درسنامه آموزشی طراحی و زبان بصری کلاس دهم معماری داخلی

مقدمه

در فصل قبل با عناصری بصری نقطه و خط و کاربرد آن در هنرهای مختلف آشنا شدیم و روش استفاده از خط در طراحی خطی را بررسی کردیم. در این فصل با سطح، شکل و حجم به عنوان دیگر عناصر بصری و کاربرد آنها در هنرهای مختلف آشنا خواهیم شد.

سطح

سطح عنصری دوبعدی است که «شکل آن» اصلی‌ترین ویژگی آن را بیان می‌کند. شکل واقعی یک سطح فقط زمانی رؤیت‌پذیر است که به آن نگاه کنیم.

عامل مهم دیگر کیفیت سطح است، که تابع ماده‌ای است که از آن ساخته شده است. نوع رنگ، بافت، الگو و زمینه به ویژگی‌های اثر گذاشته و کیفیت آن را مشخص می‌کند.

کیفیت سطوح، اصلی‌ترین عنصر در شکل‌گیری بسیاری از هنرهاست: در بافت، چاپ پارچه، در طراحی محصولات صنعتی، در معماری داخلی، گرافیک، نقاشی و در صنایع دستی، کیفیت سطوح، تأثیر اساسی بر کیفیت آثار و محصولات دارد.

در هنر تجسمی سطح را به صورت‌های مختلف می‌توان تجسّم بخشید و به وجود آورد. به عنوان مثال از حرکت یک پاره‌خط در فضا یا روی صفحه در یک جهت خاص سطح ساخته می‌شود. همچنین اگر نقطه‌ای را در دو بُعد گسترش دهیم سطح تشکیل می‌شود و به همین ترتیب فضای تجسمی میان حداقل سه نقطه‌ی جدا از هم و یا فضای بین دو پاره‌خط می‌تواند سطح را تداعی کند.

سطح ممکن است مانند دیوار یا کف اتاق، روی جلد یک کتاب، سطح تابلوی نقاشی یا کارت ویزیت صاف و یکنواخت باشد و همچنین سطح ممکن است مانند سطح یک گنبد، سطح یک پیکره، رویۀ ماشین جاروبرقی یا کوزه، برجسته و به شکل منحنی یا کروی باشد.

شکل

اصلی‌ترین ویژگی سطح، شکل آن است. شکل‌های طبیعی، اشکال دنیای طبیعی اطراف ما را نشان می‌دهند. صورت ساده شده این اشکال در هنرهای تجسمی کاربردی وسیع دارند.

بعضی از اشکال هندسی هستند که براساس کیفیت بصری، بر احساس و ادراک انسان تأثیر می‌گذارند. مثلث، مربع و دایره اصلی‌ترین شکل‌های هندسی هستند. این اشکال در بعد سوم هرم، مکعب، مخروط و استوانه را ایجاد می‌کنند.

در هنرهای تجسمی و هنرهای کاربردی از انواع اشکال برای بیان مفاهیم و کیفیات مورد نظر بهره می‌گیریم.

الف) دایره و شکل‌های منحنی: دایره شکلی است متمرکز و درونگرا که مرکز خود تأکید دارد. دایره نماد نرمی، لطافت، سیالیّت، تکرار، درون‌گرایی، آرامش روحانی و آسمانی، پاکی و صمیمیّت و آن جهانی بودن به شمار می‌آید. به همین دلیل دایره همیشه به عنوان یک شکل کامل مورد توجه هنرمندان بوده است.

دایره در ترکیب با سایر اشکال و خطوط، پویا و پرتحرک ظاهر می‌شود. اشکال و فرم‌های دایره‌ای شکل کاربرد زیادی در هنرهای تجسمی و کاربردی دارند و بیانگر نرمی در فرم و سیالیت در حرکت‌اند و رشد بیولوژیک را القا می‌کنند.

و بسیاری از هنرمندان در شرق و غرب سعی کرده‌اند آثار خود را بر مبنای دایره و یا ترکیب‌هایی از دایره به وجود بیاورند (شکل 16-4 تا 17-4) به ویژه در هنر ایرانی نقاشان بزرگ برای ساختن آثار خود از ترکیب‌هایی براساس حرکت چرخشی دایره الهام گرفته‌اند.

