یا پنجره) که در نقشه‌های مرحلۀ دوم کدگذاری شده بود در نقشه تیپ‌بندی در و پنجره، جزئیات آن در مقیاسی خوانا ($\frac{1}{{25}}$ یا $\fra {1}{{20}}$) معرفی می‌شود. خصوصیاتی که باید در این نقشه‌ها مورد توجه قرار گیرد عبارت‌اند از:

ابعاد کلی و جزئی بازشوها، جنس آنها، تعداد بازشوها، بخش‌های ثابت و قابل بازشدن پنجره‌ها، نحوۀ بازشدن آنها (لولایی،کشویی و...)، چپ بازشو یا راست بازشو بودن درها، عناصر داخل قاب درها (مانند بخش‌های شیشه‌خور، دریچه عبور هوا و...).

بخشی از اطلاعات ذکر شده در نقشه بزرگ‌نمایی بازشوها و بخش‌های دیگر در جدول دسته‌بندی بازشوها ارائه می‌گردد. یک نمونه از این نقشه و جدول که مربوط به پروژه مسکونی ویلایی نمونه می‌باشد در زیر ارائه شده است.

جدول نازک‌کاری

به منظور معرفی مصالح نازک‌کاری سطوح اصلی فضاهای داخلی، جدولی اختصاصی ارائه می‌شود. در اولین ستون عمودی این جدول، نام فضاهای داخلی به تفکیک طبقات نوشته می‌شود. همچنین ردیف اول افقی جدول، سطوح اصلی فضا را معرفی می‌کند که شامل کف، قرنیز (ازاره) دیوار، بدنۀ دیوار و سقف (یا سقف کاذب) می‌باشد. به این ترتیب، در امتداد محل تلاقی ردیف افقی اسم هر فضا با ستون عمودی سطح مربوطه، خانه‌هایی از جدول وجود دارد که محل معرفی مصالح نازک‌کاری مربوط به سطح آن فضا می‌باشد. تا اینجا کلیات جدول نازک‌کاری معرفی شد، اما جهت معرفی بهتر و دسته‌بندی کمّی و کیفی مشخصات مصالح، برخی تفکیک‌های جزئی‌تر در جدول صورت می‌گیرد. به عنوان مثال، جهت معرفی مشخصات دقیق‌تر مصالح عناصر و سطوح مختلف می‌توان ستون‌های تفکیک‌ شده‌ای را از هر عنصر با عناوین زیرسازی، جنس مصالح، ابعاد، رنگ و سایر مشخصات، تفکیک نمود تا مشخصات فنی مصالح دقیق‌تر و بهتر ارائه گردد.

نوع دیگری از معرفی مصالح، در جدول نازک‌کاری مشابه شکل زیر می‌باشد که در آن، زیر هر سطح (کف، دیوار، سقف)، انواع مصالح مورد استفاده در آن پروژه ذکر می‌گردد؛ تا در محل تلاقی ردیف هر فضا با ستون مصالح مورد نظر، علامت مشخصه‌ای ترسیم گردد.

در بسیاری از پروژه‌های معماری داخلی، جدول نازک‌کاری جزء اولین و حساس‌ترین مدارک نقشه‌های مرحلۀ دوم می‌باشد که طراحان و مجریان مفاد آن را با کارفرما توافق می‌کنند. چرا که بخش قابل توجهی از هزینۀ مالی اجرای یک پروژه به نوع کیفی مصالح نازک‌کاری وابسته است. بنابراین، طراح در ابتدای مرحلۀ دوم جدول نازک‌کاری پیشنهادی خود را به کارفرما ارائه می‌دهد تا پس از اخذ نظرات وی و توافق نهایی برسر مصالح مورد استفاده در پروژه، تهیۀ سایر نقشه‌های اجرایی و ذکر مصالح در آنها مقدور گردد. با این حال در طی فرایند طراحی و ترسیم نقشه‌های اجرایی ممکن است مشخصات کمّی و کیفی مصالح دچار تغییراتی گردد که در این صورت، جدول نازک‌کاری بازنگری و اصلاح می‌شود.