درسنامه آموزشی تزئینات سلولزی، رنگ موکت و فضاهای داخلی کلاس دهم معماری داخلی

شایستگی: ترسیم فنی و نقشه‌کشی معماری داخلی

آیا تا به حال پی‌برده‌اید:

سؤال 1- هندسۀ مسطحه چه کاربردهایی دارد؟
سؤال 2- انواع تصویر کدام‌اند و چه رابطه‌ای با نقشه‌های معماری داخلی دارند؟
سؤال 3- ترسیم فنی احجام سه‌بعدی چگونه است؟
سؤال 4- خطوط و علائم نقشه‌کشی چه کاربردی دارند؟
سؤال 5- مراحل و نحوۀ ترسیم پلان‌های فاز 1 کدام است؟ و چگونه اندازه‌گذاری می‌شوند؟
سؤال 6- روش ترسیم و نمایش نماهای داخلی چگونه است؟
سؤال 7- ترسیم برش از پلان چگونه است؟ و چه کاربردهایی دارد؟
سؤال 8- پرسپکتیوهای موازی و مرکزی چگونه ترسیم می‌شوند؟
سؤال 9- روش ترسیم و نمایش سایه چگونه است؟

استانداردهای عملکرد

- ترسیم انواع تصویر، رسم سه‌نما، رسم برش و مجهول‌یابی در رسم فنی.
- ترسیم کامل پلان معماری شامل ترسیم دیوار، پنجره‌ها و درها، ترسیم محورها و کدهای ارتفاعی .
- ترسیم برش و نما از پلان معماری و مشخص نمودن جزئیات آن .
- ترسیم جزئیات اجرایی از پلان معماری با رعایت اصول و قواعد نقشه‌کشی .
- ترسیم پلان جانمایی و سایت پلان از پلان معماری .
- ارائه تصاویر سه‌بعدی (پرسپکتیو) و نمایش سایه در آنها.

مقدمه

در این پودمان روش ترسیم فنی از اشیا و نحوۀ ترسیم نقشه‌های مرحلۀ اوّل معماری و معماری داخلی را فرا‌گرفته و با نقشه‌های مرحلۀ دوم معماری و معماری داخلی آشنا می‌شوید. به این منظور مباحث هندسه و هندسه کاربردی یادآوری می‌شوند. انواع تصویر و روش‌های نمایش اشکال و احجام را فرا می‌گیرید. پس از آشنایی با کنج قائمه و صفحات تصویر، در ترسیم فنی خطوط سطوح و احجام مهارت پیدا کرده و با روش ترسیم برشِ افقی و عمودی احجام توپر و توخالی آشنا می‌شوید. پس از شناخت کاربرد انواع خطوط روش ترسیم نقشه‌های معماری و معماری داخلی را فرا می‌گیرید. و در نهایت با نقشه‌های مرحلۀ دوم معماری و معماری داخلی آشنا خواهید شد.

هندسه و ترسیمات کاربردی

هرچیز که ترسیم یا ساخته می‌شود دارای شکل و فرم است. لذا آشنایی استادکاران با اصول هندسه و قواعد مربوط به اشکال و احجام برای تهیۀ نقشه‌های اجرایی خوانا و همچنین اجرای صحیح و دقیق طرح‌ها ضروری است. در این بخش شما با قسمتی از اصول و قواعد کاربردی هندسۀ مسطحه در ترسیم فنی و تهیۀ نقشه‌های معماری و معماری داخلی آشنا می‌شوید.

طبیعت، نظم، اندازه و شکل

طبیعت به عنوان خلق و آیت خداوند حکیم، کتاب بزرگ و گسترده‌ای است که او در برابر انسان گشوده تا با بهره‌گیری از موهبت عقل در اجزای خلقت تفکر کرده و در علوم مختلف رازهای آن را بشکافد و از این طریق به علم و فناوری دست یافته و هم بتواند نیازهای جامعه بشری را رفع کند و هم روزنه‌ای به نور و عالم بالا بگشاید.

هندسه که به معنای اندازه است، دانشی است که انسان در جهت درک و شناخت و تبیین و تقلید از انواع شکل‌هایی که در طبیعت با آنها روبه‌رو بوده بنیان گذارده شده است. دانشی که در طول زمان تنوع، عمق و گسترش زیادی یافته است و کاربرد زیادی در علوم عملی دارد.

