درسنامه آموزشی طراحی و زبان بصری کلاس دهم معماری داخلی

نور و دیدن اشیا

با وجود نور است که پدیده‌های خلقت برای انسان قابل رؤیت می‌شوند. بدون نور چیزی دیده نمی‌شود. با تغییر شدت رنگ یا جهت نور اشیاء اطراف ما تغییر می‌کنند.

اشیا بر حسب جنس و نوع سطوحی که دارند وقتی در مسیر تابش نور قرار می‌گیرند یا نور را جذب می‌کنند، یا نور از آنها عبور می‌کند و یا نور را باز می‌تابانند؛ به همین سبب اجسام به «کِدِر»، «نیمه‌شفاف» و «شفاف» تقسیم می‌شوند. همین ویژگی دربارۀ رنگ اشیا و اجسام وجود دارد.

نور و سایه در هنر و طراحی

با توجه به اهمیت و ابعاد چند بعدی اثرات نور و سایه آیا نحوۀ استفاده از نور وسایه در همۀ هنرها یکسان است؟ چه تفاوتی میان استفاده از نور و سایه در معماری داخلی با نور در نقاشی، نور در عکاسی، نور در تئاتر و نور در تصویر متحرک وجود دارد؟ نور چه تأثیری بر انتخاب مصالح، رنگ و بافت محصولات طراحی صنعتی دارد؟ 

در عکاسی به کارگیری درست نور به اندازۀ ترکیب‌بندی اهمیت دارد. برای مثال «نوربالا» که درست میان روز می‌تابد، برای عکاسی از صورت، نور خوبی نیست زیرا سایه می‌اندازد؛ درحالی که «نور جانبی» در هنگام صبح یا غروب بسیار شاعرانه است و سایه‌روشن‌های زیبایی ایجاد می‌کند.

با «نور زمینه» مانند تصویر یک منظره در حالت غروب می‌توان تصاویر نمایشی زیبایی گرفت.

برای عکاسی در شب و عکاسی با استفاده از نور مصنوعی یا عکاسی در سرعت بالا و ... نیز باید ملاحظات هرکدام رعایت شود. در عکاسی باید با توجه به تغییرات نور با برنامه‌ای از پیش تعیین شده اقدام نمود. نور در عکاسی علاوه بر آشکار ساختن سوژه سه کاربرد مهم دارد: نشان دادن عمق و حجم، حالت دادن به عکس، و ایجاد طرح‌های سیاه و سفید که بسته به جهت شدت نور، کیفیت آن‌ها متفاوت است.

در (تصاویر 3-7 تا 5-7) به کارگیری نور در عکاسی را نشان می‌دهند.

ما بخش قابل ملاحظه‌ای از ساعات شبانه‌روز را در فضاهای داخلی سپری می‌کنیم. کیفیت زندگی ما باکیفیت این فضاها بستگی پیدا می‌کند. در معماری داخلی، نور اصلی‌ترین عامل کیفیت، پویایی و سرزندگی فضای معماری است نور هم ازنظر مفاهیم کیفی، سمبلیک و زیبایی‌شناختی و هم از نظر کارکرد عملی از جایگاه ویژه‌ای در میان عناصر تشکیل‌دهنده و فضای معماری برخوردار است.

بدون نور هیچ فرم، رنگ یا بافتی وجود ندارد اوّلین وظیفه‌ی نور روشن کردن فضا وفرم‌های ساختمانی است تا امکان زندگی، حرکت و فعّالیت را برای استفاده‌کننده فراهم آورد و بتواند با سهولت، سرعت و دقت به انجام امور روزمره بپردازد. در طراحی معماری سعی می‌شود از نور طبیعی روز، حداکثر استفادۀ ممکن به عمل آید و از نور مصنوعی به عنوان مکمل در ساعات دیگر شبانه‌روز استفاده شود (تصاویر 6-7 و 7-7). 

