درسنامه آموزشی تعمیرات سیستم‌های برقی خودرو کلاس دوازدهم مکانیک خودرو

واحد یادگیری 3 (شایستگی تعمیر نشان دهنده‌های خودرو)

مقدمه

اطلاع از عملکرد اجزای مختلف خودرو برای راننده ضروری می‌باشد. این امر باعث افزایش کیفیت و کارایی سیستم‌های مختلف خودرو می‌شود. بنابراین لازم است راننده از این اطلاعات آگاهی داشته باشد تا به موقع اقدام لازم را انجام دهد. مجموعه نشان‌دهنده‌های خودرو این وظیفه را بر عهده دارند. توجه به علایم و نشانه‌های موجود در مجموعه نشان‌دهنده‌ها باعث کاهش هزینه‌های سرویس و نگهداری خودرو خواهد بود.

استاندارد عملکرد

پس از پایان این پودمان هنرجو می‌تواند مجموعه نشان‌دهنده‌های خودرو را عیب‌یابی و رفع عیب کند.

1- وظیفه ساختمان، انواع و اجزای صفحه نشان‌دهنده‌ها

مجموعۀ صفحه نشان‌دهنده‌ها عملکرد بخش‌های مختلف خودرو را به اطلاع راننده می‌رساند. شکل 1، نوعی مجموعۀ نشان‌دهنده‌ها را نمایش می‌دهد.

همان‌طورکه در شکل مشاهده می‌شود مجموعه علایمی که در صفحه نشان‌دهنده‌ها موجود است به چند دسته کلی می‌توان تقسیم کرد. نمودار زیر این نوع دسته‌بندی را نشان می‌دهد.

نشان‌دهنده‌های از نوع لامپی: بسیاری از نشان‌دهنده‌های موجود در صفحه نشان‌دهنده‌ها به‌صورت لامپ موجود است. این نوع نشان‌دهنده‌ها دو وضعیت عملکردی خاموش یا روشن دارند. جدول صفحه بعد مهم‌ترین چراغ‌ها را نشان می‌دهد.

نشان‌دهنده‌های الکترومکانیکی (عقربه‌ای):

همان‌طور که از اسم این نوع نشان‌دهنده‌ها مشخص است شامل مجموعه‌ای است که به‌صورت عقربه‌ای (مکانیکی) کمیت مورد نظر را نشان می‌دهند. معروف‌ترین کمیتی که تقریباً در بیشتر خودروها به این روش نشان داده می‌شود سرعت خودرو و دورموتور است. شکل 2 نوعی نشان‌دهنده سرعت خودرو که به روش عقربه‌ای مقدار سرعت را اعلام می‌کند را نشان می‌دهد.

نشان‌دهنده‌های عقربه‌ای عموماً به چند روش اطلاعات را نشان می‌دهند. نمودار زیر این روش‌های متداول را بیان می‌کند.

امروزه در بسیاری از خودروهای روز دنیا نشان‌دهنده‌های عقربه‌ای از نوع موتور پله‌ای استپر موتور می‌باشند. شکل 5 این نوع نشان‌دهنده را نمایش می‌دهد. البته برخی از نشان‌دهنده‌های شمارنده‌ای نیز می‌تواند از نوع موتور پله‌ای باشد.

نشان‌دهنده دیجیتال: نشان‌دهنده دیجیتال معمولاً به دو صورت هفت قطعه‌ای (Seven segment) یا LCD در خودروها استفاده می‌شود.

معمولاً اعداد به صورت Seven segment نمایش داده می‌شوند. این نشان دهنده شامل هفت LED کوچک است. شکل 7 این نوع نشان‌دهنده را نمایش می‌دهد.

نشان‌دهنده‌های دیجیتال چه از نوع Seven segment چه از نوع LCD حتماً توسط یک ریزپردازنده (میکروپروسسور) کنترل می‌شوند.

نمایشگر از نوع Head up: در برخی خودروهای روز دنیا قسمتی از اطلاعات روی شیشه جلو نیز نشان داده می‌شود، به این نوع نمایشگرها نوع Head up می‌گویند. شکل 8 و 9 این نوع نمایشگر را نشان می‌دهد.

تثبیت‌کنندۀ ولتاژ

در برخی از صفحات نمایشگر برای کاهش نوسانات ولتاژی از یک دستگاه به عنوان تثبیت‌کننده ولتاژ استفاده می‌شود. شکل 10 اجزا و روش عملکرد این واحد را نشان می‌دهد. این دستگاه روی صفحه نمایشگر بسته شده و ولتاژ ورودی را قبل از رسیدن به نشان دهنده کنترل می‌کند.

