درسنامه آموزشی تزئینات سنگی، سرامیکی و پلیمری فضاهای داخلی کلاس دهم معماری داخلی

واحد یادگیری 5: شایستگی اجرای دیوارپوش سنگی

آیا تا به حال پی‌ برده‌اید

- چرا از سنگ به عنوان پوشش نهایی دیوارهای خارجی استفاده می‌شود؟
- معمولاً از چه سنگ‌هایی برای پوشش دیوارهای داخلی استفاده می‌شود؟
- چه روش‌هایی برای اجرای دیوارپوش‌های سنگی وجود دارد؟
- مراحل اجرای دیوارپوش سنگی چیست؟

استاندارد عملکرد

بر اساس استانداردها و اصول بیان شده، اجرای دیوارپوش سنگی به روش تر (با ملات) را انجام دهد.

مقدمه

سنگ‌هایی که در نماهای خارجی ساختمان استفاده می‌شوند به علت قرارگیری در مقابل تغییرات جوی باید دارای استانداردهای لازم برای استفاده در فضاهای خارجی باشند. همان‌طور که در پودمان اول ذکر شد سنگ‌های کف نیز باید در برابر سایش، ضربه و مواد شیمیایی پایدار باشند. از آنجایی که سنگ‌های نماهای داخلی که به عنوان دیوارپوش به کار می‌روند شرایط سنگ‌های نمای بیرونی و کف فضاها را ندارند می‌توان با محدودیت کمتری با توجه به سطح و رنگ مورد نظر آنها را انتخاب کرد.

یکی از دلایل انتخاب سنگ‌ها به عنوان دیوارپوش پایداری آنها در برابر سایش و شستشو است. این نوع دیوارپوش علاوه بر استفاده در فضاهای مسکونی، در فضاهای عمومی نیز بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرد.

سنگ‌های ساختمانی از نظر شکل نهایی به صورت طبیعی یا کار شده مورد استفاده قرار می‌گیرند. ازنظر محل کاربرد نیز در گروه سنگ‌های باربر یا تزیینی هستند.

البته در برخی موارد سنگ‌ها در حالی که باربر هستند جزء سنگ‌های تزیینی نیز محسوب می‌شوند. 

یکی از نکات مهم در خصوص انتخاب سنگ‌های نما ضریب انبساط حرارت کانی‌های مختلف سنگ و ملات پشت آن است، برای جلوگیری از خرد شدن سنگ و جدا شدن از ملات باید این ضریب‌ها به یکدیگر نزدیک باشند.

سنگ‌ها معمولاً در سطح خود دارای خطوط با رگه‌هایی هستند که اگر احتمال ترک در محل ترک‌ها وجود نداشته باشد هیچ منعی برای استفاده ندارند و حتی جزء زیبایی‌های سنگ محسوب می‌شود البته در صورت لب‌پر بودن نمی‌توان از آن استفاده کرد.

معمولاً از سنگ‌های با ضخامت 20 میلی‌متر برای دیوارپوش فضاهای داخلی استفاده می‌شود. سنگ‌های قرنیز دور اتاق نیز 10 میلی‌متر ضخامت دارد. موقع اجرای کارهای سنگی باید توجه داشت که مشخصات آنها کاملاً استاندارد باشد در غیر این صورت باید مشخصات آنها در نقشه‌ها ذکر شده و نمونه آنها به تصویب کارفرما رسیده باشد.

در تصاویر زیر نمونه‌هایی از سنگ با اشکال غیرمنظم و منظم هندسی نشان داده شده است.

اجرای پوشش دیوارهای داخلی (دیوارپوش) با سنگ

اجرای پوشش سنگی دیوارهای داخلی به دو صورت خشک و تر (با ملات) انجام می‌شود. در روش تر که اجرای سنتی این نوع دیوارپوش است از ملات به عنوان مادۀ اصلی اتصال سنگ به دیوار استفاده می‌شود. در روش خشک این اتصال به وسیلۀ شبکۀ زیرسازی فلزی انجام می‎گیرد. در اینجا اجرای دیوارپوش سنتی به وسیله ملات یا همان روش تر توضیح داده می‎شود.

مراحل اجرای پوشش دیوار با سنگ به روش (با ملات):

1- رولوۀ سطح دیوار

به وسیلۀ متر فلزی یا متر لیزری قبل از شروع اجرای کار، سطح دیوار را اندازه می‌گیریم و با نقشه‌ها تطبیق می‌دهیم. این کار باعث تعیین دقیق میزان مصالح مورد نیاز و همچنین امکان اجرای الگوی سنگ‌کاری می‌شود.

در تصاویر زیر نمونه‌هایی از سنگ با اشکال غیرمنظم و منظم هندسی نشان داده شده است.

2- آماده‌سازی کارگاه

سنگ‌های هم‌شکل و هم‌رنگ را به صورت عمودی به محل مناسبی تکیه داده و سایر مصالح، ابزار و وسایل را نیز در کارگاه مستقر می‌کنند.

3- کنترل دیوار

دیوار مبنا یا دیواری که روی آن دیوارپوش اجرا می‌شود لازم است از نظر شاقولی بودن، ناهمواری‌های احتمالی، تأسیسات موجود و... کنترل شود. در این مرحله در صورتی که بخش‌های مجاور کارگاه نیاز به محافظت داشته باشد با پوشش مناسب پوشانده شود.

4- آماده‌سازی سنگ برای نصب 

در روش اجرای تر با ملات (تر) اگر فقط از ملات جهت اتصال استفاده شود، پس از مدتی سنگ از ملات جدا شده و احتمال افتادن آن وجود دارد که این مورد ممکن است باعث خطرات جانی شود. از آنجایی که ملات ماسه‌سیمان پس از خشک شدن مقداری منقبض می‌شود به همین دلیل ملات خود را از سنگ جدا کرده و احتمال افتادن سنگ زیاد می‌شود.
به همین علت است که در برخی از نماهای سنگی پس از اجرا، سنگ‌ها را توسط رول پلاک محکم می‌کنند. برای ایجاد اتصال کافی میان سنگ نما و سفت‌کاری دیوار از دو روش استفاده می‌کنند.