یادآوری ویژگی‌های کاربردی مثلث

مثلث پس از دایره ساده‌ترین و مهم‌ترین شکل در هندسه و هنرهای کاربردی است پس لازم است به خوبی ویژگی‌های آن را بشناسیم و کاربردهای آن را بدانیم.

همه چندضلعی‌ها قابل تبدیل به مثلث هستند.

هر مثلث یک دایره محیطی و یک دایره محاطی دارد که شناخت بهتر مثلث را ممکن می‌سازد.

هر مثلث سه زاویۀ داخلی دارد که جمعاً 180 درجه هستند. زاویۀ خارجی هر رأس برابر دو زاویۀ داخلی غیر مجاور است.

اگر پاره‌خطی وسط دو ضلع مثلث را به هم وصل کند با ضلع سوم موازی است. 

خطی که به موازات یک ضلع ترسیم شود دو ضلع دیگر را به نسبت مساوی تقسیم می‌کند.

نیمسازهای داخلی مثلث در یک نقطه همدیگر را قطع می‌کنند. نیمساز داخلی و خارجی در هر رأس بر هم عمودند.

اگر زوایای داخلی دو مثلث با هم برابر باشند آن دو مثلث با هم متشابه هستند و اضلاع آنها نسبت یکسان دارند.

عمود منصف اضلاع هر مثلث در یک نقطه همدیگر را قطع می‌کنند. این نقطه مرکز دایره محاطی مثلث است.

نیمساز زوایای داخلی مثلث همدیگر را در یک نقطه قطع می‌کنند که مرکز دایره محاطی مثلث است.

اگر سه ضلع دو مثلث با هم برابر باشند آن دو با هم برابرند.

اگر در دو مثلث دو زاویه و ضلع بین آنها با هم یکی باشند. با هم برابرند.

اگر دو ضلع و زاویه بین آنها با هم برابر باشند، آن دو با هم برابرند.

تقارن

نظم نهان طبیعت با جلوه‌های خدادادی و زیبایش به کرات در قالب اشکال مشابه و متقارن دیده می‌شوند.

در مقیاس خرد و کلان در این اشکال خطوطی دیده می‌شوند که شکل را به دو یا چند بخش مشابه تقسیم می‌کند که به آن محور تقارن می‌گویند.

در خلق آثار معماری و هنرهای وابسته به آن و مصنوعات مختلف نیز از تقارن زیاد استفاده می‌شود. زیرا تقارن یکی از بهترین روش‌های ایجاد ایستایی در احجام معماری و همچنین یکی از راه‌های سادۀ ایجاد تعادل بصری در اشکال دو‌بعدی و فرم‌های سه‌بعدی است.

تقارن به دو شکل در هندسۀ پدیده‌های طبیعی و مصنوعات بشری دیده می‌شود: تقارن محوری و تقارن مرکزی.

اگر از نقطه A بر محور تقارن (XY) خطی عمود کنیم و به اندازه طول عمود ادامه دهیم نقطه $A'$ به دست می‌آید که به آن قرینۀ نقطه A نسبت به محور d می‌گویند و اگر از نقطه A به مرکز تقارن وصل کنیم و به همان اندازه امتداد دهیم، نقطه $A'$ به دست می‌آید. $A'$ قرینه مرکزی نقطه A نسبت به مرکز تقارن O می‌باشد.

ویژگی‌های کاربردی تقارن محوری:

قرینۀ محوری هر پاره‌خط با آن پاره‌خط برابر است.

هر خط غیرموازی با محور تقارن و قرینۀ آن در روی محور تقارن همدیگر را قطع می‌کنند و با محور تقارن زوایای مساوی درست می‌کنند.

هر خط موازی با محور تقارن و قرینۀ آن با محور تقارن موازی بوده و نسبت به آن فاصله مساوی دارند.

قرینۀ محوری هر شکل هندسی با خود آن برابر است. محور تقارن هر شکلی آن شکل را به دو قسمت مساوی تقسیم می‌کند. (مانند مثلث DEF)

ویژگی‌های کاربردی تقارن مرکزی:

قرینه مرکزی هر پاره‌خط، خطی است مساوی و موازی با آن

قرینه مرکزی هر شکل با خود آن شکل برابر است.

