درسنامه آموزشی تزئینات سنگی، سرامیکی و پلیمری فضاهای داخلی کلاس دهم معماری داخلی

واحد یادگیری 1: شایستگی اجرای کف سنگی

آیا تا به حال پی‌برده‌اید

- کف‌سازی در فضاهای داخلی با چه مصالحی اجرا می‌شود؟
- کف‌‍‌‌سازی در فضاهای داخلی چه اهمیتی دارد؟
- کف‌سازی دارای چه مراحلی است؟
- اجرای کف‌سازی با سنگ چگونه انجام می‌شود؟

استاندارد عملکرد

پس از پایان این واحد یادگیری هنرجو قادر خواهد بود:
- تعریف و اهمیت کف‌سازی در فضاهای داخلی را بیان کند.
- جزئیات کف‌سازی در طبقات و روی خاک را ترسیم نماید.
- کف‌پوش سنگی را با رعایت اصول و استانداردها و مقررات بیان شده اجرا کند.

مقدمه

در گذشته با استفاده از مصالح گوناگونی که در دسترس بود، کف‌ها، بدنه‌ها و سقف‌های ساختمانی را می‌پوشاندند. رایج‌ترین این مصالح عبارت بودند از: کاهگل، شفته، ساروج، گچ و خاک، سنگ و ... .

ولی امروزه برخی از این مصالح به خاطر کم‌دوامی و ویژگی‌های نامطلوب دیگر در پوشش‌ها استفاده نمی‌شوند. پاره‌ای از این مواد و مصالح را با تغییراتی که در آنها داده‌اند، به شکلی نوین به کار می‌گیرند.

انتخاب مصالح پوششی برای هریک از فضاها به کاربری فضا و ویژگی‌های مورد نیاز آن وابسته است.

تعریف کف‌سازی

به هرگونه عملیات ساختمانی که بر روی سطح زمین طبیعی و یا سقف طبقات ساختمان انجام شود تا کاربری و عملکرد فضا را ممکن کند، «کف‌سازی» می‌گویند. 

انتخاب پوشش کف با توجه به نوع رفت‌وآمد و میزان سایش، ویژگی‌های جذب صوت، نرمی یا سختی، تنوع رنگ، صافی، پایداری در برابر مواد شیمیایی، سهولت انجام تغییرات، قیمت تمام شده و... انجام می‌گیرد. 

از این رو کف‌سازی فضاهای داخلی و خارجی ساختمان با یکدیگر متفاوت است. 

در این پودمان تنها به کف‌سازی فضاهای داخلی ساختمان پرداخته می‌شود. 

کف‌سازی در فضاهای داخلی به منظور آماده‌سازی فضا برای کارایی مورد نظر انجام می‌گیرد.

کف‌سازی داخل ساختمان شامل: کف‌سازی روی خاک و روی طبقه (سقف) می‌باشد.

کف‌سازی به دو قسمت زیرسازی و فرش کف تقسیم می‌شود.

ویژگی‌های کف‌سازی

- استحکام و پایداری
- دوام در برابر ضربه، سایش و ...
- مقاومت در برابر نفوذ رطوبت
- مقاومت در برابر عبور صوت
- مقاومت در برابر عبور حرارت
- مقاومت در برابر آتش
- مقاومت در برابر مواد شیمیایی

با توجه به عملکرد فضا یک یا چند ویژگی از موارد بالا اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. به عنوان مثال در کف‌سازی سرویس‌های بهداشتی یا زیرزمین‌ها عامل رطوبت نقش عمده‌ای در انتخاب نوع کف‌سازی و اجرای آن خواهد داشت یا در کف‌سازی راه‌پله‌ها، دوام آن در برابر ضربه و سایش اهمیت بیشتری دارد.

انواع کف‌سازی از نظر موقعیت قرارگیری در ساختمان

- کف‌سازی بر روی خاک (پایین‌ترین طبقۀ ساختمان)

- کف‌سازی در طبقات (روی سقف طبقۀ پایین): در طبقات میانی، در واقع کف‌سازی بر روی سقف طبقۀ پایین‌تر از خود قرار می‌گیرد. این نوع کف‌سازی نیز به دو بخش زیرسازی و فرش کف تقسیم می‌گردند.
کف‌سازی در طبقات نیز بایستی کاملاً مقاوم بوده و در تراز مورد نظر قرار بگیرد.

- کف‌سازی بام : این نوع کف‌سازی نیز جزء کف‌سازی در طبقات محسوب می‌شود، اما با توجه به پوشش نهایی و احتمال اجرای عایق حرارتی تفاوت‌هایی در اجرا با کف‌سازی در طبقات دارد.

علاوه بر موقعیت قرارگیری کف در ساختمان کارایی فضا نیز در تعیین نوع کف‌سازی مؤثر است. مثلاً در کف‌سازی طبقات انتخاب پوشش کف آشپزخانه با پوشش اتاق‌های خواب متفاوت خواهد بود. مسائل اقتصادی و مباحث زیبایی‌شناسی نیز هر کدام می‌تواند در انتخاب کف‌سازی به نوبۀ خود مؤثر باشند.

استفاده از کف‌پوش‌های متفاوت در فضاهای اتاق خواب و آشپزخانه

کف‌سازی بر روی خاک

دو مسئلۀ مهم طراحی کف‌سازی بر روی خاک را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ اول احتمال ناپایداری خاک زیرین (مانند وجود خاک‌های کشاورزی و بیلی) که این مسئله باعث نشست و برآمدگی در سطح کف‌سازی و در نتیجه عدم پایداری آن می‌شود. مورد دیگر صعود رطوبت موجود در خاک و رسیدن آن به مصالح کف‌سازی می‌باشد، این صعود رطوبت به علت مویینگی اتفاق می‌افتد.