ب) مربع و شکل‌های چهارگوشه: مربع به عنوان یک عنصر بصری بیانگر خلوص و عقلانیت است. تساوی چهار ضلع و چهار زاویه بیانگر قانونمندی و وضوح آن است. از تغییرات زاویه‌ها و ضلع‌های آن، اشکال چهارگوش متنوعی به وجود می‌آید. مربع برخلاف دایره نماد صلابت، استحکام و سکون است. این شکل مظهر قدرت زمین و مادی و در عین حال از زیباترین اشکال هندسی است.

ج) مثلث و شکل‌های سه‌گوش: مثلث شکلی سه‌ضلعی در انواع مختلف است. مثلث به واسطۀ زوایای تندی که دارد سطحی مهاجم و شکلی ستیزنده به نظر می‌رسد که همواره در حال تحول و پویایی است. هنگامی که این شکل بر سطح قاعده‌اش قرار بگیرد پایدارترین شکل هندسی است و مثل یک کوه استوار به نظر می‌رسد اما چنانچه بر یکی از رأس‌های خود قرار بگیرد حالی کاملاً ناپایدار و متزلزل دارد.

براساس ترکیب‌هایی از مثلث، می‌توان ترکیب‌های ساختاری بسیاری به وجود آورد. استفاده از مثلث و شبکه‌های مثلثی یک اصل ساختاری در طبیعت و در معماری به شمار می‌رود. از تکرار و ترکیب شکل‌های مثلث، مربع و دایره می‌توان سطح‌های متعدد منظم و غیرمنظمی به‌دست آورد. همچنان که اگر اشکال پیچیده و آلی طبیعت را تجزیه و ساده کنیم مجددا به اشکال ساده دایره، مثلث و مربع خواهیم رسید.

شکل‌ها یا هندسی و ساده هستند، مثل دایره، مثلث و چهارگوش و یا تلفیقی پیچیده و مرکب از شکل‌های ساده می‌باشند، مثل شکل‌های آلی موجودات زنده، سنگ‌ها و درختان.

اشکال بصری از ترکیب یا تغییر شکل اشکال ساده هندسی پدید می‌آید و در هنرهای مختلف به کار گرفته می‌شوند.

در طبیعت شکل‌های متنوع و زیادی وجود دارد که هر کدام به نحوی ذهن و احساسات ما را تحت تأثیر قرار می‌دهند. در هنرهای تجسمی نیز با تغییراتی که در یک ساده می‌توان به وجود آورد شکل‌های جدیدی ساخته می‌شود:

الف) با حذف قسمتهایی از شکل می‌توان به اشکال جدیدی دست یافت.

ب) با ترکیب، کنار هم قرار دادن و تکرار دو یا چند شکل ساده می‌توان به شکل‌های جدید و بسیار متنوعی دست یافت که هر یک ماهیّت مستقل و ویژه خود را داشته باشد.

ج) از طریق برش دادن و یا اصطلاحا شکستن اشکال ساده و ترکیب مجدد آن به صورت دیگر، شکل‌های تازه‌تر با حالت‌های بصری متنوع و خلاقانه‌تری به دست می‌آید که می‌تواند در هر کدام از رشته‌های هنری به تناسب مورد استفاده قرار گیرد.

حجم

در عالم خلقت، همۀ اشیای مادی دارای حجم هستند و بخشی از فضا را اشغال می‌کنند. احجام طبیعی گاهی مانند حجم برخی از درختان، میوه‌ها، تخم پرندگان نظم نسبی دارند و گاه مانند صخره‌ها و گیاهان و حیوانات غیرمنظم هستند. در هنرها حجم یک عنصر بصری سه‌بعدی است که «فرم» اصلی‌ترین ویژگی آن است. فرم ویژه یک حجم شکل ظاهری و ساختار بصری آن را نشان می‌دهد که حاصل رابطۀ متقابل خطوط، اشکال، سطوح مرزی آن می‌باشد.

در معماری و مجسمه‌سازی طراحی صنعتی و سفالگری، حجم به عنوان عنصر سه‌بعدی می‌تواند توده‌ای توپر باشد که با ماده اشغال شده است و یا به صورت فضای خالی باشد که با سطوح محدود و تعریف شده است. 
مانند حجم یک اتاق که مفهوم فضای مثبت و منفی را نیز منتقل می‌کند.