اگر قرینۀ هر نقطه از یک شکل هندسی نسبت به نقطۀ O نقطه‌ای از خود آن شکل باشد نقطۀ O را مرکز تقارن آن شکل هندسی می‌گویند.

اگر یک شکل هندسی دارای دو محور تقارن عمود بر هم باشد، محل تلاقی دو محور مرکز تقارن آن شکل می‌باشد.

چندضلعی‌ها

استفاده از چندضلعی‌ها از جمله مثلث، مربع، مستطیل، پنج‌ضلعی و... در هنر، صنعت و معماری داخلی کاربرد گسترده‌ای دارد. هر خط شکستۀ بسته را چندضلعی می‌نامند. چندضلعی‌ها محدب و یا مقعرند. در عین حال چندضلعی‌ها، منتظم و یا غیرمنتظم هستند.

چندضلعی‌های منتظم

اگر مانند شکل روبه‌رو اندازۀ اضلاع یک چندضلعی با هم مساوی بوده و در دایره محاط باشد (تمام رئوس چندضلعی بر روی یک دایره قرار گیرند). آن چندضلعی منتظم است.
چندضلعی‌های منتظم محدب هستند و همۀ زوایا با هم برابرند.

تشابه چندضلعی‌ها

دو چندضلعی متشابه هستند اگر:
- تعداد اضلاع آنها برابر باشد.
- زوایای متناظر آنها با هم برابر باشد.
- اضلاع متناظر آنها با هم متناسب باشند.

علاوه بر آن، دو مثلث با هم متشابه‌اند اگر دو زاویه از یک مثلث با دو زاویه مثلث دیگر برابر باشند و یا یک زاویۀ آنها برابر بوده و دو ضلع مجاور آن زاویه متناسب باشند.

ترسیم چندضلعی‌های منتظم

ترسیم دقیق چندضلعی‌ها در کلاس، محیط مجازی و محیط کار واقعی از اهمیت زیادی برخوردار است. برای ترسیم چندضلعی‌ها از روش‌های مختلفی می‌توان استفاده کرد. جهت آشنایی به نمونه‌های زیر توجه کنید:

ترسیم مثلث متساوی‌الاضلاع:
روی دایره به شعاع r، نقطه ${O_2}$ را انتخاب کرده و با شعاع r، کمان AB را ترسیم می‌کنیم. پاره‌خط AB ضلع مثلث است. حال به مرکز A و شعاع AB کمانی می‌زنیم تا نقطه C رأس مثلث ABC به دست آید.

ترسیم مربع:
در دایره‌ای با شعاع r دو قطر عمود بر هم را ترسیم می‌کنیم. نقاط تلاقی قطرها با دایره را به هم وصل می‌کنیم. چهارضلعی ABCD، یک مربع است.

ترسیم پنج‌ضلعی منتظم:
1- دو قطر عمود بر همِ دایره را رسم می‌کنیم. 
2- شعاع ON را نصف می‌کنیم تا نقطه P به دست آید. 
3- به مرکز P و شعاع AP و شعاع AP قوسی می‌زنیم تا OM را در نقطه Q قطع کند. طول AQ طول پنج‌ضلعی است.

ترسیم شش‌ضلعی منتظم:
با استفاده از طول شعاع دایره، محیط دایره را به شش قسمت مساوی تقسیم کرده و نقاط تقسیم را به هم وصل می‌کنیم.

ترسیم پنج‌ضلعی با طول معلوم

ترسیم مربع (چهارضلعی) با طول معلوم

روش ترسیم هشت‌ضلعی منتظم:
قطر مربع بر روی ضلع آن منتقل می‌شود.

روش ترسیم N ضلعی منتظم:
قطر دایرۀ محیطی را به N قسمت تقسیم می‌کنیم.

دایره

دایره مهم‌ترین و اصلی‌ترین شکل منحنی است. علاوه بر مفاهیم عرفانی و فلسفی نقش مهمی در طرح و اجرای ایده‌های معماری داخلی و هنرهای وابسته دارد. از این رو شناخت ویژگی‌های آن لازم و ضروری است.

تعریف دایره:

دایره شکلی است که مجموعۀ نقاط آن از یک نقطه مانند O واقع بر صفحه آن فاصلۀ ثابت R دارند.

