درسنامه آموزشی طراحی و زبان بصری کلاس دهم معماری داخلی

عمق نمایی

در طراحی خطی، با خط کشیدن پیرامون اشیا، شکل با مرز مشخصی محدود و به صورت سطح دوبعدی نشان داده می‌شود. 

طراحان در ادوار مختلف سعی کرده‌اند تا حجم اشیا و عمق آن را روی سطح دوبعدی نمایش دهند. ساده‌ترین راه درک عمق تصویری هنگامی است که دو شکل جلوی هم قرار می‌گیرند و با دیدن یکی پس از دیگری، دور و نزدیکی آنها را درک می‌کنیم. 

با استفاده از تغییر حالت رنگ و با استفاده از سایه‌روشن نیز طراحان برای ایجاد ژرفا استفاده می‌کنند.

با ساده کردن موضوعات طراحی به صورت حجم‌های هندسی می‌توان به سادگی از فضاها و اشیای مختلف طراحی کرده، حجم و عمق فضای آن‌ها را نشان داد لذا طراحی از مکعب، زیربنای طراحی از تمام حجم‌هاست. برای ترسیم کره، هرم، استوانه نیز از مکعب هم‌اندازۀ آنها استفاده می‌کنند.

جهان خلقت از اشیای سه‌بعدی تشکیل می‌شود؛ درحالی که تصویر روی سطح دوبعدی شکل می‌گیرد. پرسپکتیو یعنی ترسیم تصویر اشیاء بر روی صفحۀ تصویر دوبعدی.

اگر به اشیای در حالت نشسته، ایستاده و یا از روی بلندی نگاه کنیم برحسب تغییر تراز دید ما، شکل آن‌ها تغییر می‌کند. از این روی در ترسیم پرسپکتیو اشیا، خط افق که تراز دید ناظر را نشان می‌دهد مهم است. در طراحی از مناظر طبیعی، خط افق بر محل اتصال زمین و آسمان در دوردست منطبق می‌شود.

پرسپکتیو یک نقطه‌ای

اگر به مکعب به گونه‌ای نگاه کنیم که محور دید ما بر یکی از سطوح و نماهای آن عمود باشد در این صورت: یک دسته از خطوط مکعب با صفحۀ تصویر موازی هستند. یک دسته به صفحۀ تصویر عمود هستند یعنی با محور دید ناظر موازی هستند و دسته سوم خطوطی هستند که بر صفحۀ تصویر عمود می‌شوند.

خطوط قائم در پرسپکتیو یک نقطه‌ای قائم باقی می‌مانند و خطوطی که با صفحۀ تصویر موازی هستند در پرسپکتیو افقی ترسیم می‌شوند. 

خطوطی که با محور دید موازی هستند به خطوط موازی با محور دید، نقطۀ گریز (VP) می‌گویند. می‌توان نتیجه گرفت که برای به دست آوردن نقطۀ گریز هر خط باید خطی از چشم ناظر به موازات آن خط ترسیم کرد تا صفحۀ تصویر را قطع کند. محل تقاطع نقطۀ گریز آن خط و خطوط موازی با آن می‌باشد.

ملاحظه می‌کنید سطوحی که با صفحۀ تصویر موازی هستند شکل واقعی خود را حفظ می‌کنند اما سطوحی که از ناظر دور می‌شوند تغییر شکل می‌دهند و عناصر دورتر کوچک‌تر ترسیم می‌شوند با تغییر ارتفاع ناظر نسبت به جسم، شکل آن تغییر می‌کند.

در پرسپکتیو، با افزایش فاصله اشیا از ناظر، اندازۀ آن‌ها کوچک‌تر می‌شود و عمق فضا افزایش می‌یابد (تصویر 8-6).

در طراحی، ترسیم مکعب یا مکعب‌مستطیل را با ترسیم وجهی که به ناظر نزدیکتر است شروع می‌کنیم. این وجه چون با صفحۀ تصویر موازی است، شکل و تناسبات خود را حفظ می‌کند.