الف) مهار کردن سنگ پلاک به وسیلۀ سیم مفتول (اسکوپ به ملات): پس از ایجاد شیار در لبه‌های سنگ یا ایجاد شیار در پشت سنگ، سیم مفتولی که دارای جنس نرم و از نوع آهن سفید است، از میان شیارها یا سوراخ‌ها عبور داده و مطابق تصاویر زیر از سیم مفتولی به عنوان عامل رابط و درگیرکننده سنگ نما و ملات ماسه سیمان استفاده می‌شود.

ب) روش دیگر آماده‌سازی سنگ استفاده از قلاب اسکوپ به دیوار مبنا است. امکان استفاده از این روش برای سنگ‌هایی با ضخامت زیاد (3 سانتی‌متر و بیشتر) امکان‌پذیر است. برای اجرای کار دو سوراخ در ضخامت سنگ ایجاد می‌کنند و یک سر قلاب اسکوپ را بر روی دیوار و سر دیگر آن را روی سنگ قرار می‌دهند به صورتی که سوراخ اسکوپ در امتداد سوراخ سنگ باشد. به راحتی، اسکوپ به سنگ ثابت می‌شود. معمولاً هر سنگ را به وسیلۀ دو اسکوپ به دیوار متصل می‌کنند (با توجه به طول سنگ). در این روش فاصلۀ دیوار و پشت سنگ 2 سانتی‎متر و ملات مصرفی ماسه سیمان است. توجه داشته باشید در این روش آجرکاری دیوار و نصب سنگ نما معمولاً هم‌زمان انجام می‌شود. در صورتی که نماسازی پس از دیوارچینی انجام شود، یک طرف چنگک اسکوپ در شیار سنگ و از طرف دیگر در محل نیمه‌ای که از سفت‌کاری خالی شده است قرار خواهد گرفت.

5- نصب سنگ

عموماً در فضاهای داخلی که دیوار با سنگ پوشیده می‌شود از قرنیز یا ازاره استفاده نمی‌شود و سنگ‌کاری از روی زمین شروع می‌شود به این علت که سنگ در این حالت خود کارکرد قرنیز را داشته و دیگر نیازی به آن نیست، مگر به علت هماهنگی با سایر دیوارها اجرا شود. در غیر این صورت سنگ ازاره یا قرنیز اولین ردیف یا رج سنگ‌کاری خواهد بود، برای اجرای سنگ‌کاری ابتدا یک شمشه برای تراز کردن سطح زیر اولین ردیف اجرا می‌کنند سپس ردیف اول سنگ‌ها را به صورت ردیفی روی زمین می‌چینند. به مراحل زیر توجه کنید. 

برای کار گذاشتن اولین رج سنگ به شرح زیر عمل می‌کنیم:

الف) ابتدا سطح زیر اولین ردیف (روی زمین) را کاملاً با ملات ماسه و پودرسنگ تراز می‌کنیم، اولین قطعه سنگ نبش اول با فاصله 5 سانتی‌متر جلوتر از دیوار روی شمشۀ ماسه و پودرسنگ کار گذاشته می‌شود.

ب) از یک میخ سرکج بلند یا میل‌گرد برای نگهداری سنگ استفاده می‌شود، یک میخ در پشت سنگ (نمای سنگ) و سر دیگر آن در ملات بین رج‌های آجر قرار دارد، البته با استفاده از چند آجر که روی یکدیگر قرار گرفته‌اند یا تنگ بستن به وسیلۀ چوب می‌توان سنگ را در جای خود نگه داشت.

ج) پس از جاگذاری اولین قطعۀ سنگ و کنترل شاقولی بودن آن، عمل ریسمان‌کشی برای نصب سنگ دوم (در نبش دوم) انجام می‌شود. برای ریسمان‌کشی ابتدا سنگ نبش دوم را نیز به فاصله 5 سانتی‌متری از دیوار محکم کرده و پس از کنترل تراز و شاقولی بودن آن، بین سنگ نبش اول و دوم ریسمان‌کشی می‌کنیم.

د) نصب قطعات سنگی بین این دو قطعه سنگ با توجه به ریسمان‌کشی انجام شده و هم‌باد بودن با شمشه انجام می‌شود.

برای نگه داشتن سنگ به جز استفاده از میخ سرکج از گچ نیز می‌توان در محل تقاطع بندها در محل استفاده کرد.

ه) دوغاب‌ریزی پشت اولین رج سنگ‌کاری: قبل از ریختن دوغاب در کار آموزشی دو طرف آزاد کناره‌های سنگ‌کاری را با استفاده از قطعات سنگی، پاکت سیمانی یا روزنامه لوله شده ببندید، ملات مورد استفاده برای دوغاب‌ریزی پشت سنگ‌ها ملات ماسه سیمان است، برای کار آموزشی می‌توانید از دوغاب گچ و خاک شل (2 پیمانه خاک و 1 پیمانه گچ) استفاده کنید. دوغاب باید روان باشد تا بتواند پشت سنگ‌ها را کامل پر کند. عمل دوغاب‌ریزی در چند لایه انجام می‌شود تا فشار دوغاب ریخته شده باعث سر خوردن سنگ و خارج شدن سنگ از محل مورد نظر نشود. با چکش‌زنی آهسته می‌توان از پر بودن پشت سنگ مطمئن شد.

و) قپان کردن ریسمان‌کار: میخ‌های بلند 20 سانتی‌متری را مطابق شکل از دو گوشه کار با 5/5 سانتی‌متر فاصله در بند کاری آجر کوبیده می‌شود، دو میخ بالایی در راستای میخ‌های زیرین در دو گوشه کوبیده می‌شوند، سپس بین دو میخ ریسمان‌کشی شده به وسیلۀ شاقول کردن ریسمان‌کار، قپان قائم برای نصب سنگ به وجود می‌آید.

ز) کار گذاشتن سنگ‌های متن کار نیز مانند رج اول صورت می‌گیرد. تا کار به پایان برسد. قپان‌کشی کار باید تا آخرین رج باقی بماند تا کار به صورت شاقولی اجرا شود.