نورپردازی فضا با توجه به ویژگی‌های معماری فضا، نیاز استفاده‌کننده و ایجاد کیفیت بصری مناسب در فضا انجام می‌گیرد.

اجسام نورانی و روشن، به طور طبیعی توجه ما را به خود جلب می‌کنند. این اصول کاربرد زیادی در نورپردازی فضاهای داخلی مثلا موزه‌ها و مراکز تجاری دارند.(تصویر 8-7)

اگر به منظرۀ ساحل دریا در هنگام طلوع یا غروب و نیز وسط روز توجه کنید تفاوت به خوبی قابل ‌درک است.

نور و سایه در هنرهای نمایشی نقش تعیین کننده‌ای دارند.

نور و سایه در سینما نه تنها عامل انتقال مفاهیم والا و زیبایی شناختی است؛ بلکه عامل ایجاد حالات عاطفی احساسی متفاوت مانند ترس، امید، سرور، وحشت، اجبار و... است (تصویر 9-7).

طراحی با استفاده از نور و سایه

در پودمان‌های قبلی با خط و طراحی خطی از اشیا، انسان، ساختمان‌ها و عناصر طبیعی آشنا شدیم. در این پودمان طراحی با استفاده از نور و سایه را تجربه خواهیم کرد. طراحان علاوه بر خط، برای نمایش اشیا و رنگ سطوح آن‌ها از سایه‌روشن نیز استفاده می‌کنند. یعنی انواع خاکستری را جایگزین رنگ کرده و رنگ‌ها را با توجه به درجۀ تیرگی و روشنی آنها نشان می‌دهند.

استفاده از تضاد سطوح تیره و روشن، جذابیت کار را بیشتر می‌کند. سطوح خاکستری مشابه، حالت محو و ملایمی در کار ایجاد کرده و در کار ایجاد تحرک می‌کند و چشم بیننده را از یک بخش طرح به بخش دیگر آن هدایت می‌کند (تصاویر 10-7 تا 12-7). 

نمایش حجم اشیاء به کمک سایه‌روشن به سه عامل بستگی دارد:
الف) نوع فرم و آشنایی با نحوۀ نورگیری احجام
ب) معادل‌سازی رنگ‌ها با درجات خاکستری
ج) ایجاد تن‌های متفاوت و متنوع خاکستری با استفاده از ابزارهای طراحی

نمایش حجم از طریق سایه‌روشن

نمایش حجم اشیا بسته به نوع فرم و نحوۀ تابش نور، متفاوت است زاویۀ تابش نور، برجستگی‌ها و فرورفتگی احجام را نمایان می‌کند و بدون سایه‌روشن حجم اشیا سطح به نظر می‌رسد.

برای تشخیص بهتر درجات خاکستری، می‌توان با چشم نیمه‌باز به احجام نگاه کرد برای نمایش احجام، حداقل از سه درجۀ خاکستری استفاده می‌شود.

معادل‌سازی رنگ‌ها با درجات خاکستری

اگرچه تصور جهان بدون رنگ ناممکن است؛ طراحان با جایگزین کردن درجات خاکستری به‌ جای رنگ‌ها، موضوعات مختلف را نمایش می‌دهند. تشخیص تُن خاکستری هر رنگ یکی از مباحث مهم در طراحی با سایه‌روشن است سایه‌روشن‌ها درواقع ارزش خاکستری با تیرگی و روشنی رنگ‌ها را نمایش می‌دهند ارزش خاکستری‌ها، به رنگ، موضوع، میزان تابش نور، جنس و بافت اشیا بستگی دارد.

در معادل‌سازی رنگ‌های اصلی با جدول خاکستری (تن‌های خاکستری از سفید تا سیاه) زرد اصلی معادل روشن‌ترین و بنفش اصلی معادل تیره‌ترین درجات خاکستری هستند. تیرگی خاکستری میانه یا خنثی (که فاصله آن از سیاه و سفید به یک اندازه است) معادل تیرگی سبز و قرمز اصلی است.