آنگاه، با توجه به ارتفاع دید ناظر، خط افق را مشخص می‌کنیم. با توجه به موقعیت ناظر، نقطۀ گریز را مشخص کرده و از چهار رأس مربع به نقطۀ گریز وصل می‌کنیم. با رعایت تناسبات و با ترسیم خط افقی، عمق را مشخص کرده و ترسیم را کامل می‌کنیم.(تصویر 9-6).

محل قرارگیری اوّلین وجه، نسبت به نقطۀ گریز و خط افق، وضعیت‌های مختلف مکعب را در پرسپکتیو یک نقطه‌ای نشان می‌دهد. در این نمودار چهار مکعب دو وجهی دیده می‌شوند. اگر ناظر در ارتفاع خط افق به حجمی در سمت راست یا چپ نقطه گریز نگاه کند آن را دو وجهی می‌بیند. همچنین اگر حجم در راستای دید ناظر بالا و پایین نقطه گریز قرار داشته باشد، به صورت دو وجهی دیده می‌شود. حجم‌های دیگر علاوه بر اینکه بالاتر یا پایین‌تر از خط افق هستند در سمت راست یا چپ ناظر قرار دارند و به همین دلیل به صورت سه‌وجهی دیده می‌شود؛ بنابراین با جابه‌جایی ناظر اینکه تعداد و وسعت وجوه و زاویۀ خطوطی که به عمق می‎روند تغییر می‌کند. در همه حالت‌ها آنچه دورتر قرار دارد کوچک‌تر و کوتاه‌تر دیده می‌شود (تصویر 10-6).

با کمک گرفتن از پرسپکتیو مکعب می‌توان از انواع موضوعات به صورت پرسپکتیو یک نقطه‌ای طراحی کرده طراحی مکعب را با خطوط کم‌رنگ و از سطوحی که به شما نزدیک‌تر است شروع کنید. نیازی به پاک کردن این خطوط کمکی نیست. 

با تمرین طراحی از استوانه و مخروط، طراحی دقیق انواع ظروف و بطری‌ها آسان می‌شود (تصویر 11-6). 

به کمک این روش، حالت سه‌بعدی آن‌ها بهتر نمایش داده می‌شود (تصویر 12-6). 

طراحی استوانه را با ترسیم بیضی، داخل وجه رویه مکعب شروع کنید. بیضی دایره‌ای است که به پرسپکتیو رفته و می‌توان به کمک محور تقارن‌های عمودی و افقی آن را ترسیم کرد (تصویر 13-6).

پرسپکتیو یک نقطه‌ای در طراحی از فضای داخلی

به کمک قواعد پرسپکتیو داخلی می‌توان علاوه بر اشیا و حجم‌های کوچک از فضاهای مختلف داخلی نیز به شرح زیر طراحی کرد:
1- فرض کنیم که دیوار روبه‌روی شما همان صفحۀ تصویر در پرسپکتیو باشد در این صورت صفحۀ دیوار روبرو را با حفظ تناسبات آن ترسیم می‌کنیم. (صفحه روبه‌رو را با تناسبات واقعی ترسیم می‌کنیم). (تصویر 14-6)

2- با توجه به تراز دید ناظر و موقعیت وی خط افق و نقطۀ گریز را مشخص می‌کنیم و خط پائین دیوار را به قسمت‌های مساوی تقسیم می‌کنیم. (تصویر 15-6)

3- از نقطه گریز به چهارگوشۀ دیوار مقابل وصل کرده و امتداد می‌دهیم. (تصویر 16-6)

4- به اندازۀ فاصلۀ ناظر از دیوار روبرو نقطۀ A را بر روی خط افق مشخص کرده و به گوشۀ دیوار وصل می‌کنیم و (A نقطه گریز خط و 45 درجه است) تا تقسیم‌بندی‌های کف را قطع کند. (تصویر 17-6)

5- با استفاده از نقاط تقاطع تقسیمات کف را کامل می‌کنیم تا کف به صورت شطرنجی به مربع‌های کوچک تقسیم شود. با استفاده از تقسیمات کف طرح را کامل می‌کنیم این تقسیم‌بندی کمک می‌کند جای عناصر مختلف را در عمق فضا روی دیوارها و سقف به دقت مشخص کنیم. (تصویر 18-6)

در تصاویر 19-6 تا 21-6 نمونه‌هایی از پرسپکتیو یک نقطه‌ای را می‌بینید.