جذب آب توسط کف، کپک و پوسیدگی مصالح در سطح کف

مراحل اجرای عملیات کف‌سازی بر روی خاک

- اجرای زیرسازی
- آماده کردن خاک زیر کف‌سازی
- اجرای لایۀ مقاوم در برابر رطوبت
- اجرای بستری مسطح یا مطابق شیب جهت کف‌سازی
- اجرای عایق رطوبتی در فضاهای مرطوب
- اجرای کف‌سازی نهایی

اجرای زیرسازی

زیرسازی: برای اطمینان از اینکه زمین کف‌سازی دارای استحکام کافی و فاقد رطوبت باشد و همچنین کف‌سازی بر روی سطح تراز و مستوی قرار بگیرد عملیات زیرسازی انجام می‌گیرد.

وظایف زیرسازی

1- ایجاد یک سطح مستوی و محکم در تراز مناسب برای اجرای فرش کف
2- حفظ روسازی از صعود رطوبت موجود در خاک و جلوگیری از انتقال رطوبت ایجاد شده در فضاهایی که روی کف‌سازی قرار دارند از جمله سرویس بهداشتی، آبدارخانه و... .
چنانچه در هنگام تهیۀ نقشه‌های اجرایی و یا اجرای عملیات کف‌سازی، زیرسازی متناسب با ویژگی‌های زمین پیش‌بینی نشود و یا به خوبی اجرا نشود، امکان ایجاد ترک‌هایی ناشی از نشست نامتجانس خاک در ساختمان ایجاد می‌شود و یا با نفوذ رطوبت به محیط زندگی و مصالح ساختمانی، فرسودگی مصالح به وقوع خواهد پیوست.

بوی نامطبوع نم در ساختمان‌هایی که کف‌سازی آنها به درستی انجام نشده است نشان‌دهنده این مشکل است.

همان‌طورکه اشاره شد، اجرای زیرسازی به منظور ایجاد سطحی مستحکم برای روسازی و حفظ کف از رطوبت انجام می‌گیرد. در این قسمت به صورت اجمالی مراحل اجرای زیرسازی و آماده‌سازی بستر مناسب برای اجرای فرش‌کف توضیح داده می‌شود.

الف) ایجاد استحکام لازم برای روسازی: در شرایطی که عملیات کف‌سازی بر روی خاک انجام می‌شود، شناخت نوع خاک بستر بسیار مهم است؛ زیرا در صورت نامناسب بودن خاک مشکلاتی نظیر نشست نامتجانس ساختمان، ترک در دیوارها و کف و نفوذ رطوبت به داخل ساختمان را به همراه خواهد داشت.

در صورتی که خاک بستر مناسب نباشد مثلاً از نوع خاک زراعی بوده یا بیش ازحد رس داشته باشد لازم است قبل از اجرای کف‌سازی به استاندارد مورد نیاز برسد. معمولاً برای مناسب‌سازی زمین دو راه پیشنهاد می‌شود: اول برداشتن خاک موجود تا رسیدن به خاک مناسب و سپس خاک‌ریزی مجدد. در خاک‌ریزی، مخلوط مناسب در لایه‌های 20 سانتی‌متری ریخته شده و پس از مرطوب کردن و کوبیدن مجدداً خاک‌ریزی تکرار می‌شود تا ارتفاع به تراز مورد نظر برسد. در روش دوم بر روی خاک محل، مخلوط مناسب به صورتی ‌که در روش اول بیان شده ریخته می‌شود. روش دوم برای شرایطی در نظر گرفته می‌شود که بتوان با کوبیدن خاک محل را به مقاومت مناسب رساند.

ب) حفظ روسازی از رطوبت کف: خاک‌ها رطوبت را به داخل خود می‌مکند. به سبب قانون لوله‌های مویینه و فشار اسمزی هر چه فاصلۀ بین ذرات خاک  کمتر باشد، آب میل بیشتری به بالا رفتن پیدا خواهد کرد یعنی هر قدر دانه‌های متشکله خاک ریزتر باشند، امکان بالا آمدن آب بیشتر است. از این خاصیت برای جلوگیری از نفوذ رطوبت به کف ساختمان می‌توان استفاده کرد.

با قرار دادن یک لایه سنگ قلوه بر روی خاک کوبیده شده، مانع از نفوذ آب به داخل مصالح کف‌سازی و در نتیجه کف ساختمان می‌شوند. به این عمل «قلوه‌چینی یا بلوکاژ» می‌گویند. این سنگ‌ها بدون ملات اجرا می‌شوند تا امکان ایجاد مویینگی را از بین ببرند.

اجرای قلوه‌چینی: بر روی خاک کوبیده تا ارتفاع حدود 25 تا 30 سانتی‌متر قلوۀ درشت چیده و سپس روی آن شن درشت ریخته تا فواصل خالی بالای قلوه‌ها پر شده و یک سانتی‌متر روی کلیه سطوح را بپوشاند. همچنین باید جهت رسیدن به یک سطح تقریباً تراز در ریختن شن‌های درشت دقت شود.

بلوکاژ مانع صعود رطوبت از خاک کوبیده شده به سطوح بالاتر خواهد شد. و پوشش روی قلوه‌چینی با شن باعث به وجود آمدن سطح مناسب و مسطح برای بتن کف می‌شود.

از آنجایی که بتن‌ریزی مستقیم روی بلوکاژها باعث می‌شود که بتن، فاصله بین بلوکاژها را پر کند و به علت مویینگی امکان صعود رطوبت مهیا شود، جهت جلوگیری از فرو رفتن بتن در بین بلوکاژ، روی بلوکاژ شن درشت می‌ریزند با این علم که مقداری از بتن در شن‌ها نفوذ می‌کند، همچنین با اجرای حداقل 5 سانتی‌متر بتن بر روی خشکه‌چینی، سطح مورد نیاز برای فرش‌کف را فراهم می‌آوریم. نوع بتن اجرا شده در زیرسازی حداقل دارای عیار 200 است.