تشخیص درجه تیرگی و روشنی رنگ‌ها کار ساده‌ای نیست حساسیت طراح برای انتخاب خاکستری معادل رنگ‌ها به مرور افزایش می‌یابد با تمرین زیاد، ایجاد درجات خاکستری معادل هر رنگ آسان می‌شود. با استفاده از نوک یا پهنای مداد، زغال، گچ، آب‌مرکب و... می‌توان انواع سطوح خاکستری را ایجاد کرد.

طراحی و ایجاد درجات خاکستری با مداد

مدادها ازنظر نرمی و سختی، میزان تیرگی باهم متفاوت‌اند مدادهای طراحی به سه گروه، H و B و HB دسته‌بندی می‌شوند مدادهای گروه B نرم و تیره هستند و درجات خاکستری متنوعی به وجود می‌آورند.

با استفاده از پهنای مداد و با تنظیم میزان فشار دست می‌توان اقدام به ایجاد سطوح تیره و روشن در درجات مختلف کرد بسته به نوع مداد و نوع کاغذ کیفیت این سطوح متفاوت می‌شود برای انجام کار طراحی می‌توان طرح اولیه را با خطوط کمرنگ پیاده کرد و سپس با استفاده از پهنای مداد و بهره‌گیری از تونالیته‌های مختلف خاکستری طرح را کامل کرد.

با استفاده از نوک مداد و ترسیم خطوط نزدیک به هم با فواصل یکسان و انواع هاشور نیز می‌توان اقدام به طراحی سطوح تیره و روشن و درجات متفاوتی از انواع خاکستری نمود با تغییر میزان تیرگی و وزن خطوط و یا با تغییر فاصلۀ خطوط موازی ارزش‌های متفاوت تیرگی و روشنی ایجاد کرده با ترکیب چند دسته خط موازی که در جهات مختلف ترسیم می‌شوند می‌توان سطح تیره‌تری تولید کرد.

طراحی و ایجاد درجات خاکستری با زغال و گچ

مهم‌ترین ویژگی زغال و گچ استفاده از پهنای آنها برای ایجاد سطوح بزرگ خاکستری با سرعت زیاد است برای ایجاد درجات متفاوتی از تیرگی علاوه بر میزان فضا، می‌توان چندین لایه را بر روی یک سطح تکرار کرد.

علاوه بر پهنای زغال و گچ یا استفاده از نوک آنها می‌توان اقدام به ترسیم انواع خطوط با وزن و ضخامت‌های مختلف نمود با ترکیب متوازن سطوح و خطوط می‌توان از موضوعات مختلف طرح‌های خوبی تهیه کرد. قبل از کار طراحی، ترسیم انواع خطوط و سطوح تمرین کنید.

هنگام طراحی از موضوعات گوناگون، ابتدا با اسکیس‌های کوچک و سریع، الگوی کادربندی و بهترین ترکیب را انتخاب کنید سعی کنید ارتباط بین اشیای مختلف و بخش‌های مختلف ترکیب را درک کرده و آنها را در قالب نظم هندسی خلاصه کنید. به تعادل بین موضوع و زمینه توجه کنید آنگاه طرح را روی کاغذ اصلی و اندازه بزرگ پیاده کنید. و با استفاده از خطوط کمرنگ طرح‌های خود آغاز کرده و ابتدا تناسبات کلی طرح را مورد توجه قرار دهید. با تمرینات پی در پی موفق می‌شوید میان سطوح تیره و روشن تعادل ایجاد کنید.

طراحی و ایجاد سایه‌روشن با مرکب

درجات متنوع خاکستری را می‌توان با آب و مرکب سیاه یا قهوه‌ای و قلم‌موی نرم ایجاد و روی سطح زمینه پیاده کرد.