پرسپکتیو یک نقطه‌ای در طراحی از طبیعت و انسان

اگرچه پرسپکتیو بیشترین کاربرد را در ترسیم احجام هندسی دارد؛ قواعد آن در مورد طبیعت نیز صدق می‌کند. طول درختان در عمق منظره و اندازۀ اعضای بدن انسان در زوایای خاص تغییر می‌کند. در (تصاویر 22-6 و 23-6)، خط افق و نقطۀ گریز و زاویه خطوطی که به عمق می‌روند را پیدا کنید. 

چنانکه می‌بینید درختان در عمق کوچک و با فاصلۀ کمتر به نظر می‌رسند و نوک آن‌ها با خط افق زاویه درست می‌کند. 
هنگام طراحی، درختان نزدیک با جزئیات بیشتر و هرچه دورترند با اهمیت کمتر نشان داده می‌شوند. 
تناسبات بدن انسان در پرسپکتیو تغییر می‌کند. تقسیم‌بندی طول بدن و استفاده از خط وسط بدن به طراحی درست بدن کمک می‌کند (تصاویر 24-6 تا 26-6).

پرسپکتیو دو نقطه‌ای

اگر هیچ‌کدام از دیواره‌های مکعب با صفحۀ تصویر موازی نباشد پرسپکتیو دونقطه گریز پیدا می‌کند. مراحل ترسیم پرسپکتیو دو نقطه‌ای به شرح زیر است:
1- خط افق را ترسیم می‌کنیم و بافاصله مناسب دونقطه گریز مانند A و B بر روی آن انتخاب می‌کنیم.
2- با توجه به ارتفاع مکعب و تراز دید ناظر یال جلو مکعب را به صورت یک خط قائم ترسیم می‌کنیم.
3- ابتدا و انتهای یال قائم را به نقطه‌های گریز وصل می‌کنیم.
4- با رعایت تناسبات دیگر یال‌های مکعب را ترسیم کرده و حجم مکعب را کامل می‌کنیم.

در صورت نیاز به جای حجم مکعب می‌توان فضای داخلی مکعب را ترسیم کرد. در پرسپکتیو احجام اساس زاویۀ دید، ارتفاع چشم و فاصلۀ ناظر ترسیم می‌شوند.

برای طراحی از اشیا در پرسپکتیو دونقطه‌ای نقاط گریز را خارج از صفحۀ کاغذ تصور کنید. با خطوط کمرنگ و متعدد حالت قرارگیری شیء را جستجو کنید و به کمک روش ارائه شده (روابط خطوط موازی) از آن طراحی کنید. (تصویر 33-6) بدون پاک کردن خطوط کم‌رنگ اولیه خطوط پررنگ‌تری روی اضلاع نزدیک‌تر ایجاد کنید.

هنگام طراحی از اشیای مختلف آن‌ها را به صورت مکعب ساده کنید. 

در تصویر 34-6 ترکیبی از حجم‌های مختلف با طرح‌های مقدماتی انتخاب شده است قواعد پرسپکتیو برای طراحی این حجم‌ها به کار گرفته شده است این روش برای طراحی اشیا و حجم‌های گوناگون مناسب است. 

تصویر 35-6 استفاده از قواعد پرسپکتیو را برای طراحی از کفش و پوتین نشان می‌دهد. 

به کمک تجسم احجام به صورت مکعب و با استفاده از قواعد پرسپکتیو می‌توان اشیای دیگر مانند پله‌ها را هم به سادگی طراحی کرد. (تصویر 36-6)

در (تصاویر 37-6 تا 39-6) فضای داخلی به کمک قواعد پرسپکتیو طراحی شده است به انتخاب زاویه دید جستجو برای ترکیب‌بندی مناسب و ترکیب سطوح دقت کنید.