تأسیسات زیرزمینی و قطعاتی که در زیرزمین قرار می‌گیرند، بایستی قبل از ریختن بتن در جای خود مستقر شده باشند. لوله‌های آب و فاضلاب و کابل‌ها در کانال‌هایی قرار می‌گیرند که امکان دسترسی و تعمیرات نیز برای آنها پیش‌بینی شده است. این بتن در فضاهایی که دارای آب‌رو می‌باشند مانند سرویس بهداشتی،حمام و... به صورت شیب‌دار اجرا می‌شود و شیب آنها بین 1 تا 3 درصد می‌باشد.

اجرای عایق‌کاری کف: در فضاهایی که امکان آب‌ریزی روی کف وجود دارد (مانند آشپزخانه، حمام و ...) و یا آنکه سطح آب‌های زیرزمینی آن قدر بالاست که احتمال عبور از خشکه‌چینی و نفوذ در کف ساختمان وجود دارد. قبل از اقدام به فرش کف آن را عایق‌کاری می‌کنند. به وسیلۀ عایق‌کاری، هم احتمال نفوذ آب از خاک به داخل ساختمان از بین می‌رود و هم از نشت آب از فضاهای روی خاک به خاک زیر کف‌سازی جلوگیری می‌شود. عایق‌کاری با مصالح عایق رطوبت مانند قیر، قیرگونی و مشمع‌های قیراندود انجام می‌شود.

مراحل اجرای عایق‌کاری رطوبتی کف با عایق قیروگونی

- در فضاهایی مانند سرویس‌های بهداشتی و آشپزخانه‌‎ها چون آب‌‎های جمع‌‎آوری شده باید به سمت آب‎رو هدایت شوند، هنگام زیرسازی به وسیلۀ بتن سبک شیبی حدود 1 تا 3 درصد بر روی بتن زیرسازی به طرف آب‌رو یا آب‌روها ایجاد می‌شود.
- سطح بتن سبک دارای خلل و فرج است به همین دلیل با یک قشر ملات ماسه سیمان 1:6 به ضخامت 2 سانتی‌متر سطح بتن سبک را اندود می‌کنیم. برای جلوگیری از صدمه دیدن عایق که روی این اندود قرار می‌گیرد سطح ملات باید کاملاً پرداخت شود.
- پس از خشک شدن کامل اندود، یک لایه قیر مذاب 70/60 به مقدار مناسب و مطابق مشخصات فنی و به طور یکنواخت روی سطح مورد نظر پخش می‌کنیم به طوری‌ که تمام سطح را بپوشاند.
- یک لایه گونی خشک، تمیز و بدون چروک بر روی قیر پهن کرده و روی سطح فشار داده تا کاملاً به سطح قیر بچسبد. این کار زمانی که قیر هنوز گرم است انجام می‌گیرد.(نصب گونی‌ها از روی آبرو آغاز می‌شود)
- قشری از مخلوط با نسبت مساوی از قیر 70/60 و قیر 85/25 به صورت مذاب و به طور یکنواخت روی گونی پخش می‌شود.
- مجدداً یک لایه گونی به صورت عمود بر لایۀ گونی قبلی روی سطح گسترده می‌‍‌شود. نصب این لایه نیز مانند لایۀ قبل نصب گونی از روی آب‌رو آغاز می‌شود.
- برای پوشش گونی از مخلوط مذاب قیر 70/60 و 85/25 به نسبت 1 به 2 استفاده می‌شود. مقدار پوشش قیر باید به اندازۀ کافی بوده و گسترش آن روی گونی نیز کاملاً یکنواخت باشد.
- به وسیلۀ 2 سانتی ملات ماسه سیمان 1:6 عایق‌کاری انجام شده با قیرگونی را اندود می‌کنیم. این اندود را ملات محافظ می‌نامند.

در جزئیات زیر مراحل اجرای عایق‌کاری، نصب کف‌خواب و کف‌شور قبل از اجرای روسازی ترسیم شده است.

اجرای عایق‌کاری با مشمع‌های قیراندود

اجرای این نوع عایق رطوبتی سریع‌تر از اجرای قیرگونی است. قطعات آماده طبق دستور کارخانه سازنده و توسط مجریان دارای صلاحیت در محل اجرا می‌شود. در تصویر زیر مراحل اجرای این نوع عایق‌کاری آمده است.

اجرای فرش یا پوشش نهایی کف

همان‌طور که ذکر شد سطحی که روی زیرسازی قرار می‌گیرد و ما روی آن قدم می‌گذاریم «فرش کف» نام دارد. فرش کف در فضاهای داخلی معمولاً با موزاییک، سرامیک، سنگ، چوب، آجر و پلاستیک اجرا می‌شود. در بخش‌هایی از این کتاب به روش‌های اجرای پوشش کف با سنگ، سرامیک، آجر و قطعات پلیمری پرداخته می‌شود.

کف‌سازی روی طبقات (روی سقف طبقه زیرین): زمانی که سازۀ سقف ساخته و دیوارهای پروژه نیز اجرا شد، تأسیسات برقی، آبرسانی و.... اجرا می‌شود که برخی از این تأسیسات روی سقف سازه‌ای ساخته شده قرار می‌گیرند.

پس از اجرای تأسیسات، جهت جلوگیری از آسیب دیدن تأسیسات قرارگرفته روی کف، روی آنها پوشیده می‌شود.

با توجه به عبور برخی از تأسیسات از روی کف، امکان اجرای مستقیم کف‌سازی روی سازه سقف نیست و به همین علت باید لایه‌ای روی سقف ریخته شود تا این تأسیسات را بپوشاند و بتوان روی لایۀ مذکور کف‌سازی را اجرا کرد. این لایه بتن کف‌سازی نام دارد که معمولا ضخامتی بین 5 تا 10 سانتی‌متر دارد. در طراحی جزییات و ساخت ساختمان عموما رویکرد بر استفاده از مصالح سبک می‌باشد و با توجه به این موضوع جهت بتن کف‌سازی از مصالح سبک استفاده می‌شود. به همین علت به جای شن‌وماسه در بتن سبک از پوکه استفاده می‌شود. امروزه از ماده‌ای به نام فوم بتن نیز جهت بتن کف‌سازی استفاده می‌شود که چگالی آن به طور قابل ملاحظه‌ای از بتن پایین‌تر بوده و در مراحل ساخت آن برای سبک شدن از مواد کف‌ساز استفاده می‌شود.