قلم‌مو را یک بار با نوک و بار دیگر با پهنا روی کاغذ بکشید. بافت و خط و سطح ایجادشده را مقایسه کنید با تمرین زیاد می‌توانید به قلم‌مو تسلط پیدا کرده و انواع خطوط و سطوح را ایجاد کنید کیفیت ترسیمات علاوه بر ترسیمات به میزان غلظت مرکب بافت کاغذ و حرکت دست بستگی دارد هنگام کار با آب‌مرکب از تخته شاسی به صورت افقی یا با شیب کم استفاده کنید پاک کردن سطوح مرکبی از روی کاغذ مشکل است لبۀتیغ برای تصحیح یا تغییرات جزئی مناسب است اما از روش شستشوی سطوح مرکبی نیز در صورت لزوم می‌توان استفاده کرد رنگ خیس اضافی را می‌توان با دستمال یا پارچه نرم برداشته و لکۀ رنگ را با قلم‌موی
شسته شده پخش کرد.

در طراحی با آب‌مرکب پس از پیاده کردن کلیات طرح با خطوط خیلی کم‌رنگ بر روی زمینه طرح لایه‌ها به تدریج از کم‌رنگ به پررنگ کامل می‌شود پس از خشک شدن طرح مرحله قبلی، طراحی لایه‌های بصری ادامه می‌یابد لذا طراحی با آب‌مرکب نیاز به دقت و حوصله دارد.

میزان تیرگی رنگ‌ها را ابتدا درروی کاغذ کوچکی امتحان کنید تا پس از خشک شدن از درجۀ خاکستری آن اطمینان پیدا کنید. برای محو کردن خطوط که در فاصله لایه‌های مختلف ایجاد می‌شود از قلم‌موی خیس بدون مرکب استفاده می‌کنیم از آب‌مرکب در طراحی موضوعات مختلف استفاده می‌شود و با تمرین‌های پی درپی پیاده کردن لایه‌های آب‌مرکب از روشن به تیره روش‌های حرکت دست روش‌های ضربه‌زنی با قلم درجات مختلف برای تولید طرح‌های موردنظر آسان می‌شود در تصویر زیر مراحل تکمیل طرح دست را مشاهده می‌کنید.

دیگر ابزارها و روش‌های طراحی

روش لایه‌برداری آب‌مرکب: در این روش به جای اضافه کردن لایه‌های آب‌مرکب از کم‌رنگ به پررنگ ابتدا سطح کاغذ را با قلم‌موی پهن از آب‌مرکب می‌پوشانیم سپس با قلم‌موی شسته شده لایه به لایه آب‌مرکب را از روی کاغذ برمی‌داریم و قلم‌مو را با دستمال خشک می‌کنیم تا به درجات مختلف خاکستری دست یابیم این روش برای طراحی ابرها بسیار مناسب است.

روش نقطه نقطه(ترام): از طریق ضربه‌زدن بر روی زمینه با هر کدام از ابزارهای ترسیم مانند مداد، قلم‌مو و قلم فلزی مجموعه‌ای از نقاط در روی صفحه شکل می‌گیرند که با اندازه یا دوری و نزدیکی نقاط می‌توان به درجات مختلفی از تیرگی و روشنی دست یافت.

روش هاشورزنی یک‌طرفه: با استفاده از خطوط موازی که به وسیله مداد، قلم، راپید و گراف، روان‌نویس و... ایجاد می‌شود میتوان ارزش‌های کیفی تیره روشن ایجاد کرده برحسب ضخامت خطوط و دوری خطوط موازی ایجاد شده ارزش تیرگی و روشنی سطوح هاشوری را تغییر می‌دهد بنابراین متناسب با موضوع و میزان تیرگی و روشنی آن می‌توان از ابزارهای مناسب و تغییر فاصله خطوط موازی استفاده کرد.

در تصاویر 35-7 و 36-7 نمونه طراحی با خطوط موازی را می‌بینید در طراحی اغلب از خطوط هاشوری 45 درجه استفاده می‌شود اما گاه طراح برای نمایش موضوع و ویژگی‌های آن از خطوط هاشوری در جهات مختلف استفاده می‌کند.