6- بندکشی دیوار

بندکشی دیوارپوش‌های سنگی با ملات سیمان سفید و خاک سنگ انجام می‌شود. عیار ملات بندکشی باید برابر با عیار ملات به کار گرفته شده در نصب سنگ باشد. عملیات بندکشی باید ظرف مدت یک تا چهار روز پس از اجرای سنگ‌ها انجام شود. قبل از عملیات بندکشی در صورت وجود درز باید درزها 1/5 سانتی‌متر خالی شده و پس از مرطوب ک ردن، با ملات مورد نظر پر و با کاردک بندکشی صاف و صیقل داده شود. قبل از سفت شدن ملات، باید از تماس و ضربه زدن به محل بندکشی خودداری شود و به مدت حداقل پنج روز متوالی با توجه به شرایط محیط آب‌پاشی شود.

جزئیات اجرایی نصب سنگ با ملات به دیوار

نمونه‌های تصویری از نصب سنگ به روش خشک در نمای ساختمان و در فضاهای داخلی

جزئیات اجرایی نصب قرنیز سنگی در فضاهای داخلی

واحد یادگیری 6: شایستگی اجرای دیوارپوش کاشی

آیا تا به حال پی برده‌اید

- چرا در فضاهایی مانند سرویس‌های بهداشتی و آشپزخانه از دیوارپوش کاشی استفاده می‌‍‌شود؟
- چه روش‌هایی برای اجرای دیوارپوش کاشی وجود دارد؟
- اجرای کاشی‌کاری شامل چه مراحلی است؟
- طرح‌های هندسی روی سطوح کاشی‌کاری چگونه طراحی و اجرا می‌شود؟

استاندارد عملکرد

بر اساس اصول و استانداردهای ارائه شده اجرای کاشی‌کاری دیوارهای داخلی را انجام دهد.

مقدمه

کاشی فرآورده‌ای سرامیکی است که به دلیل پخته شدن در درجه حرارت معین به حالت نیمه شیشه‌ای درآمده، به همین دلیل مقدار جذب آب آن کم بوده و مقاومت آن در برابر ساییدگی، فشار و ضربه بالاست. 

در صورتی که سطح کاشی از لعاب معدنی پوشیده شده باشد به آن کاشی لعاب‌دار می‌گویند.

کاشی‌های لعابی و انواع سرامیک‌ها برای پوشاندن دیوارهای قابل شستشوی داخل ساختمان مانند آشپزخانه، توالت، دست‌شویی، حمام و... و حتی دیواره خارجی بنا به کار می‌رود.

برای تهیۀ تابلوهای تزیینی نیز از کاشی‌های تزیینی که دارای برجستگی و فرورفتگی با اشکال و رنگ‌های مختلف هستند استفاده می‌شود.

نصب کاشی روی دیوار به روش‌های زیر انجام می‌گیرد:

الف) چسباندن کاشی با چسب مخصوص
ب) ملات‌گذاری پشت کاشی
ج) کار گذاشتن کاشی به روش دوغاب‌ریزی

در حال حاضر در ساختمان‌هایی که جدیدالاحداث هستند بیشتر از روش دوغاب‌ریزی برای نصب کاشی استفاده می‌شود اما در مکان‌هایی که روی دیوار کاشی‌های قدیمی نصب شده یا سطح کار کاملاً صاف، یکدست و شاقولی است با استفاده از چسب مخصوص، کاشی را روی سطح زیرین نصب می‌کنند.

مراحل اجرای کاشی‌کاری دیوار با استفاده از دوغاب‌ریزی

1- رولوۀ فضا

اندازه‌گیری دقیق دیوارهایی که با کاشی پوشیده می‌شود قبل از شروع کار و تطبیق آنها با نقشه‌های اجرایی علاوه بر رفع خطاهای احتمالی در نقشه باعث صرفه‌جویی در مصرف کاشی خواهد شد. در صورتی که کاشی‌کاری دیوار دارای الگوی خاصی باشد باید امکان اجرای آن با توجه به رولوۀ فضا کنترل شود.

2- آماده‌سازی کارگاه

قبل از اقدام به اجرای کاشی‌کاری باید تمام لوازم، مصالح و تجهیزات مورد نیاز در کارگاه فراهم باشد.

با توجه به اینکه کاشی‌کاری در فضاهایی انجام می‌شود که لوله‌های خروجی فاضلاب در آنجا هستند، قبل از شروع کار این مسیرها با درپوش یا موارد مشابه باید مسدود شوند تا از ورود نخاله و گرفتگی لوله جلوگیری شود.

3- کنترل زیرسازی

اجرای کاشی‌کاری دقیق و صحیح زمانی امکان‌پذیر خواهد بود که سطح زیرسازی قبل از شروع کار کاشی‌کاری آماده شده باشد. قبل از اقدام به کاشی‌کاری سطح زیر سازی کنترل و در صورت لزوم اصلاحات زیر انجام می‌شود.

- کنترل تراز و شاقول بودن اضلاع افقی و عمودی دیوار
- کنترل پوشش نهایی دیوار، ممکن است رویه دیوار با ملات کاهگل، گچ و خاک و... پوشیده باشد. در صورتی که هر پوششی غیر از ملات ماسه سیمان روی دیوار قرار دارد باید برچیده شود یا روی آن اندود ماسه سیمان کشیده شود.
- در صورت وجود رویه‌ای غیر از ملات ماسه سیمان، 24 ساعت قبل از آغاز کاشی‌کاری روی سطح دیوار را به ضخامت 3 تا 5 میلی‌متر با اندود ماسه سیمان می‌پوشانیم.
- در صورتی که سطح دیوار پشت کاشی‌کاری با قیرگونی عایق شده باشد. برای چسبندگی لازم، از قبل روی سطح عایق تور سیمی نصب می‌شود. در جزئیات پایان واحد یادگیری نحوۀ اتصال عایق به دیوار نشان داده شده است.