حسگرهای مربوط به صفحه نمایشگر

برخی از مهم‌ترین حسگرهای مربوط به صفحه نمایش که به عنوان واحد فرستنده نیز شناخته می‌شوند مورد بررسی قرار می‌گیرد.

حسگر فشار روغن موتور: شکل 11 ساختار و روش عملکرد این واحد فرستنده را نشان می‌دهد. معمولاً این واحد فرستنده با نشان‌دهنده از نوع لامپی و یا عقربه ای روی صفحه نمایش قرار می‌گیرد.

برخی از خودروها (عموماً خودروهای سنگین) به جای نشانگر از نوع لامپی، از مدل عقربه‌ای استفاده می‌کنند. واحد فرستنده در این نوع کمی متفاوت است. شکل 12 این نوع فرستنده را نشان می‌دهد.

حسگر دمای مایع خنک‌کننده موتور: این حسگر از نوع مقاومت متغیر وابسته به دما است که اطلاعات مربوط به این واحد در کتاب تعمیرات سیستم سوخت و جرقه آمده است. شکل 13 این حسگر و محل بستن آن را روی موتور نشان می‌دهد.

شکل 14 مدار عمومی نوعی از این حسگر و نشان‌دهنده آن را نمایش می‌دهد.

حسگر سرعت خودرو: این واحد فرستنده عموماً از نوع اثر هال یا القایی است. شکل 16 ساختار، عملکرد و محل بستن نوعی از آن را نشان می‌دهد.

حسگر دور موتور: یکی از حسگرهای موتور در خودرو، حسگر دور موتور است که مربوط به تایمینگ سوخت و جرقه است. عملکرد آن در کتاب سوخت‌رسانی و جرقه به‌صورت کامل توضیح داده شده است. شکل 18 این نوع حسگر و محل بستن آن را نشان می‌دهد.

حسگر مقدار سوخت در مخزن سوخت: این حسگر همراه با مجموعۀ پمپ بنزین در داخل مخزن سوخت قرار داده می‌شود. حسگر مقدار سوخت از نوع رئوستایی می‌باشد. شکل 19 مجموعۀ واحد مخزن شامل پمپ بنزین، واحد شناور باک و حسگر آن را نشان می‌دهد.

هشداردهنده باز بودن کمربند ایمنی: مدار هشداردهنده باز بودن کمربند ایمنی می‌تواند به صورت یک میکروسوییچ ساده در داخل سگک کمربند قرار گیرد. شکل 22 نمونه ساده محل قرار گرفتن میکروسوییچ و مدار آن را نشان می‌دهد.

برخی کمربندها به جای استفاده از یک میکروسوییچ ساده از یک Reed switch استفاده می‌کنند. شکل 23 روش عملکرد این سوییچ را نشان می‌دهد.

هشدار دهنده فعال بودن ترمز دستی: برای فعال کردن این چراغ از یک میکروسوییچ روی اهرم ترمز دستی استفاده می‌شود. شکل 24 محل بستن نوعی از این میکروسوییچ را نشان می‌دهد.

ارتباط مجموعه نشان‌دهنده‌ها با سایر سیستم‌های خودرو

همان‌طور که از اسم سیستم نشان‌دهنده‌ها مشخص است وظیفه این سیستم نمایش دادن و اطلاع رسانی در مورد عملکرد سیستم‌های مختلف خودرو به راننده می‌باشد. بروز مشکل در این سیستم معمولاً اثر نامطلوب در سایر سیستم‌ها نمی‌گذارد.

روش بررسی مجموعه نشان‌دهنده‌ها در حالت موتور خاموش و موتور روشن

بسیاری از خودروهای امروزی دارای وضعیت خود عیب‌یابی مجموعۀ نشان‌دهنده‌ها هستند. این مطلب در فیلم آموزشی و شکل 25 نشان داده شده است.

بررسی عملکرد مجموعه نشان‌دهنده با استفاده از مشاهده کارکرد اجزا در حالت‌های مختلف

1- چراغ‌های هشداری

جداول زیر عملکرد چراغ‌های هشداری نشان دهنده‌ها را در حالت سالم بودن کامل مجموعه مشخص می‌کند.