اجرای بتن سبک در فضاهایی که آب‌رو دارد به صورت شیب‌دار بوده که به آن بتن شیب‌بندی نیز گفته می‌شود و در فضاهای دیگر این بتن به صورت تراز اجرا می‌شود. کف‌سازی روی این بتن اجرا می‌شود.

اجرای پوشش کف با سنگ پلاک

یکی از رایج‌ترین مصالح ساختمانی برای پوشش کف، سنگ است. مقاومت مناسب سنگ در برابر سایش، ضربه و مواد شیمیایی باعث شده از دیرباز تاکنون به عنوان یک کف‌پوش مناسب برای فضاها با کاربری‌های مختلف استفاده شود. سنگ پلاک دارای شکل هندسی منظم است و برای فضاهای داخلی به کار می‌رود.

با در نظر گرفتن مشخصات و کاربری فضای مورد نظر سنگ متناسب آن را طراح انتخاب می‌کند. به طور معمول سنگ‌ها به دلیل مقاومت مناسب در برابر سرما، رطوبت و سایش از مصالح مناسب برای پوشش کف محسوب می‌شوند اما با توجه به نوع سنگ و حتی معدن استخراج شده، رنگ و کیفیت سنگ‌ها با هم متفاوت است. سنگ‌های گرانیت و مرمریت و تراورتن از رایج‌ترین انواع سنگ‌ها برای استفاده در کف به شمار می‌آیند. 

در بازار عرضۀ سنگ‌های ساختمانی، نام‌گذاری سنگ‌ها بر اساس مکان قرارگیری معدن شناخته می‌شود.

سنگ‌ها در قطعاتی با اندازه‌های مختلف عرضه می‌شوند. اندازۀ سنگ‌های ساختمانی یکی از عوامل تأثیرگذار در قیمت آن است. ابعاد معمول و استاندارد سنگ‌های کف عبارت‌اند از $30 \times 30$ ، $40 \times 40$ ، $50 \times 50$ ، $60 \times 60$ سانتی‌متر. در برخی از کارخانه‌های سنگ‌بری سنگ‌هایی به ابعاد تا 1 متر نیز برش داده می‌شود.

ابعاد سنگ از عوامل مؤثر بر ضخامت برش آن است.

ضخامت سنگ‌هایی که در کف به کار می‌رود حدودا 2 سانتی‌متر است و سنگ مورد استفاده در پله 4 سانتی‌متر (به دلیل ضربه ناشی از تردد) ضخامت دارد.

در صورت وجود جدول نازک کاری در پروژه، نوع سنگ مطابق با آن تهیه می‌شود؛ وگرنه با مشورت طراح و نظر کارفرما سنگ مناسب انتخاب و تهیه می‌شود.

مراحل اجرای پوشش کف با سنگ

1- کنترل زیرسازی: قبل از شروع اجرای کف‌سازی باید بستر مناسب برای اجرا آماده شود و در صورتی که تأسیسات خاصی مانند آب‌رو در آن تعبیه شده باشد به کنترل و پوشش موقت آن اقدام کرد. معمولا در فضاهایی مانند پذیرایی، نشیمن و اتاق خواب، آب‌رو در نظر گرفته نمی‌شود و در ساختمان‌های مسکونی برای آشپزخانه، حمام، توالت و هر فضای دیگری که امکان ریزش آب وجود داشته باشد، آب‌رو پیش‌بینی می‌شود.

همان‌طور که گفته شد قبل از اقدام به کف‌سازی باید عایق‌کاری اجرا شود. همچنین قبل از اجرای کف‌سازی، زیرسازی باید کنترل شود و در صورتی که فضا عایق رطوبتی داشت، عملکرد صحیح عایق چک شود.

2- رولوه فضا و کنترل الگوی کف‌سازی: پیش از اقدام به اجرای کف، لازم است فضا به دقت اندازه‌گیری شده و با نقشه‌ها و الگوی کف‌سازی (در صورت وجود) تطبیق داده شود. در متداول‌ترین نوع اجرای کف‌سازی یک حاشیه از سنگ با رنگ متفاوت از سنگ زمینه در دورتا دور زمینه اجرا می‌شود. توجه به ابعاد و اندازه‌های فضا باعث اجرای زیبا و دقیق الگو و پیشگیری از هدر رفت مصالح می‌شود.

3- آماده‌سازی کارگاه: برای انجام عملیات‌های ساختمانی باید ابزار، وسایل، تجهیزات و مصالح مورد نیاز در محل کار فراهم باشد.

4- تهیۀ ملات: ملات رایج برای اجرای کف‌سازی سنگی، ملات ماسه سیمان است. این ملات از اختلاط ماسۀ دانه‌بندی شده و سیمان با عیار 300 کیلوگرم در مترمکعب تهیه می‌شود. این ملات مقاومت خوبی داشته و مصرف آن سبب افزایش دوام کف سنگی می‌شود.

نسبت سیمان به ماسه در این ملات 1 به 5 یا 1 به 6 است. با در نظر گرفتن این نسبت ماسه و سیمان را به کارگاه آورده و با استفاده از بیل آنها را بدون استفاده از آب در دو مرحله با هم به خوبی مخلوط کنید. با اضافه کردن آب به مخلوط ماسه سیمان خشک ملات را تهیه کنید. (قبل از استفاده از اختلاط کامل مواد مطمئن شوید)

پس از تهیۀ ملات آن را به محل مورد نظر برده و با استفاده از کمچه آن را به ضخامت 2 سانتی‌متر روی کف در محلی که اولین قطعۀ سنگ قرار می‌گیرد پخش کنید. در تصاویر زیر مراحل تهیۀ ملات و ملات‌ریزی نشان داده شده است.