4- تهیۀی دوغاب سیمان

برای چسباندن کاشی روی سطح قائم از دوغاب ماسه سیمان به نسبت یک پیمانه سیمان و سه پیمانه ماسۀ پُر نرمه یا گرد سنگ استفاده می‌شود.

امروزه استفاده از چسب مخصوص کاشی برای اجرای کاشی‌کاری نسبت به گذشته رایج‌تر شده است. در صورت استفاده از چسب باید به برگۀ راهنمای استفاده که توسط کارخانه تولید کننده تهیه شده است توجه کرد. تاریخ تولید و زمان مصرف چسب نیز از موارد مهمی است که باید به آن توجه کرد.

5- نصب کاشی دیوار

همان‌طور که گفته شد باید قبل از اقدام به کاشی‌کاری، دیوار را به وسیلۀ شمشه و تراز و اجرای اندود ماسه سیمان کاملاً شاقول و هموار کرد. (البته سطح اندود باید برای دوغاب‌ریزی زبری لازم برای چسبندگی را داشته باشد)

در ترسیمات زیر مراحل مختلف اجرای اندود ماسه سیمان قبل از اجرای کاشی‌کاری با چسب و سپس اجرای کاشی با روش دوغاب‌ریزی ارائه شده است. توجه داشته باشید در اجرای کاشی با چسب سطح کار باید صاف باشد.

قبل از اجرا به منظور پاک شدن کاشی از گرد و غبار کاشی‌ها را در آب فرو برده و خارج می‌کنند. 

اجرای کاشی‌کاری دیوار به روش دوغاب‌ریزی: در این روش نیازی به استفاده از اندود ماسه سیمان نبوده و کاشی‌کاری روی دیوار اصلی مطابق تصاویر زیر اجرا می‌شود.

چنانچه کف فضا با کف‌پوش‌های متداول مانند سنگ و سرامیک فرش نشده باشد، ابتدا عمل شمشه‌گیری با ملات ماسه و سیمان به صورت کاملاً تراز اجرا می‌شود.

- کار گذاشتن اولین رج: اولین کاشی بر روی شمشۀ گرفته شده قرار داده می‌شود، سپس با استفاده از گل‌رس به روش فتیله‌گذاری در لبه فوقانی کاشی، کارگذاری کاشی انجام می‌شود، فاصله قرارگیری کاشی از دیواری که پشت آن قرار می‌گیرد 2/5 سانتی‌متر است. 

کارگذاری کاشی‌های دیگر هم به همین ترتیب انجام می‌شود.

- کارگذاشتن رج دوم: با استفاده از روش فتیله‌گذاری و شاقول‌سازی، رج دوم در امتداد رج زیرین قرار گرفته و قطعات کاشی پی‌درپی نصب می‌شوند.

پس از جاگذاری کاشی‌ها و شاقول‌سازی آنها در شروع و پایان رج، شمشه‌گذاری در راستای دو قطعه کاشی و یکپارچه کردن کاشی‌ها انجام می‌شود.

عمل دوغاب‌ریزی پشت رج دوم با ملاقه انجام می‌شود.

ادامۀ کار چیدن کاشی‌ها براساس اصول به کار رفته در چیدن کاشی‌های رج اول و دوم انجام می‌شود تا کار به پایان رسد.

- بریدن کاشی در حین کار: چنانچه در هنگام کاشی‌کاری بریدن کاشی ضروری باشد، ابتدا باید کاشی را به اندازۀ مورد نظر علامت‌گذاری کرده و پس از خط انداختن با الماس به وسیلۀ تیغه یا قیچی مخصوص در خطی مستقیم و گونیا آن را برید. در تصویر روبه‌رو دستگاه برش نشان داده شده است.

6- بندکشی

پس از اتمام کاشی‌کاری به منظور پرکردن درزهای بین کاشی‌ها بندکشی انجام می‌شود. بندکشی، کاشی‌کاری دیوار با مالیدن دوغاب سیمان سفید روی سطح دیوار کاشی‌کاری شده انجام می‌شود.

نکات مهم در اجرای بندکشی
- اگر از سیمان سفید یا رنگی برای پوشش بدنه‌ها استفاده می‌شود، بهتر است برای ساختن ملات از پودر کواتز (پودر سنگ شیشه) به جای ماسه استفاده کرد.
- در خصوص بندکشی کاشی رنگی باید سیمان رنگی همرنگ کاشی و پودر کواتز به کار برد تا رنگ کاشی و بندکشی با یک دیگر مطابقت داشته باشد. 
- پس از مالیدن دوغاب سیمان روی کاشی‌ها حداقل باید 24 ساعت این دوغاب روی سطح کاشی بماند تا سفت شود. سپس به وسیلۀ پارچۀ مرطوب سطح کاشی‌ها را پاک می‌کنیم.

گل‌اندازی در سطح کاشی‌کاری: معمولاً برای طرح‌های مختلف کاشی‌کاری نوارهایی متناسب با رنگ و طرح کاشی‌های متن تولید می‌شود. با استفاده از این نوارها که اصطلاحاً به آن باند می‌گویند سطح کاشی‌کاری شده بسیار زیباتر می‌شود.

گاهی با اجرای کاشی‌هایی با رنگ‌های متفاوت از رنگ زمینه و با هندسۀ خاص می‌توان به سطح کاشی‌کاری جلوه‌ای خاص بخشید. گل سه رجی، پنج رجی و گل بازوبندی از نقش‌های رایج مورد استفاده در کاشی‌کاری هستند. برای اجرای این طرح‌ها به روش زیر عمل می‌شود.

- با توجه به ابعاد کاشی و طول و عرض کار، سطح محاسبه می‌شود.
- روی کاغذ شطرنجی (با در نظر گرفتن ابعاد کاشی و سطح کار) نقش‌ها ترسیم می‌شوند.
- بر اساس طرح در مرحله نصب کاشی انتخاب و نصب کاشی مناسب انجام می‌گیرد.

نکات مهم در نصب کاشی به وسیلۀ چسب: در روش کاشی‌کاری به وسیلۀ چسب، سطح زیر کار باید کاملاً شمشه‌ای و صاف باشد چون به وسیلۀ چسب نمی‌توان ناهمواری‌های دیوار مبنا را در سطح نهایی از بین برد. 