- با ابزارهای مختلف و مرکب ترسیم خطوط موازی افقی عمودی و مورب را تمرین کنید.
- چند کتاب را کنار هم بچینید و به کمک خطوط هاشور یک‌طرفه جهت آن‌ها را نمایش دهید. 

با تمرین پی درپی می‌توانید تجربه کافی در این زمینه به دست آورید.

روش هاشورزنی متقاطع: به کمک این روش هم می‌توان درجات متنوع خاکستری ایجاد کرد برای مثال سایه‌های کم‌رنگ از ترکیب دو دسته خطوط موازی و سایه‌های پررنگ‌تر از ترکیب خطوط موازی در چند جهت ایجاد می‌شوند این روش نیاز به دقت زمان و حوصله زیاد دارد (تصاویر 37-7 و 38-7) طراحی با این روش چندین ساعت و گاه چندین روز طول می‌کشد.

روش ایجاد بافت‌های متنوع: با نوک ابزارهایی مانند قلم فلزی، راپید و گراف و ... می‌توان از خطوط آزاد پهن و نازک، خطوط منحنی درهم‌پیچیده، خطوط شکسته، خطوط مواج و .... برای ایجاد درجات متنوع تیره و روشن استفاده کرد. به این ترتیب علاوه بر نمایش درجات تیرگی و روشنی سطوح بافت خاصی متناسب با ویژگی‌های موضوع ایجاد می‌شود که جذابیت تصاویر زیادی دارد. به علاوه چون کار با این ابزارها روی کاغذهای صیقلی و بدون بافت انجام می‌شود با این روش بافت‌های متنوع بصری به وجود می‌آید تصاویر 39-7 تا 41-7 نمونه‌هایی از انواع بافت را نشان می‌دهد.

طراحی و نمایش جنس اشیا

چنان‌ که می‌دانید اشیا و پدیده‌های طبیعی ازنظر نوع جنس همان‌گونه که سایه روشن‌های کلی موضوع حجم آن را نمایان می‌کند اجرای کوچک‌ترین و ظریف‌ترین تن‌های خاکستری هم‌بافت و جنس موضوع را نمایش می‌دهد به اشیا مختلف با دقت نگاه کنید با مقایسه نحوه قرارگیری سطوح تیره و روشن روی حجم‌های مختلف درمی‌یابید که جنس اشیا براساس شیوه قرارگیری خاکستری‌ها مشخص می‌شود.

اغلب طراحان بزرگ توصیه می‌کنند که برای شناخت دقیق اشیای مختلف از حس لامسه کمک بگیریم به این ترتیب درک ما از موضوع کامل‌تر می‌شود و تجربه عمیق‌تری پیدا می‌کنیم برای نمایش جنس و بافت موضوعات مختلف مانند حجم‌نمایی به نورپردازی مناسب نیاز داریم زیرا بافت در سایه یا طرح تیره چندان نمایان نیست.

برای نمایش جنس موضوعات مختلف سایه‌روشن‌های دقیق‌تر و جزئیات را اجرا کنید اجرای این مرحله نیاز به زمان بیشتری دارد کیفیت کار به حساسیت نمایش درجات خاکستری و ایجاد ارتباط مناسب میان آن‌ها بستگی دارد.

در طراحی پارچه طرح خطی چین‌وچروک‌ها به دقت ترسیم می‌شود.

نمایش حجم این چین‌ها با حساسیت نسبت به درجه تیرگی و روشنی خاکستری‌ها و نحوه ارتباط آن‌ها صورت می‌گیرد. اگر چه چروک‌ها شکل‌های مشخصی دارند اما لبه آن‌ها محو می‌شود. 

روی هر چین پارچه خاکستری‌های مختلف متناسب با رنگ پارچه اجرا می‌شوند. به همین دلیل حرکت از یک درجه خاکستری به درجه دیگر به نرمی انجام می‌گیرد و حالت پارچه نمایش داده می‌شود نشان دادن نحوۀ ارتباط این درجات مهم‌ترین عامل نمایش پارچه است.