بیضی

معماران، شهرسازان و طراحان از شکل بیضی در طرح‌های خود زیاد استفاده می‌کنند. معماران سنتی نیز در ایران در ساختار فرم قوس‌ها و گنبدها از آن استفاده بسیاری برده‌اند.

تعریف بیضی:

بیضی مکان هندسی نقاطی از صفحه است که مجموع فاصله‌های هریک از آنها از دو نقطه ثابت در آن صفحه مقدار ثابتی باشد. دو نقطه ثابت ${F_1}$ و ${F_2}$ را کانون بیضی می‌نامند و عدد ثابت را $2a$ در نظر می‌گیرند. در شکل روبه‌رو یک بیضی با دو کانون ${F_1}$ و ${F_2}$ رسم شده است. در این بیضی $M{F_1} + M{F_2} = 2a$ است. $A{A_1}$ را که برابر 2a است، قطر بزرگ (طول) و $B{B_1}$ را که عمودمنصف $A{A_1}$ است و برابر $2b$ در نظر می‌گیرند، قطر کوچک (اقطار) و نقطه O را مرکز بیضی می‌نامند. همچنین دایره به قطر $A{A_1}$ دایرۀ اصلی و دایرۀ به قطر $B{B_1}$ دایرۀ فرعی بیضی نامیده می‌شود.

رسم بیضی از طریق نقطه‌یابی و با استفاده از دایرۀ اصلی و فرعی بیضی

دایرۀ اصلی به قطر 2a و دایرۀ فرعی به قطر 2b و یک نقطه به نام O به عنوان مرکز بیضی مشخص می‌کنیم. از نقطه O دو محور عمود برهم می‌کشیم ($A{A_1}$ و $B{B_1}$) دو دایره به مرکز O و شعاع OA و OB مماس قطر بزرگ و قطر کوچک بیضی رسم می‌کنیم. هر شعاع دلخواه از دایره اصلی مانند OC دایرۀ فرعی را در نقطۀ D قطع می‌کند. اگر از نقاط C و D دو خط به موازات قطرکوچک و قطر بزرگ بیضی رسم کنیم، برخورد این دو خط یعنی نقطۀ M روی بیضی به قطر بزرگ OA و قطر کوچک OB قرار دارد. هرقدر تعداد نقاط بیشتر باشد، بیضی دقیق‌تر است.

رسم بیضی (شبه‌بیضی) با استفاده از طریق چهارقوس

قطر بزرگ $A{A_1}$ و قطر کوچک $B{B_1}$ را ترسیم کرده و از A به B وصل می‌کنیم، روی خط AB، فاصله cb را برابر با تفاضل نصف قطر بزرگ و نصف قطر کوچک مشخص می‌کنیم. عمودمنصف خط AC را ترسیم می‌کنیم تا نقطه ${O_1}$ و ${O_2}$ به دست آید. به مرکز ${O_1}$ کمان AQ را ترسیم می‌کنیم، به مرکز ${O_2}$ کمان QB را ترسیم می‌کنیم و به همین ترتیب شبه‌بیضی را کامل می‌کنیم.

احجام هندسی

در طرح و ساخت فضاهای معماری و عناصر تشکیل‌دهندۀ آن، از انواع حجم‌های هندسی و غیرهندسی از جمله مکعب، مکعب‌مستطیل، منشور، استوانه، هرم، مخروط و کره به صورت گسترده استفاده می‌شود. شما در گذشته با ویژگی‌های این احجام آشنا شده‌اید که در این قسمت به صورت خلاصه یادآوری می‌شود. استادکاران و مجریان معماری داخلی نیاز به پژوهش مستقل و شناخت دقیق ویژگی‌های کاربردی، روش ترسیم و ساخت اشکال دوبعدی و احجام سه‌بعدی دارند. بخشی از فضا را که از همه طرف با صفحه محدود می‌شود را چند وجهی می‌نامند. سطح جانبی چند وجهی را با S و حجم آن را با V نمایش می‌دهیم. حجم‌هایی که همۀ اضلاع و زوایای آنها با هم برابر باشند را احجام افلاطونی می‌گویند. مانند: چهار وجهی منتظم و دوازده وجهی منتظم.