قبل از نصب کاشی‌ها سطح دیوار باید کاملا گردگیری شده و تمیز باشد تا اتصال مناسبی بین چسب و دیوار ایجاد شود و همچنین پشت کاشی نیز باید تمیز باشد تا اتصال مناسبی بین چسب و کاشی ایجاد شود. 

توجه داشته باشید سطح زیر کار کاشی نیز باید کاملاً خشک باشد.

یکی دیگر از روش‌های اجرای کاشی، قرار دادن قطعات کاشی یا سرامیک دیوار بر روی زیرسازی فلزی است در این روش اندازه قطعات دیوارپوش بزرگ‌تر از کاشی‌های معمولی است و به آن سرامیک هم گفته می‌شود.

در تصاویر زیر اجرای آن به روش خشک نشان داده شده است.

ایجاد شیار برای اتصال قطعۀ واسطه به پشت کاشی

در برخی از کارهای اجرایی زیر قطعات دیوارپوش متناسب با شکل و اندازۀ قطعات اتصال طراحی می‌شوند.

در تصویر زیر نحوۀ نصب قطعه به زیرسازی نشان داده شده است.

واحد یادگیری 7: شایستگی اجرای دیوارپوش آجری

آیا تابه حال پی برده‌اید

- در معماری ایران برای پوشش نمای ساختمان‌ها بیشتر از چه مصالحی استفاده می‌شده است؟
- چه رنگ‌بندی‌هایی از آجرهای تزیینی در بازار وجود دارد؟
- اجرای آجرکاری به عنوان پوشش دیوارهای داخلی چگونه انجام می‌شود؟

استاندارد عملکرد

بر اساس استانداردها و اصول بیان شده ضمن بر شمردن ویژگی‌های آجر خوب برای به کارگیری درآجرکاری، اجرای یک دیوارپوش آجری را با استفاده از چسب مخصوص انجام دهد.

مقدمه

آجر یک مادۀ ساختمانی بسیار قدیمی است که محققان قدمت آن را به ده هزار سال پیش نسبت می‌دهند. 

شاهکارهای معماری چون معبد چغازنبیل، کاخ تیسفون و گنبد کاووس از خشت و آجر ساخته شده‌اند. در معماری گذشته ایران علاوه بر استفاده از آجر برای ساخت بنا و نمای خارجی برای ایجاد آجرکاری‌های زیبا در فضاهای داخلی نیز استفاده می‌شد.

با توجه به تنوع رنگ‌بندی در انواع خاک رس، آجرهای متنوعی از نظر رنگ‌بندی تولید می‌شود. با توجه به محل کاربرد آجرها در اشکال مختلف تولید شده و همین امر سبب اجرای تمیزتر و بهتر نماهای آجری می‌شود.

علاوه برشکل متداول آجر (مکعب مستطیل) امروزه از آجرهایی با اشکال هندسی متنوع می‌توان در اجرای آجرکاری استفاده کرد.

از میان انواع آجرهایی که تولید می‌شوند غالباً آجرنما و آجرنسوز برای پوشش دیوارها به کارگرفته می‌شوند.

آجرهای نما و آجرهای نسوز مقاومت بالایی داشته و از نظر رنگ‌بندی دارای طیف گسترده‌ای هستند.

نقش‌های نماسازی با آجر

در گذشته نقش‌هایی چون «تیغه جناقی»، «سه خفته راسته»، «خفته راسته تک» و... در نماسازی ساختمان‌های سنتی اجرا می‌شد. امروزه علاوه بر استفاده از این نقوش از الگوهای دیگری نیز استفاده می‌شود. در تصاویر زیر چند نمونه از این نقوش نشان داده شده است. علاوه بر ایجاد نقش می‌توان از اجرای برجسته آجرکاری در سطوح ساده و وسیع بهره گرفت.

چند نمونه از اجرای آجرکاری در نما

در گذشته اجرای نماهای آجری هم‌زمان با ساخت دیوار انجام می‌گرفت، این شیوه سبب اتصال بهتر نما به زیرسازی می‌شد.

امروز با توجه به تفاوت شیوه‌های ساخت ساختمان و زمان اجرای تزیینات نسبت به گذشته در غالب موارد اجرای تزیینات، نازک کاری و نماسازی پس از اتمام ساخت دیوار و حتی پس از اتمام بخش‌های مختلف سفت‌کاری انجام می‌شود. امروزه آجرکاری فضاهای داخلی به شیوۀ اجرا با ملات ماسه سیمان، استفاده از چسب و اجرای خشک انجام می‌شود.

استانداردهای آجر

آجر نیز مانند تمامی مصالح مورد استفاده در ساختمان باید دارای ویژگی‌هایی منطبق بر استانداردهای معتبر داخلی باشد.

آجرهای مصرفی عاری از هرگونه معایب ظاهری مانند ترک‌خوردگی، شوره‌زدگی، آلوئک و غیره باشد.

طول، عرض و ضخامت آجرهای ماشینی باید به ترتیب $220 \pm 2$، $105 \pm 1$ و $55 \pm 1$ میلی‌متر باشد. طول، عرض و ضخامت آجرهای دستی باید به ترتیب $30 \pm 1$ و $40 \pm 1$ میلی‌متر باشد و طول و عرض آن مانند آجرهای فوق باشد. همان‌طور که گفته شد ابعاد آجر دارای رواداری می‌باشد، اما هر کارخانه یا کارگاه ساخت آجر از یک قانون در ابعاد آجر خود استفاده می‌کند. در این قانون اگر آجر را به صورت راسته قرار دهند و روی آن دو آجر به صورت کله قرارگیرد می‌بایست یک درز یک سانتی‌متری بین آنها وجود داشته باشد.

آجر مصرفی در نماها باید دارای شکل، نقش و رنگ مورد نظر طراح بوده و رواداری ابعاد آن حداکثر (30%) بیشتر از رواداری‌های مندرج در استاندارد ایرانی مربوط به آجر باشد.