مراحل تهیه ملات

5- اجرای دلیل (دلیل‌گذاری): به نوارهایی از سنگ که در کناره‌های محل فرش کردن کف قرار می‌گیرد، دلیل گفته می‌شود و چون ادامۀ کار با توجه به این نوارها صورت می‌گیرد به این عمل دلیل‌گذاری می‌گویند.

مراحل دلیل‌گذاری

الف) نصب سنگ اول و انتهای یک ردیف: سنگ را روی ملات قرار داده با تخماق به آهستگی روی آن بکوبید، با استفاده از متر آن را با یکی از دیوارها همباد کنید تا با یکی از دیوارهای کارگاه موازی باشد (عمل سر و ته‌برداری). 

با قرار دادن تراز به صورت عمود بر هم آنرا از هر دو جهت تراز کنید.

برای اطمینان از قرارگیری درست سنگ‌ها در کنار یکدیگر، یک شمشۀ 2/5 متری کنار بدنۀ سنگ گذاشته و سنگ انتهای کار را با در نظر گرفتن تعداد سنگ‌ها و فاصلۀ بین آنها نصب نمایید.

(اندازه یک‌بند $ \times $ تعداد بندهای بین سنگ‌ها) + (تعداد سنگ‌ها $ \times $ عرض سنگ) = فاصله بین دو سنگ

ب) پس از نصب سنگ دوم تراز بودن آن را از هر دو جهت کنترل کنید . فاصلۀ سنگ دوم را نیز از دیواری که سنگ اول را موازی با آن اجرا کرده بودید کنترل نمایید.

با قرار دادن شمشه بر روی دو سنگ و با استفاده از تراز، آنها را تراز کنید.

با قرار دادن شمشه در کنار هر دو سنگ آنها را همباد کنید.

پ) ریسمان‌کشی: به وسیله ریسمان‌کار و دو عدد آجر ریسمان‌کشی را انجام دهید. برای این کار ریسمان‌کار را در فاصلۀ $\frac{1}{4}$ طول آجر، 3 یا 4 بار دور آن پیچیده سپس آجر را روی سنگ اول قرار داده و برای جلوگیری از حرکت آن یک آجر دیگر در کنارش قرار دهید.

ریسمان را به اندازه فاصله دو سنگ باز کرده و ریسمان‌کار را در فاصلۀ $\frac{1}{4}$ آجر دیگری پیچیده، روی سنگ دوم قرار داده و با آجر دیگر آن را محکم کنید.

ت) پهن کردن ملات بین دو سنگ: با استفاده از کمچه فاصلۀ بین دو سنگ را ملات ریخته و سنگ‌ها را با کنترل تراز بودن و هم‌راستا بودن با سنگ‌های ابتدا و انتهای کار نصب کنید.

ث) با استفاده از شمشه سنگ سوم کُرُم را نیز در محل خود قرار داده، با تخماق آن را در ملات بگذارید. تراز را به صورت چپ و راست روی آن قرار داده و آن را تراز کنید.

عملیات پر کردن فاصله بین این دو قطعه سنگ را نیز مانند مراحل قبلی ادامه دهید.

عملیات اجرای کف‌سازی سنگی را به همین روال انجام دهید تا کار شما به مرحله‌ای مشابه تصویر برسد.

با ادامۀ کار مطابق اصول گفته شده سه دلیل بر روی کف کارگاه اجرا خواهد شد.

برای پر کردن متن کار، ریسمان‌کار را روی دلیل‌های اول و سوم قرار دهید و با رعایت درز میان سنگ‌ها یک یا دو ردیف سنگ را ریسمان‌کشی کنید.

ملات را روی زمین به اندازه حدود 0/5 سانتی‌متر بلند از تراز مورد نظر پهن کرده و سنگ‌ها را با در نظر گرفتن درزها در ردیف‌هایی منظم بچینید . با نصب هر قطعه سنگ از تراز بودن و قرار گرفتن آن در سر جای مناسب و پر بودن زیر سنگ از ملات اطمینان حاصل کرده و سپس اقدام به نصب سنگ بعدی نمایید .

کار را تا چیدن ردیف آخر ادامه دهید. در اینجا بخش اصلی کار به پایان رسیده است.

6- بندکشی و دوغاب‌ریزی: پس از 12 ساعت از اجرای سنگ‌فرش سطح آنها را خیس کرده و روی آنها دوغاب سیمان‌سفید می‌ریزند و با تیغۀ پلاستیکی یا جارو، بندها را پر می‌کنند.

دوغاب سیمان از اختلاط ماسۀ ریزدانۀ الک شده (خاک سنگ) و سیمان به نسبت 4 به 1 (4 پیمانه ماسه و 1 پیمانه سیمان) و آب به دست می‌آید.

برای تهیۀ دوغاب سیمان ابتدا مقداری آب آشامیدنی را درون استانبولی بریزید. 1پیمانه سیمان را درون آن ریخته و با دست آن را بهم بزنید تا خوب مخلوط شود، برای انجام این کار حتما دستکش بپوشید، به اندازه 4 پیمانه ماسه (خاک سنگ) را درون مخلوط ریخته و مجددا آن را به هم بزنید تا مخلوط دوغاب به دست آید. باید غلظت دوغاب به نحوی باشد که هنگام دوغاب‌ریزی اجزای تشکیل‌دهندۀ آن از یکدیگر جدا نشوند.

7- تمیز کردن سطح کف: در ادامه روی سطح سنگ‌ها را پودر سنگ پاشیده و بلافاصله با گونی، تمام سطح را تمیز می‌کنند.