ترکیب‌بندی 

به خلقت زیبا و باشکوه گل‌های زیبا، بوته‌های کویر، درختان سرافراز و ... دقت کنید. آنچه سبب بقا و رشد و تداوم حیات است، همنشینی دقیق، ترکیبِ مناسب اجزاء تشکیل‌دهندۀ آنها با کلِ وجود آنهاست. 

وحدت و هماهنگی در طبیعت پیرامون ما مثالِ آشکار و روشنی از واژۀ «ترکیب‌بندی» است. (تصاویر 1-5 تا 3-5). 

در به وجود آوردن آثار هنری در تمام رشته‌ها، همین اصل همنشینی و ترکیب درستِ عناصر بصری مهم و مؤثر هستند. 

ترکیب‌بندی هم در شکل و هم در معنای یک اثر هنری نقش بسزایی دارد.

به نظر شما اصول ترکیب‌بندی هنری بعُد شکل و صورت آن را شامل می‌شود یا مفهوم و معنا را نیز در بر دارد؟ دربارۀ آن در کلاس با یکدیگر گفت‌وگو کنید.

ایجاد یک ترکیب موفق هم در جلب توجه مخاطب و بیننده و هم در رساندن پیام هنری مورد نظر به مخاطب موثر است.

همچنین زمینه یا کادری که عناصر بصری در آن قرار می‌گیرند در تعامل با عناصر طرح بر کیفیت طرح، اثر می‌گذارند. 

بدون در نظر گرفتن ارتباط میان عناصر بصری و زمینه و کادر یک اثر، ترکیب نمی‌تواند به وجود بیاید و در نهایت ترکیب و سامان‌بخشی به عناصر بصری در ارتباط با شکل کادر است که انجام می‌شود. 

به همین ترتیب بسته به اینکه کادر، مستطیل، مربع یا مدور باشد، ترکیب خاص خود را خواهد داشت. از انواع ترکیب‌بندی‌ها می‌توان به ترکیب متقارن (بر اساس محورهای تقارن) و ترکیب نامتقارن را نام برد.

تناسب 

تناسب، مفهومی ریاضی است که در هنر تجسمی بر کیفیت رابطۀ مناسب میان اجزای اثر با یکدیگر و با کل اثر دلالت دارد. کاربرد تناسبات به دلیل ایجاد زیبایی بصری در هنرهای تجسمی از اهمّیتی ویژه برخوردار است. تقریباً همۀ آثار هنری براساس نوعی تناسب به وجود آمده‌اند. یکی از دلایل زیبایی یک اثر تجسمی، وجود تناسب میان رنگ‌ها، خط ها، سایه روشن و شکل‌های آن است.

می‌توان در یک تابلوی نقاشی روابط متناسبی میان خطوط سیّال خیال‌انگیز، رنگ‌ها، فرم‌ها و ... برقرار کرد و یا در یک اثر حجمی، روابط مناسبی میان فرورفتگی‌ها و برجستگی‌ها، فضای منفی و فضای مثبت، بافت‌ها و سطوح مختلف ایجاد کرد همان‌طور که گوش یک نوازنده بلافاصله وجود یک نت خارج را تشخیص می‌دهد، یک دیدۀ حساس و کارآزموده به سرعت عدم تناسب در رنگ‌ها و شکل‌های یک اثر تجسمی را می‌بیند (تصویر 9-5).

در اجزا و در کُلِ پدیده‌های طبیعت و موجودات زنده نیز تناسب و روابط متناسب وجود دارد. موزون‌ترین و پیچیده‌ترین نمونۀ آن پیکرۀ انسان است که از تناسبی بسیار دقیق در اجزا و در کل برخوردار است.

اندازۀ قسمت‌های مختلف بدن و تناسبات آن، از دیرباز مورد توجه هنرمندان بوده است. آن‌ها همواره سعی کرده‌اند پیکره انسان را با زیباترین تناسبات طراحی کنند. این موضوع به ویژه در دوران رنسانس، بسیار مورد توجه هنرمندان قرار گرفته است (تصویر 10-5).