عموماً از آجرهای پلاک برای نماهای داخلی استفاده می‌شود، این آجرها دارای ضخامت کمتری نسبت به آجرهای نمای خارجی هستند. این آجرها در ضخامت 0/8 تا 50 میلی‌متر تولید می‌شوند. در تصاویر زیر نمونه‌‍‌هایی از آجرهای نمای داخلی نشان داده شده است.

مصالح نصب آجرهای نازک و اتصالات و بست‌های فلزی که در دیوارهای دوجداره و نظایر آن به کار می‌رود باید از فلز زنگ‌ نزن باشد و یا تمام قسمت‌های آن در داخل ملات یا دوغاب قرار گیرد تا ملات اجزا را از زنگ زدن حفظ نماید.

روش‌های اجرای دیوار‌ پوش‌های آجری

اجرا با استفاده از ملات ماسه سیمان

این روش نسبت به دو روش دیگر سرعت اجرای کمتری دارد. معمولاً برای دیوارهایی استفاده می‌شود که سطح ناصافی دارند و کاملاً شاقولی نیستند. دوغاب و ملاتی که برای نصب قطعات آجر به کار می‌رود ممکن است سبب کثیفی نما شود و ضایعاتی هم پس از اجرا به جا خواهد ماند.

از مزایای این روش می‌توان به اتصال و پیوند آجرکاری نما و دیوار اصلی اشاره کرد.

اجرا با استفاده از چسب مخصوص

برای اجرای این شیوه مانند کاشی‌کاری باید سطح دیوار کاملاً با اندود ماسه سیمان صاف و یکدست شود. در صورت وجود اشکالاتی مانند تورفتگی، بیرون‌زدگی و... سطح نهایی آجرکاری شده از کیفیت لازم برخوردار نخواهد بود. سرعت اجرای این روش بالا بوده و می‌توان در زمان کوتاهی سطح وسیعی از دیوار را پوشش داد.

اجرای خشک

در این روش اجرایی برای اتصال قطعات نما (آجرها) از ملات یا چسب استفاده نمی‌شود، بلکه از تجهیزات فلزی مانند ریل، پیچ و.... استفاده می‌شود. اجرای این شیوه نسبت به روش‌های دیگر هزینه بیشتری دارد و برای سطوح کوچک از نظر اقتصادی به‌صرفه نیست.

از میان روش‌ها‌یی که توضیح داده شده روش اجرا با استفاده از چسب مخصوص برای اجرای دیوارپوش‌های داخلی متداول‌تر است و اجرای سریع‌تر و بی‌نقص‌تری را ایجاد می‌کند. در ادامه اجرای دیوارپوش آجری با این شیوه آموزش داده می‌شود. آجرکاری در فضاهای داخلی در صورتی که دارای نقص کوچکی باشند شکل بسیار برجسته‌ای پیدا کرده و از زیبایی کلی نما می‌کاهد بنابراین دقت در اجرا از اهمیت بالایی برخوردار است.

رعایت نکات زیر سبب اجرای دیوارپوشی مناسب در فضاهای داخلی خواهد شد.

- در صورت استفاده از آجرهای چند رنگ، این رنگ‌ها باید به صورت متوازن در سراسر دیوار قرار بگیرند.
- از آجرهای لب‌پر یا دارای اشکال در نماسازی داخلی استفاده نشود.
- ضخامت بندهای آجرها یکنواخت باشد.
- دیوار به طور کامل تراز و شاقول باشد.
- درصورتی که در زمان اجرا هم‌زمان کارهایی چون نقاشی یا گچ‌بری درحال اجرا باشند باید از لک‌شدگی اتفاقی جلوگیری کرد یا درصورت بروز بلافاصله آن را برطرف کرد.

مراحل اجرای دیوارپوش آجر (نمای آجری) با چسب

1- رولوۀ دیوار

اندازه‌گیری طول و عرض، تشخیص برجستگی‌ها و تورفتگی‌های نما پیش از شروع کار به منظور تعیین دقیق مواد، مصالح و تجهیزات مورد نیاز و امکان اجرای الگوهای آجرکاری انجام می‌شود.

2- آماده‌سازی کارگاه

در کارگاه ممکن است همزمان یک یا چند عملیات ساختمانی دیگر در حال اجرا باشد، حمل وسایل مورد نیاز به کارگاه و استقرار مناسب آنها سبب حفاظتشان در برابر آسیب‌های احتمالی شده و از ایجاد وقفه در حین اجرای کار به دلیل نبود یا کمبود مصالح یا ابزار جلوگیری خواهد کرد.

3- کنترل زیرسازی

همانطور که اشاره شد در آجرکاری نماهای داخلی به وسیلۀ چسب باید سطح زیر کار کاملاً شاقولی و هموار باشد. ممکن است تأسیسات الکتریکی یا مکانیکی بر روی دیوار وجود داشته قبل از شروع کار باید تمهیدات قطع، کنترل و حفاظت آنها انجام شود.

در صورتی که سطح روی دیوار ناصاف باشد با استفاده از ملات ماسه سیمان باید آن را کاملاً هموار کرد و پس از خشک شدن اقدام به نصب قطعات آجر کرد. روش اجرای ملات سیمان همانند شیوۀ اجرا در بخش اجرای کاشی‌کاری دیوار است.

4- نصب قطعات آجری نما

برای چیدن اولین رج آجرها باید سطح زیرین آنها و بخشی از کف فضا که زیر نمای آجرکاری قرار می‌گیرد کاملاً تراز باشد، با شمشه‌گیری سطحی تراز برای اجرای اولین رج ایجاد می‌کنیم.

با استفاده از چسب مناسب سطح زیر آجرکاری را با ماله مخصوص پوشانده و سپس آجرها را روی آن قرار می‌دهیم. با استفاده از قطعات پلاستیکی مخصوص ایجاد درز، فاصله‌ای میان آجر با آجرهای کناری ایجاد می‌کنیم.