نکات مهم اجرایی

- برای اطمینان از تراز شدن کامل سنگ، تراز را به صورت چپ و راست روی سطح آن بگذارید تا از تراز شدن آن در دو جهت مطمئن شوید.
- برای کنترل هم‌راستا بودن قطعات سنگی از شمشه 2/5 متری استفاده نمایید.
- برای قرار دادن سنگ بر روی ملات از تخماق لاستیکی استفاده کنید.
- ضخامت بندها در میان قطعات سنگ باید کاملاً مساوی بوده و هیچ‌گاه نباید از 5 میلی‌متر کمتر و از 20 میلی‌متر بیشتر باشد.

در ادامه جزئیات ترسیمی این واحد یادگیری آمده است.

جزئیات ترسیمی

جزئیات اجرای پله سنگی

واحد یادگیری 2: شایستگی اجرای کف سرامیکی

آیا تا به حال پی‌برده‌اید

- در چه فضاهایی از کف‌پوش سرامیکی استفاده می‌شود؟
- کف‌پوش‌های سرامیکی چه ویژگی‌هایی دارند؟
- اجرای کف‌پوش سرامیکی شامل چه مراحلی است؟
- برای اجرای کف‌پوش سرامیکی از چه اصول و مقرراتی استفاده می‌شود؟

استاندارد عملکرد

اجرای کف‌پوش سرامیکی را با رعایت اصول و استانداردهای بیان شده انجام دهد.

مقدمه

مادۀ اصلی ساخت سرامیک خاک‌رس است و از سوی کارخانه‌های سازنده به صورت‌های بدون لعاب یا لعاب‌دار تهیه و به بازار عرضه می‌شود.

سرامیک‌ها در اشکال مربع، مستطیل و یا چندضلعی تهیه می‌شوند. ضخامت آنها از 12 تا 20 میلی‌متر تغییر می‌کند.

علاوه بر این اشکال، ابعاد و اشکال ویژه‌ای از آن برای مصرف در گوشه‌ها و قرنیزها نیز ساخته می‌شود.

میزان جذب آب در سرامیک‌ها بسیار کم بوده و در برابر اسیدها مقاومند، از آنجایی که دارای سطحی صاف و صیقلی هستند مواد زاید را به خود نمی‌گیرند، این ویژگی‌ها باعث شده از این ماده ساختمانی برای پوشش فضاهای بهداشتی استفاده شود.

اجرای فرش کف با سرامیک

مراحل اجرای فرش‌کف با سرامیک شباهت‌های زیادی با اجرای کف‌پوش سنگی دارد و شامل مراحل زیر است:

1- کنترل زیرسازی
2- رولوۀ فضا و کنترل الگوی کف‌سازی
3- آماده‌سازی کارگاه
4- تهیۀ ملات یا چسب
5- اجرای دلیل و نصب سرامیک‌ها
6- بندکشی و دوغاب‌ریزی سطح سرامیک شده
7- تمیز کردن سطح کف سرامیک

با توجه به امکان اجرای فرش‌کف با سرامیک در فضاهای مرطوب مانند آشپزخانه، اجرای آن با در نظر گرفتن شیب کف انجام شده است.

مراحل اجرا

نکات اجرایی فرش‌کف با سرامیک

زیرسازی مورد نیاز سرامیک‌کاری عبارت است از اجرای یک قشر اندود ماسه‌سیمان 1:6 یا 1:5 به ضخامت 2 سانتی‌متر و همچنین یک قشر اندود تخته ماله با سیمان و خاک سنگ به ضخامت 5 میلی‌متر.  مقدار ملات مصرفی برای زیرسازی با احتساب افت، 7 لیتر در مترمربع است.

فاصله بین قطعات سرامیک 2 تا 5 میلی‌متر و عموماً به طور متوسط 3 میلی‌متر است که این بندها با دوغاب پر می‌شود.

برای پرکردن بندها از دوغاب سیمان و پودر سنگ استفاده می‌شود. دوغاب مصرف شده برای بندکشی، همواره بیشتر از حجم فضای خالی است، زیرا مقداری از دوغاب روی سطح سرامیک باقی می‌ماند که پاک شده و مصرف مجدد ندارد.

پر کردن فواصل سرامیک‌ها با دوغاب باید حداقل 24 ساعت پس از نصب سرامیک‌ها صورت پذیرد. پس از آنکه دوغاب سفت شد، باید آن را به وسیله پارچه مرطوب از سطح سرامیک پاک کرد.

برای نصب سرامیک روی سطوحی مانند گچ، چوب و مواد قیری از چسب‌های آلی یا معدنی استفاده می‌شود.

کاشی و سرامیک را نباید قبل از نصب، مدت زیادی در آب قرار داد که زنجاب شود. فقط کافی است کاشی را در آب فرو برده و خارج نمود تا گرد و غبار روی آن پاک شود.

در ساختن ملات برای پوشش سرامیک باید از مصرف آهک، گچ، خاک و پودر سنگ خودداری نمود.

اگر از سیمان سفید یا رنگی برای پوشش بندها استفاده می‌شود، بهتر است برای ساختن ملات از پودر کوارتز (پودر سنگ شیشه) به جای ماسه استفاده کرد.

سرامیک‌کاری معمولا در فضاهایی اجرا می‌شود که دارای آب‌رو بوده و امکان شست‌وشوی فضا وجود دارد. در این‌گونه فضاها سرامیک‌کاری به صورت تخت انجام نشده و به صورت شیب‌دار اجرا می‌شود. علاوه بر مواردی که در این واحد یادگیری ارائه شد، اجرای کُرُم‌بندی کف به منظور اجرای شیب و نصب کف‌شور و اجرای عایق رطوبتی آن در پودمان دوم به صورت مبسوط شرح داده شده است.

در تصاویر زیر نمونه‌هایی از الگوی سرامیک‌کاری در کف نشان داده شده است.

بریدن سرامیک 

اگر هنگام اجرای سرامیک بریدن آن ضروری باشد باید ابتدا سرامیک را با گونیا به اندازۀ مورد نظر علامت‌گذاری کرد و سپس با تیغ الماسه خط انداخته و به وسیلۀ تیغۀ تیز یا قیچی مخصوص آن را در راستای مورد نظر برید.