تناسب طلایی

ایجاد تناسب میان رنگ‌ها و سایه رنگ‌های یک تابلوی نقاشی در عین حال تناسب در اندازه‌ها از قوانین خاصی پیروی می‌کند که به آن‌ها اصول و قواعد تقسیمات طلایی و یا تناسبات طلایی گفته می‌شود. 

براساس تناسبات طلایی یک پاره‌خط را می‌توان طوری به دو قسمت تقسیم کرد که نسبت قسمت کوچک‌تر به قسمت بزرگ‌تر مساوی با نسبت قسمت بزرگ‌تر، با کل پاره‌خط باشد. این نوع تقسیم از نظر بصری و همین‌طور از نظر منطقی، نسبت‌های زیبایی را میان اجزا با یکدیگر و با کل پدید می‌آورد که هم در معماری و هم در هنرهای بصری از آن استفادۀ بسیار شده است.

در شکل مقابل مراحل تقسیم پاره‌خط الف و ب یا AB به نسبت طلایی را مشاهده می‌کنید. با استفاده از نسبت‌های طلایی می‌توان چهارگوش‌های منظم با نسبت‌های طلایی به دست آورد که هم در کادربندی آثار هنری و هم در ترکیب عناصر بصری در هنرهای کاربردی از آنها استفاده می‌شود.

تعادل Balance

از واژۀ تعادل چه می‌فهمیم؟ تعادل چه کاربردی دارد؟ وقتی واژۀ تعادل را می‌شنوید چه چیزی به ذهن شما می‌رسد؟ تعادل، یکی از اساسی‌ترین وضروری‌ترین قوانینی است که تداوم حیات موجودات زنده، توسعۀ اجتماعی، رشد فردی و کار هنری هم‌زمان به آن نیاز دارند.

اصولا تعادل به طور فطری در زندگی و در طبیعت و در حیات و قوای فکری و در ساختمان اندام انسان و سایر موجودات وجود دارد. در طبیعت، همه چیز به شکل متعادلی جریان دارد. در آمدن شب و روز از پی یکدیگر، تغییرات فصل‌ها و... . چنانچه یک رویداد غیر منتظره یا زلزله این تعادل را بر هم بزند همه چیز درهم می‌شود و انسان در این وضعیت، احساس سردرگمی و پریشانی خواهد کرد. همان‌گونه که برای حرکت یا ایستادن انسان ،تعادل فیزیکی لازم است و اگر تعادل او به هم بخورد مشکلاتی برای وی به وجود می‌آید. بنابر این تعادل حاصل از خنثی شدن نیروهای بصری اثرگذار در یک اثر هنری است که احساس ثبات و توازنی خوشایند را ایجاد می‌کند.

در هنر نیز تعادل اجزای اثر، نقش عمده‌ای دارد. در یک اثر تجسمی، وجود تعادل بصری برای ایجاد تأثیر مثبت بر مخاطبان ضروری و لازم است. در صورت عدم تعادل میان نیروهای بصری مختلف پیام اثر خدشه‌دار می‌شود. به طور طبیعی انسان هنگام مشاهدۀ چیزها آن‌ها را با محورهای افقی و عمودی دید در ذهن خود مقایسه می‌کند و وجود یا عدم تعادل را در آن‌ها تشخیص می‌دهد (شکل 16-5) و در می‌یابد که آیا مجموعه عناصر در حال موازنه و آرامش هستند یا نه؟ و آیا بخشی از عناصر بر دیگر عناصر غلبه و سنگینی می‌کنند؟ و یا حس توازن در ترکیب برقرار است؟ هر کدام از عناصر بصری، برحسب اندازه، رنگ، بافت و یا تعداد، وزن بصری خاصی پیدا می‌کنند. در طرح هنری، تعادل به سه روش ایجاد می‌شود. تعادل نامتقارن، تعادل متقارن و تعادل مرکزی و نیز به واسطه، وزن یعنی با ایجاد توازنِ عناصر بصری در یک اثر هنری، نوعی تعادل موزون پدید می‌آید.