به همین صورت رج اول چیده می‌شود. در صورتی که دیوار شاقولی باشد و چسب با ضخامت یکسان در زیر کار پخش شود سطح آجرکاری شاقولی خواهد شد. برای کنترل تراز بودن آجرها از تراز و شمشه مطابق شکل استفاده می‌شود. قبل از اجرای ردیف دوم ضروری است از قطعات فاصله نگهدار مجدداً استفاده نماییم.

در سطوح کوچک آجرکاری می‌توان پشت قطعات آجر را آغشته به چسب کرده و سپس روی دیوار نصب کرد.

5- بندکشی

نقش بندکشی پذیرش انبساط و انقباض سطحی و موضعی نما و توزیع یکنواخت آن در نمای ساختمان است. علاوه بر این نکته بندکشی باید مانع داخل شدن آب به قشرهای داخلی دیوار شود. ملات بندکشی باید ریزدانه و پرمایه بوده و از تراکم کافی برخوردار باشد. بندکشی به عنوان یکی از مراحل پایانی کار باید زیبا و بدون نقص اجرا شود.

عمق بندکشی برای نماهای آجری برابر 15 میلی‌متر است که باید قبل از اجرای بندکشی بندها را با برس کاملاً تمیز کرده و سپس مرطوب و آب‌پاشی شود.

6- تمیز کردن سطح آجرکاری و اجرای رزین

برای جلوگیری از نفوذ گرد و غبار، سطح دیوار را از لایه‌ای از درزگیر شفاف سیلیکون یا محلول روغن بزرک و تربانتین با نسبت‌های 1:2 یا 1:3 می‌پوشانند. این محلول‌ها را می‌توان به وسیلۀ فرچه کوچک نقاشی، غلتک و یا اسپری بر سطح آجرچینی اجرا کرد. رزین حالت براقی را به نما داده، در سطح آن نفوذ کرده و خاصیت ضد خش بودن را در آن ایجاد می‌کند. رزین مانع از نفوذ گرد و غبار به داخل منافذ نمای آجری می‌شود.

واحد یادگیری 8: شایستگی اجرای پارتیشن سنگی

آیا تا به حال پی برده‌اید

- چگونه می‌توان تقسیمات جدیدی در فضاهای داخلی با عناصر معماری ایجاد کرد؟
- جداکننده‌ها در فضاهای داخلی با چه مصالحی ساخته می‌شوند؟
- جداکننده‌ها براساس قابلیت‌هایی که دارند به چند دسته تقسیم می‌شوند؟
- اجرای یک جداکنندۀ سنگی شامل چه مراحلی است؟

استاندارد عملکرد

با رعایت استانداردها و اصول بیان شده یک پارتیشن (جدا کننده) سنگی به ضخامت 30 سانتی‌متر (دیوار 20 سانتی‌متری، روسازی 5 سانتی‌متری از هر طرف) و به ارتفاع 150 سانتی‌متر اجرا کند.

مقدمه

یکی از عناصر بسیار پرکاربرد برای جداسازی بخش‌های مختلف در فضاهای داخلی ساختمان، جداکننده‌ها یا پارتیشن‌ها هستند. به دیوارهای داخلی که معمولاً باربر نبوده و فضاها را ازهم جدا می‌کنند نیز اصطلاحاً دیوار جداکننده گفته می‌شود. در این بخش منظور از جدا کننده (پارتیشن) عناصری است که فضاها را از هم جدا کرده و ارتفاعی کمتر از ارتفاع کف تا سقف دارند این عناصر علاوه بر نقش جداکنندگی جنبۀ تزیینی نیز دارند. جداکننده‌ها از نظر طرح و مصالح بسیار متنوع هستند.

گروهی از جداکننده‌ها از مصالح سبک ساخته شده و با اتصالات خشک به کف فضا یا دیوارها و ستون‌های جانبی متصل می‌شوند.

دسته‌ای دیگر از جداکننده‌ها دارای دو بخش زیرسازی و بخش رویه یا نما هستند. زیرسازی یا اسکلت اصلی این دسته از جداکننده با استفاده از مصالح سنتی مانند (آجر، سنگ و.....) و یا مصالح جدیدتر مانند (گچ برگ، ساندویچ پنل، شبکۀفلزی، قطعات پی. وی.سی و.....) ساخته می‌شود.

مصالح روسازی جداکننده‌ها نیز دارای طیف گسترده‌ای هستند.

پارتیشن‌ها از نظر امکان جابه‌جایی و حرکت نیز به دو دسته تقسیم می‌شود: دسته‌ای از پارتیشن‌ها که معمولاً به صورت سنتی ساخته می‌شوند در جای خود ثابت بوده و گروهی دیگر متحرک بوده و قابلیت جابه‌جایی یا جمع‌شوندگی دارند.

روش‌های اجرای پارتیشن سنگی

به طور کلی اجرای جداکننده سنگی با دو نوع اتصال خشک و با ملات (تر) قابل اجراست. در روش تر از ملات ماسه سیمان برای اتصال قطعات روسازی به بدنۀ اصلی یا زیرسازی استفاده می‌شود. 

در روش خشک یک شبکه فلزی زیرسازی برای نصب قطعات روسازی اجرا می‌شود.

مزایا و معایب اجرای جدا کننده سنگی با ملات (روش تر)

- مزایا: ارزان‌تر از نصب خشک است، نیاز به تخصص و مهارت کمتری دارد، از سنگ با ضخامت کمتر می‌توان استفاده کرد (محدودیتی در انتخاب سنگ‌ها از نظر ضخامت ندارد).
- معایب: به دلیل جمع شدن ملات پس از خشک شدن امکان جدا شدن قطعات سنگ وجود دارد و باید از اسکوپ سنگ استفاده کرد و با توجه به زیرسازی آن که معمولاً با آجر اجرا می‌شود، سنگین‌تر است.

مزایا و معایب اجرای جداکننده سنگی با روش خشک

- مزایا: حذف کامل ملات، ترتیب و چینش منظم‌تر قطعات سنگی، اتصال محکم‌تر قطعات سنگی به زیرسازی، امکان دسترسی به تجهیزات و دیوار پشت نمای سنگی، عدم نیاز به ساخت دیوار برای زیرسازی
- معایب: پرهزینه‌تر بودن نسبت به اجرای با ملات، نیاز به نیروی متخصص و همچنین نیاز به جوشکار و آهنگر. 