در تصاویر زیر نحوۀ برش سرامیک نشان داده شده است.

جزئیات ترسیمی

واحد یادگیری 3: شایستگی اجرای کف آجری

آیا تا به حال پی‌برده‌اید

- آجر مناسب برای استفاده در ساختمان چه ویژگی‌هایی دارد؟
- در اجرای کارهای آجری باید به چه نکاتی توجه کرد؟
- متداول‌ترین آجرها برای استفاده در کف فضاهای داخلی دارای چه اشکال و ابعادی هستند؟
- اجرای کف‌پوش آجری شامل چه مراحلی است؟

استاندارد عملکرد

ضمن بیان ویژگی‌های آجر مناسب برای استفاده در ساختمان، اجرای کف‌پوش آجری را مطابق اصول و استانداردهای ارائه شده انجام دهد.

مقدمه

آجر سنگی است ساختگی (مصنوعی) که نوع رسی آن از پختن خشت (گل شکل داده شده) و نوع ماسه آهکی آن از عمل آوردن خشت ماسه آهکی (فشردن مخلوط همگن ماسه سیلیسی و آهک در قالب) با بخار تحت فشار به دست می‌آید.

امروزه استفاده از این نوع پوشش برای کف فضاهای داخلی منازل متداول نیست و بیشتر برای فضاهایی نظیر رستوران‌های سنتی، نمایشگاه‌ها و فضاهای خارجی استفاده می‌شود، آجر از دوران باستان تاکنون در نماسازی، فرش‌کف و ساختن پله معمول بوده است.

در گذشته از فرش آجر با ملات نیمچه‌ کاه در نواحی گرم وخشک به عنوان پوشش برای بام‌های تخت، شیب‌دار، قوسی و گنبدها استفاده می‌کردند. فرش آجری کف به صورت جناقی، حصیری، ساده و... اجرا می‌شد.

عملیات آجری در کف و یا در پوشش نما و ... شامل انتخاب نوع آجر، ملات مصرفی و روش اجرای آن باید بر اساس مشخصات نقشه‌های اجرایی باشد. به کارگیری آجرهای غیراستاندارد به هیچ وجه مجاز نیست.

ویژگی‌های آجر

- آجر خوب باید در برخورد با آجر دیگر صدای زنگ بدهد، صدای زنگ نشانۀ سلامت، توپری، مقاومت و میزان جذب مناسب آب است. آجری که صدای خفه بدهد، خوب پخته نشده است یا ترک دارد.
- آجر خوب باید در آتش‌سوزی مقاوم باشد و خمیری و ذوب نشود.
- مواد شیمیایی نباید در آجر اثر نامطلوب به جا گذارد.
- ضریب انتقال حرارتی آجر خوب کم است.
- رنگ آجر باید یکنواخت باشد که این امر به ترکیب شیمیایی و یکنواختی در پخت آن مربوط می‌شود.
- بافت آجر خوب باید همگن باشد.
- سطح آجر باید بدون حفره و فاقد آلوئک باشد.
- سختی آجر باید به اندازه‌ای باشد که با ناخن خراشیده نشود.
- آجر نباید پوک باشد؛ زیرا علاوه بر کاهش مقاومت فشاری، آب را جذب می‌کند و در سرما منجمد و خرد می‌شود. حداکثر میزان جذب آب در آجرهای دستی بیست درصد و در آجرهای ماشینی شانزده درصد و حداقل آن، برای انواع آجر، هشت درصد است. جذب کم آب باعث نچسبیدن ملات به آجر و جذب زیاد آن باعث ناپایداری در برابر یخ‌زدگی می‌شود. وزن حجمی آجر دستی و ماشین حداقل 1/7 گرم برسانتی‌متر مکعب است. حداقل مقاومت آجر فشاری هشتاد و آجر ماشینی دویست کیلوگرم بر سانتی‌متر مربع است. این اعداد میانگین مقاومت پنج آجر است که به صورت تصادفی انتخاب شده‌اند.

نکات مهم در اجرای آجرکاری

آجرکاری در درجه حرارت کمتر از 5 درجه سانتی‌گراد مجاز نیست.

در شرایط متعارف آجرکاری با ملات ماسه سیمان یا ملات باتارد باید حداقل سه روز مرطوب نگه داشته شود و از خشک شدن آن جلوگیری به عمل آید. 

برای مقابله با آلوئک در آجر لازم است قبل از استفاده در آب زنجاب شود تا آب را بمکد و نقاط ضعف احتمالی آن مشخص شود.

آجر ختایی، آجر نظامی و آجر فشاری متداول‌ترین انواع آجر به کار رفته در معماری سنتی ایران هستند در تصویر زیر ابعاد و شکل این آجرها نشان داده شده است.

مبنای دسته‌بندی آجرها از نظر ابعاد آجر ختایی بوده است و آجر به ابعاد نصف آن را نیمه می‌نامند (به اندازه یک آجر فشاری کامل) اما در حال حاضر مبنای این دسته‌بندی آجر فشاری است. براین اساس، سه‌چهارم آجر فشاری را سه‌قدی، یک‌‌دوم آن را نیمه و یک‌چهارم آن را چارک یا کلوک می‌گویند.

آجر مناسب برای مصرف فرش کف و پله‌ها، آجر ماسه آهکی از نوع ممتاز و آجر رسی ماشینی پرمقاومت است، زیرا این آجرها در مقابل یخ‌زدگی و سایش مقاومت و پایداری خوبی دارند.

همان‌طور که گفته شد یکی از انواع آجر، آجر ختایی است که مربع‌شکل بوده و استفاده آن در معماری ایرانی بسیار متداول بوده است. در ادامه به مراحل اجرای کف‌پوش با این نوع آجر می‌پردازیم. شما می‌توانید در کارگاه از انواع موجود مطابق اصول بیان شده استفاده کنید.