منشور:

یک چند وجهی است که دو وجه آن مساوی و موازی هستند و وجه‌های دیگر آن متوازی‌الاضلاع هستند. اگر یال منشور بر قاعده آن عمود باشد به آن منشور قائم می‌گویند در غیر این صورت منشور مایل است.

مساحت قاعده $ \times $ ارتفاع = V

مکعب‌مستطیل:

منشور قائمی است که دو قاعدۀ آن مستطیل است.

مکعب:

مکعب مستطیلی است که طول یال‌های آن با هم برابر است. منشورهای خاص، منشورهایی هستند که قاعدۀ آنها چندضلعی منتظم است.

استوانه:

شکلی فضایی مشابه منشور است که قاعده‌های آن به جای چندضلعی دایره است. استوانه ممکن است قائم و یا مایل باشد. آیا می‌شود تعاریف دیگری برای استوانه ارائه کرد؟

هرم:

یک چند وجهی است که از اتصال یک چندضلعی به نقطه‌ای واقع در خارج آن به دست می‌آید. وجه‌های جانبی هرم در رأس به هم می‌رسند. اگر قاعدۀ هرم منتظم باشد، و پای ارتفاع آن بر مرکز قاعده منطبق شود هرم را منتظم می‌نامند.

مخروط:

اگر قاعده هرم به جای چندضلعی دایره باشد حجم به دست آمده را مخروط می‌نامند مخروط ممکن است مایل یا قائم باشد.

کره:

مجموعه نقاطی از فضا است که همه از یک نقطه ثابت به یک فاصله باشند. تنها تفاوت احجام کروی به اندازۀ آنها مربوط است.

نقشه‌های مورد نیاز در معماری و معماری داخلی

برای طراحی و اجرای دقیق، بادوام و زیبای عناصر معماری داخلی از انواع مختلف نقشه به عنوان زبان فنی و بیان هنری استفاده می‌کنیم برای درک بهتر موضوع، پروژۀ زیر را با راهنمایی و نظر هنرآموز کلاس زمان‌بندی کرده و با دقت انجام دهید.

انواع تصویر

همان‌طور که در تمرین قبل دیدیم، برای نمایش و معرفی اشیا می‌توان هم‌زمان از زبان ترسیم و زبان نوشتار به صورت هماهنگ بهره برد.

به راستی اگر قرار باشد با استفاده از سطح دوبعدی نقشه و صفحۀ نمایشگر رایانه برای نمایش اجسام سه‌بعدی استفاده کنیم، از کدام روش‌ها می‌توان استفاده کرد؟ روش‌های مختلفی برای تصویر کردن اشیای سه‌بعدی بر روی سطوح دوبعدی و معرفی مشخصات آنها وجود دارد.

همان‌طور که در شکل مشاهده می‌کنید انواع تصاویرعبارت‌اند از تصویر قائم، تصویر مایل و تصویر مرکزی. تصاویر قائم در ترسیمات سه‌نما کاربرد دارند و از تصاویر قائم و مایل در تصاویر موازی استفاده می‌شود و تصویر مرکزی در ترسیم پرسپکتیو استفاده می‌شود که توضیحات هر کدام در بخش‌های بعدی داده خواهد شد.

تصویر قائم

اشکال واقع در فضا از طریق تصویری که در صفحه ایجاد می‌کنند بررسی و یا معرفی می‌شوند برای رسم تصویر هر جسم از نقاط آن بر صفحۀ تصویر (P) عمود می‌کنند.

تصویر نقطه و خط بر صفحه تصویر:

C ،B ،A و ... نام نقاط در فضا و ${C'}$ ، ${B'}$ ، ${A'}$ و... نام تصویر نقاط بر روی صفحۀ تصویر (P) هستند.

تصویر صفحه

صفحات انواع مختلف دارند. مانند صفحات افقی، قائم و مایل و نیز مسطح، استوانه‌ای و کروی. انواع صفحات را می‌توان به صورت قائم بر روی صفحۀ تصویر، تصویر کرد.

تصویر حجم

احجام زیر تصویرهای مشابهی دارند. آیا با یک تصویر از جسم می‌توان مشخصات آن را نمایش داد؟ اگر برای بررسی اشکال و احجام سه‌بعدی بر روی نقشه راهی به غیر از تصویر کردن آنها وجود نداشته باشد، چگونه می‌توان اشکال و احجام فنی و ساختمانی را مورد بررسی قرار داد؟

همان‌طور که در شکل می‌بینید یک حجم واحد ممکن است تصاویر متفاوت داشته باشد.