در این بخش ساخت یکی از این جداکننده‌ها به نام جدا کننده سنگی، که مصالح روسازی آن سنگ و زیرسازی آن با آجر اجرا می‌شود، آموزش داده می‌شود.

مراحل اجرای پارتیشن سنگی به روش تر (اجرا با ملات)

1- رولوۀ فضا

در نقشه‌های اجرایی محل دقیق اجرای پارتیشن در فضا مشخص شده است. قبل از شروع کار باید نقشه‌ها را با وضعیت موجود تطبیق داد تا در صورت هماهنگ نبودن، اقدام به تصحیح نقشه یا طرح با نظر طراح کرد.

2- پیاده کردن نقشۀ جدا کننده وتعیین ابتدا وانتهای کار

براساس نقشه‌ها و به وسیله ریسمان و شمشه باید محل دقیق اجرا را مشخص کرد.

مراحل تعیین محل جداکننده

3- اجرای زیرسازی دیوار جدا کننده

با استفاده از مصالحی چون آجر و بلوک می‌توان زیرسازی مناسب برای دیوار جداکننده سنگی را ساخت. 

حفره، پیش آمدگی یا شکستگی‌های احتمالی در نقشه نیز باید در هنگام ساخت زیرسازی مورد توجه قرار بگیرند.

قبل از اقدام به ساخت دیوار ضروری است اطلاعاتی درخصوص پیوند در آجرچینی بیاموزید. 

به انواع آرایش‌های ساخته شدۀ آجرچینی که باعث ایجاد قفل و بست بین قطعات آجری دیوار می‌شود اصطلاحاً پیوند گفته می‌شود. پیوند ی ا همان قفل و بست در دیوارهای باربر اهمیت بیشتری دارد اما در هرصورت وزن دیوار یا بارها و نیروهایی که به آن وارد می‌شود باید به صورت یکنواخت در دیوارها پخش و منتقل شود. در غیر این صورت دیوار دچار ریزش، نشست ناهمگون یا ترک خواهد شد.

نکات مهم در اجرای آجرچینی

- قبل از اجرای آجرچینی، باید آجرها را به مدت 60 دقیقه در آب خیسانده (زنجاب) و بلافاصله به کار برد.
- آجرکاری در درجه حرارت کمتر از 5+ درجه سانتی‌گراد مجاز نیست.
- از آجر مهندسی یا آجر توکار (توپر، سوراخ‌دار) برای این کار استفاده کنید.

برای رعایت قفل و بست میان رج‌های آجر لازم است قطعات سالم آجر با تیشه مخصوص تکّه شوند در تصویر زیر نحوۀ شکستن آجر نشان داده شده است.

اصول دیوارچینی آجری

- یک در میان، ردیف‌ها یا رج‌های دیوار با آجر سه‌قدی شروع می‌شود تا قفل و بست مورد نظر در دیوار ایجاد شود.
- بندهای عمودی به صورت یک درمیان در یک امتداد قرار بگیرند.
- آجرها قبل از استفاده زنجاب شود.
- بندهای میان آجرها یکسان اجرا شوند.
- از ملات به انداز کافی در بین ردیف‎ها استفاده شود.

الف) یک رگی کردن
به چیدن اولین رج به منظور تراز کردن سطح کار و رعایت ابعاد روی نقشه یک رگی کردن می‌گویند و چون ادامه کار دیوارچینی براساس آن انجام می‌شود باید با دقت انجام گیرد.

در مرحلۀ قبلی محل اجرای دیوار جداکننده با ریسمان و شمشه مشخص شد در این مرحله ملات رج اول در طول کار با توجه به ریسمان کشی، پهن شده و با شمشه و تراز بنایی سطح آن تراز می‌شود.

پس از پخش ملات، آجرچینی آغاز می‌شود. درصورتی که طول آجرچینی از یک شمشه بیشتر نباشد یک آجر در ابتدا و یک آجر را در انتها قرار داده و با ریسمان‌کار آنها را نسبت به یکدیگر تراز می‌کنیم.

پس از تراز کردن، آجرها را به شرح زیر ریسمان‌بندی می‌کنیم:
در امتداد طول دیوار و با فاصله از آن آجرهای ریسمان‌کشی را روی زمین قرار می‌دهیم و ریسمان‌کار را در امتداد دیوار به دور این آجرها می‌بندیم. در این روش آجر اصلی دیوار از جای خود تکان نمی‌خورد.

آجری که در امتداد ریسمان‌کار قرار می‌گیرد نباید به ریسمان‌کار بچسبد.

ب) اجرای رج‌های بعدی
پس از اجرای رج اول با استفاده از کمچه ملات را روی سطح آجرها ریخته و با شمشه صاف و تراز می‌کنیم. همانند ردیف اول، آجرهای ابتدا و انتهای کار را پس از تراز و شاقولی کردن نصب می‌کنیم. ادامۀ چیدن ردیف‌های بعدی به همین صورت انجام می‌گیرد.

رعایت پیوند مطابق توضیحات ابتدای این بخش صورت می‌گیرد.

ج) شمشه کردن نمای کار

برای کنترل کردن نمای دیوار آجری از شمشه استفاده می‌شود درصورتی که ریسمان‌کار با دقت اجرا شود خطایی به وجود نمی‌آید. این کار با قرار دادن شمشه روی نمای کار به صورت ضربدری صورت می‌گیرد.

4- اجرای پوشش نهایی دیوار جدا کننده

انتخاب رنگ، نوع، اندازه و شکل سنگ براساس نقشه‌های اجرایی و جدول نازک‌کاری انجام می‌شود. 

اجرای پوشش سنگ در پارتیشن همانند اجرای دیوارپوش سنگی است تنها تفاوت اصلی آن ارتفاع جداکننده است که سبب می‌شود بخش بالایی و به عبارتی درپوش آن نیز اجرا شود. جنس درپوش بسته به نظر طراح می‌تواند سنگی، بتنی و یا فلزی باشد.