اجرای کف‌پوش با آجر در فضاهای تخت با آجر ختایی (بدون شیب و آب‌رو)

1- کنترل زیرسازی همانند اجرای کف‌پوش سنگی و سرامیکی

با توجه به اینکه کف مورد نظر روی خاک قرار گرفته یا در طبقات است باید زیرسازی مناسب آن انجام شده باشد. در صورت وجود تأسیسات الکتریکی و مکانیکی محافظت لازم قبل از اجرا باید از آنها صورت بگیرد.

2- رولوۀ کف فضا و کنترل الگوی کف‌سازی

برای تطبیق وضعیت موجود با نقشه‌های اجرایی، فضا باید رولوه شود. معمولاً برای فضاهایی که با آجر فرش می‌شوند، طرح‌های هندسی در نظر گرفته می‌شود. تطبیق الگوهای نقشه با وضعیت موجود از نکات مهم در این مرحله از کار می‌باشد.

3- آماده‌سازی کارگاه

ابزار، تجهیزات و مصالح اجرای کف‌پوش آجری باید به کارگاه حمل شده و به صورت مناسبی در کارگاه چیده شوند.

4- تهیۀ ملات

ملات مصرفی در فرش‌کف با آجر، ملات ماسه‌سیمان و یا باتارد است اما بیشتر از ملات ماسه‌سیمان استفاده می‌شود. برای تهیه ملات ماسه‌سیمان از مخلوط کردن ماسۀ دانه‌بندی شده و سیمان به عیار 225-250 کیلوگرم در مترمکعب استفاده می‌کنند. ملات به دست آمده با این مشخصات مقاومت بالایی دارد.

- قبل از ساختن ملات تمرینی ماسۀ خاکی را سرند کرده و دانه‌های درشت آن را جدا کنید.

5- اجرای دلیل

ملات تهیه شده را زیر اولین کرم دلیل به ضخامت 2 سانتی‌متر پخش می‌کنیم. آجر را روی ملات پهن شده گذاشته و با تخماق آهسته روی آن می‌کوبیم تا در ملات نشست کند. تراز را به صورت چپ و راست روی سطح آجر می‌گذاریم تا از دو جهت آجر تراز شود.

- با توجه به ابعاد آجر و لحاظ کردن درز میان آنها دو کرم دیگر در ضلع مقابل هم‌تراز و هم‌باد با کرم اول قرار داده می‌شود. پس از تراز کردن کرم دوم، ترازسازی دو کرم نسبت به یکدیگر توسط شمشه و کمک گرفتن از تراز مطابق شکل انجام می‌شود و سپس ریسمان‌کشی بین دو کرم صورت می‌پذیرد.
- پس از تراز کردن دو کرم و ریسمان‌کشی، ملات در فاصله بین دو کرم به تدریج پخش شده و قطعات آجر با فاصله 5 میلی‌متر از یکدیگر (درز) در راستای ریسمان‌کار گذاشته می‌شوند.

- برای نصب آجر کرم سوم، باید کرم‌گذاری متقابل و گونیاسازی اجرا شود. در این شرایط باید ضمن رعایت یک بادسازی از راستای گونیا و ترازسازی دو کرم متقابل با یکدیگر انجام شود.
- پس از اجرای کرم سوم برای اجرای کرم چهارم به وسیلۀ متر به اندازۀ طول دلیل ردیف اول به صورت پشت تا پشت، از پشت دلیل برداشت می‌شود و کرم چهارم دلیل در راستای اندازۀ مذکور قرار می‌گیرد. به این عمل سر و ته‌برداری بین دو دلیل گفته می‌شود.

- در این مرحله بهتر است دلیل‌گذاری‌ها کنترل شود. در صورتی که گونیا در دسترس نباشد، می‌توانید با اندازه‌گیری قطرهای میان چهار کرم، گونیا کردن فرش کف را کنترل نمایید.

- پس از کنترل قطرها، ترازسازی بین کرم‌های متقابل (کرم چهارم از دو جهت با کرم دوم و سوم) انجام شود.
- در این مرحله با توجه به اجرای سر و ته‌برداری، کنترل قطرها و دلیل‌گذاری سوم نیز انجام می‌شود.
- پس از اجرای سه دلیل می‌توان اجرای فرش‌ کف را به کمک ریسمان‌کار آغاز کرد.

6- فرش کردن کف

الف) فرش‌کردن کف به کمک ریسمان‌کار
- ملات را به اندازه 5 میلی‌متر بیشتر از سطح ملات زیر قطعات آجر چیده شده بین دو دلیل پخش می‌کنند. 
- ریسمان‌کار را بین دو دلیل کشیده و تنظیم می‌کنند. (ریسمان روی خط درزها تنظیم می‌شود)
- قطعات آجر را با رعایت میزان درزها با توجه به ریسمان‌کشی انجام شده می‌چینند و با تخماق در ملات قرار می‌دهند.

موقع نصب قطعات آجر گونیا بودن و هم‌راستا بودن آجرها توسط ریسمان‌کشی کنترل شود. کنترل سریع و هم‌زمان با نصب قطعات باعث می‌شود که در نهایت کار گونیا و هم‌ترازی اجرا شود.

ب) فرش کردن کف به روش شمشه‌کش کردن:
- در این روش ریسمان‌کشی به صورت دو رج به دو رج صورت می‌گیرد. پس از پخش کردن ملات آجر اول در راستای ریسمان‌کار قرار گرفته و تنظیم می‌شود.

- آجر دوم از جهت پشت از آجر اول قرار داده شده و با این قطعه و قطعه کناریش از نظر راستا و تراز کنترل می‌شود. کنترل هم‌سطحی قطعات با شمشه با سطح مقطع بزرگ صورت می‌گیرد.

7- بندکشی

پس از اجرای آجر، کف‌سازی را باید بندکشی کرد. بند عاملی است که از خالی شدن ملات بین آجرها جلوگیری کرده و زیبایی و استحکام بیشتر کف‌سازی را تأمین می‌کند.

نمونه‌هایی از الگوی آجرچینی در کف