نشانگر	سوییچ باز / سوییچ بسته / هر دو
	سوییچ باز- راهنما به سمت چپ
	هر دو- دسته چراغ در وضعیت نور بالا
	سوییچ باز- کم بودن مقدار سوخت در مخزن
	سوییچ بسته- باز بودن یکی از درها
	سوییچ باز- بسته نشدن کمربند ایمنی

نشانگر	سوییچ باز - موتور خاموش	موتور روشن
	روشن	خاموش
	روشن	خاموش
	روشن	خاموش

2- نشان‌دهنده‌های عقربه‌ای

به صورت کلی نشان‌دهنده‌های عقربه‌ای را از چند نظر باید بررسی کرد.

- عدم حرکت عقربه
- به‌صورت کلی لرزش‌های ناگهانی (اصطلاحاً شلاق زدن) در هیچ یک از نشان‌دهنده‌های عقربه‌ای نباید مشاهده شود، وجود این لرزش‌ها در نمایشگر به دلیل بروز عیب در مدار آن است.
- کمتر از حد نشان دادن و یا بیشتر از حد نشان دادن. برای تشخیص این امر لازم است از مقدار واقعی آن کمیت مطمئن باشیم. (مثلاً مقدار سوخت در مخزن)

دلایل عملکرد نامناسب نشان‌دهنده‌ها:

نمودار زیر دلایل عملکرد نامناسب نشان‌دهنده‌ها را بیان می‌کند.

به عنوان مثال اگر چراغ هشدار فشار روغن موتور در زمان روشن بودن موتور، روشن می‌شود:

1- عیوب مجموعه مکانیکی موتور (پمپ روغن معیوب است مدار روغن گرفتگی دارد -روغن موتور نامناسب است.
2- حسگر روغن موتور خراب است.
3- مدار سیم‌کشی معیوب است.
4- واحد نشان‌دهنده خراب است.

بهترین شیوه برای بررسی در این موارد، بررسی مدار و بررسی واحد فرستنده (حسگر) است.

روش بررسی و رفع عیوب بدون باز کردن مدار الکتریکی نشان‌دهنده‌ها.

آزمایش تثبیت‌کننده ولتاژ: با توجه به تنوع مجموعه‌های نشان‌دهنده و مدارهای مختلف آن، برای آزمایش تثبیت‌کننده ولتاژ باید به کتاب راهنمای تعمیرات خودرو مراجعه کرد. شکل 29 رویه عمومی بررسی تثبیت‌کننده ولتاژ مجموعه نشان‌دهنده‌ها را نمایش می‌دهد.

استفاده از دستگاه عیب یاب: برخی از حسگرهای مربوط به مجموعه نشان‌دهنده‌های خودرو توسط دستگاه عیب‌یاب نیز قابل بررسی می‌باشند. به عنوان مثال حسگر دور موتور، حسگر سرعت خودرو، حسگر دمای مایع خنک‌کننده موتور و... .

شکل 30 استفاده از دستگاه عیب‌یاب برای بررسی حسگرها را نشان می‌دهد.

رفع عیب بدون باز کردن: نمودار زیر مراحل رفع عیب بدون باز کردن را بیان می‌کند.

بررسی و رفع عیب نشان‌دهنده‌ها بدون باز کردن

روش باز کردن، بررسی، تعمیر و تعویض مجموعه نشان‌دهنده‌های خودرو: پس از تحلیل نتایج، آزمایش‌ها و اطمینان از نیاز به باز کردن مجموعه برای رفع عیب و انجام تعمیرات، اقدام به باز کردن مجموعه می‌کنیم. لازم است قبل از باز کردن با مراجعه به کتاب راهنمای تعمیرات، مقدمات لازم برای باز کردن مجموعه نشان‌دهنده‌ها فراهم شود. شکل 31 ساختار کلی مجموعۀ نشان‌دهنده‌ها و اجزای آن را نمایش می‌دهد.

در برخی خودروها برای بازکردن صفحه نشان‌دهنده‌ها لازم است کل مجموعه جلو داشبورد باز شود. اما در اکثر خودروهای جدید برای باز کردن صفحه نشان‌دهنده‌ها فقط همان قسمت باز می‌شود. شکل 32 این دو نوع صفحه نشان‌دهنده را نشان می‌دهد.

با توجه به تنوع مجموعه نشان‌دهنده‌ها، رویه کلی و برخی نکات مهم برای باز کردن و تعمیرات آن‌ها در ادامه نشان داده شده است.

باز کردن، بررسی، تعمیر و تعویض مجموعه نشان‌دهنده‌های خودرو