روش‌های نمایش اشکال و احجام

با توجه به ویژگی‌های تصویر قائم، تصویر مایل و تصویر مرکزی اجسام بر روی صفحۀ تصویر، از سه روش زیر می‌توان برای نمایش احجام استفاده کرد. این سیستم‌های تصویری را به ترسیمات چندنمایی، ترسیمات پارالاین و ترسیمات پرسپکتیوی دسته‌بندی می‌کنند.

سیستم‌های تصویری	روش نمایش	توضیحات
نقشه‌کشی ارتوگرافیک (تصویر قائم)		ترسیمات چند نمایی - وجه اصلی در هر نما، به موازات یکی از صفحه‌های تصویر قرار دارد. استفاده از کنج قائمه و ترسیم هم‌زمان سه تصویر قائم و مرتبط از یک حجم می‌تواند مشخصات اصلی حجم را با دقت نشان دهد. - شامل پلان‌ها، مقاطع و نماها می‌شود.
تصویر اگزونومتریک (تصویر قائم)		ترسیمات پارالاین (موازی) - ایزومتریک: سه محور اصلی حجم زوایای مساوی با صفحه تصویر می‌سازند. - دیمتریک: دو محور از سه محور اصلی حجم با صفحه تصویر زوایای مساوی می‌سازند. - تریمتریک: سه محور اصلی حجم با صفحه تصویر زوایای متفاوت می‌سازند.
تصویر اُبلیک (تصویر مایل)		- نمای اُبلیک: یک وجه عمودی اصلی حجم با صفحه تصویر موازی است. - پلان اُبلیک: یک وجه افقی اصلی حجم با صفحه تصویر موازی است.
تصویر پرسپکتیوی (تصویر مرکزی)		ترسیمات پرسپکتیوی - پرسپکتیوهای یک نقطه‌ای: یکی از محورهای افقی حجم بر صفحه تصویر عمود است، محور افقی دیگر و محور عمودی صفحه تصویر موازی هستند. - پرسپکتیوهای دو نقطه‌ای: هر دو محورهای افقی حجم نسبت به صفحه تصویر مایل هستند و محور عمودی موازی صفحه تصویر باقی می‌ماند. - پرسپکتیوهای سه نقطه‌ای: هر دو محورهای افقی و همین طور محور عمودی حجم نسبت به صفحه تصویر مایل هستند.

با استفاده از هرکدام از روش‌های ارائه شده به عنوان روش‌های استاندارد و بین‌المللی، مشخصات سه‌بعدی احجام بر روی سطح دوبعدی نقشه یا صفحه نمایشگر رایانه، تصویر و ارائه می‌شود. در مباحث بعدی کتاب با آنها بیشتر آشنا می‌شویم. در این کتاب به شبیه‌سازی و حرکت احجام در محیط رایانه‌ای پرداخته نخواهد شد.

کنج قائمه و ترسیم فنی

برای درک بهتر یک جسم سه‌بعدی آن را از زوایا و جهات مختلف مشاهده می‌کنیم تا با ترکیب مشاهدات به درک همه جانبه از آن دست یابیم. در کارهای فنی نیز همانند شکل زیر برای معرفی بهتر احجام، آنها را از بالا، روبه‌رو و وجه جانبی مشاهده کرده و به صورت قائم تصویر می‌کنیم. با ترکیب سه تصویر و یا سه نمای جسم ویژگی‌های اصلی حجم آن به خوبی قابل شناسایی است.

در تصاویر سه‌بعدی درک خوبی از شکل ظاهری و کلیت جسم حاصل می‌شود. اما به دلیل اینکه همۀ وجه‌های آن کاملاً روبه‌روی دیدۀ ما قرار ندارند، شکل و اندازۀ آنها به خوبی معرفی نمی‌شوند. لذا برای معرفی یک حجم، علاوه بر تصویر کلی و سه‌بعدی آن لازم است از تصاویر دوبعدی و دقیق آن نیز استفاده کنیم. در این قسمت ابتدا تصویر نقطه و انواع خط معرفی می‌شود و سپس نحوۀ کاربرد آنها در تصویر حجم و ترسیم فنی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

- در تصویر افقی امکان نمایش ارتفاع سطوح وجود ندارد. فقط سطح بالایی اشیا و بام ساختمان دیده می‌شود.
- در تصویر روبه رو یا قائم، فقط بخش جلوی حجم دیده شده و امکان نمایش ابعاد طولی وجود ندارد.
- در تصویر یا نمای جانبی امکان نمایش عرض‌ها وجود ندارد و فقط تصویر نمای کناری جسم دیده می‌شود.