حجم مجازی: با استفاده از ویژگی‌های زبان بصری، اتصال سنجیدۀ خطوط و تغییر شکلها، احساسی از عمق نمایی و توهم حجم و دوری و نزدیکی به وجود می‌آید. لذا در هنرهای تجسمی، حجم ممکن است ملموس و مادی نباشد ولی از نظر بصری وجود داشته باشد که به آن حجم مجازی گفته می‌شود. مثلاً زمانی که یک اطاق یا یک جعبه مقوایی یا یک توپ پلاستیکی را طراحی می‌کنیم حجم مجازی را به نمایش گذاشته‌ایم.(تصاویر 41-4 تا 44-4)

ثبت سه‌بعُدی اشیا و طبیعت در عکاسی به واسطۀ وجود نور و سایه‌روشن صورت می‌گیرد. در حالی که با نوعی نورپردازی خاص می‌توان برجستگی و فرورفتگی اجسام را از میان برد و آنها را به صورت دو بعُدی و مسطح نمایش داد و یا در نمایش فرورفتگی و برجستگی آنها اغراق نمود.

حجم‌های پایه: همان‌طور که سه شکل دایره، مربع و مثلث به عنوان اشکال پایه برای سطح نام برده شدند، کره، مکعب و هرم را نیز می‌توان به عنوان احجام هندسی پایه نام برد. این سه نوع حجم به طور کاملاً منظم به ندرت در طبیعت دیده می‌شوند.  اما به طور کلی همۀ حجم‎های طبیعت از ترکیب یا تغییر شکل این سه حجم پایه و هندسی به وجود می‌آیند. پس می‌توان گفت از چرخش مثلث به دور محور عمودی خود مخروط بدست می‌آید. از حرکت دورانی سطوح مربع و مستطیل استوانه و از چرخش دایره به دور محور قطری خود کره حاصل می‌شود.
احجام گاهی به صورت نقش برجسته از یک سمت بسته و محدود بوده و گاهی مانند مجسمه‌ها حجم‌های کامل و قابل رؤیت از همۀ جهات هستند.

بافت

با نگاه یا لمس خارجی لیوان شیشه‌ای، یک میز چوبی و یا یک قالی مشاهده می‌کنیم که کیفیت سطح آنها با هم تفاوت بارز دارند. 
هر ماده‌ای سطح و رویه‌ای دارد که کیفیت آن منحصربه‌ فرد است. 
بافت یعنی ویژگی خاص یک سطح که به ماده و ساختار آن مربوط است.
بافت، بیانگر نرمی یا سختی نسبی سطح و گویای کیفیت ظاهری مواد، مانند زبری و صلابت سنگ، لطافت چوب، نرمی لاستیک، صاف و صیقلی بودن شیشه، و... می‌باشد.

بافت بر دو نوع است:

الف) بافت‌های قابل لمس: که واقعیت فیزیکی داشته و اجزای آن دارای طول و عرض و عمق است، و با لمس کردن درک شده و قابل رؤیت است. «بافت بصری» که فقط از طریق چشم مشاهده می‌شود. مانند نقش روی یک صفحه صاف که بافت خاصی را نشان می‌دهد. در هنرهای تجسمی، درک بافتهای مختلف و مقایسۀ آنها با یکدیگر معمولا با دیدن و به صورت بصری اتفاق می‌افتد. حس بینایی و لامسه ما بسیار نزدیک و مرتبط با هم عمل می‌کنند. وقتی بافتی را مشاهده می‌کنیم به دلیل تجارب قبلی، مانند این است که آن را لمس می‌کنیم. به همین دلیل بافت مواد موجود در آثار هنری تأثیر ادراکی عمیقی بر انسان دارد.
به تصاویر نگاه کنید و حسِ خود را دربارۀ بافتِ هر یک از نظر نرمی، زبری، صافی، صیقلی و... بیان کنید.

ب) بافت‌های ترسیمی: این بافت‌ها به روش‌های گوناگون تجربی و برای ایجاد تأثیرات بصری خاصی به‌ وجود می‌آیند. بدون این که هدف از ایجاد آنها نمایش شبیه‌سازانه اشیا در طبیعت باشد. بخش قابل توجهی از تأثیرات بصری در آثار نقاشی انتزاعی، آثار حجمی و آثار گرافیک معاصر ناشی از به کار گرفتن بافت‌های ترسیمی است که به روش‌های گوناگونی توسط هنرمندان با استفاده از مواد مختلف ابداع می‌شوند.

بافت‌های ترسیمی با استفاده از تراکم و تکرار خطوط در ترکیب‌های متنوع و یا با استفاده از لکّه‌های تیره روشن و رنگی و یا با به کار گرفتن مواد و ابزارهای مختلف به‌وجود می‌آیند (تصاویر 51-4 تا 53-4) برخی از بافت‌ها از طریق به کارگیری مواد مختلف مانند ماسه، کاهگل، سیمان، چوب و رنگ‌ها با حالت‌های متنوع به دست می‌آیند.