تصویر یا نمای جانبی

در تصویر جانبی شکل نمای سمت چپ (یا راست) حجم ترسیم می‌شود.

تصویر یا نمای افقی

در تصویر افقی منظر بالای حجم یا بام ساختمان بر روی صفحه افق دیده می‌شود و شعاع‌های تصویر قائم هستند.

تصویر یا نمای قائم

در تصویر قائم منظری از روبه‌روی حجم یا ساختمان را نمایش می‌دهند.

در دستگاه تصاویر سه‌بعدی که از هم‌نشینی صفحات تصاویر افقی، قائم و جانبی در کنار یکدیگر شکل می‌گیرد، یک کنج قائمه تشکیل می‌شود که صفحات آن دوبه دو بر هم عمودند.

برای نمایش تصاویر در یک دستگاه دوبعدی باید صفحات تصویر از هم جدا شوند.

و بالاخره تصاویر سه‌گانه را می‌توان بر روی یک سطح دوبعدی در کنار همدیگر قرار داده و مشخصات هر تصویر و روابط آنها را شناخت.

با حذف حجم اصلی، سه‌نما و تصویر جسم، بر روی صفحات تصویر و رابطه تصاویر با یکدیگر به خوبی قابل مشاهده است. صفحه افقی تصویر را P و صفحه قائم تصویر را Q و صفحه جانبی را R می‌نامیم که در آنها سه تصویر دوبعدی در یک دستگاه سه‌بعدی معرفی شده‌اند.

نقطه و تصویر آن بر صفحات تصویر

تصویر نقطه بر روی هرکدام از صفحات تصویر یک نقطه است. نقطه در فضا دارای سه‌بعد طول، عرض و ارتفاع می‌باشد.

در شکل روبه‌رو تصاویر افقی، قائم و جانبی نقطۀ A بر روی صفحات تصویر ترسیم شده‌اند، و به سادگی مختصات آن را نسبت به صفحات تصویر نشان می‌دهد. 
- تصاویر نقطه از طریق خطوط رابط به هم مربوط شده‌اند.
- با استفاده از دو تصویر نقطۀ A و خطوط رابط می‌توان به سادگی محل تصویر سوم را به دست آورد.
- خطوط، صفحات و احجام از نقطه تشکیل شده‌اند. لذا با استفاده از این روش می‌توان تصاویر دوبعدی همۀ آنها را به سادگی ترسیم کرد.

تصویر خط بر صفحات تصویر

اگر بتوانیم تصویر یک نقطه را در صفحات تصویر ترسیم کنیم، ترسیم تصویر پاره‌خط راست بسیار آسان خواهد بود. برای ترسیم تصویر پاره‌خط در صفحات تصویر، تصاویر نقطۀ ابتدا و انتهای آن را ترسیم کرده و به هم وصل می‌کنیم. در ترسیم تصاویر خطوط ویژگی‌های مهمی وجود دارد، این ویژگی‌ها ترسیم تصاویر آنها را آسان کرده و به ترسیم تصویر سطوح و حجم آنها کمک می‌کند.

در شکل‌های 56-2 ، 57-2 ، 58-2 و 59-2 ویژگی‌های خطوط مهم بیان شده است. با توجه به تصویر آنها در کنج قائمه تصویر قائم،افقی و جانبی آنها را نام‌گذاری کنید.

تصویرهای خط افقی 

تصویر افقی یک خط افقی، خطی است مساوی و موازی با آن. اما تصویر قائم و تصویر جانبی آن با محور xها موازی است.

تصویرهای خط قائم 

این خط بر صفحۀ افقی تصویر عمود است. این خط با محور Zها و صفحۀ قائم و جانبی تصویر موازی است. نما و تصویر افقی خط قائم یک نقطه است.

نما و تصویر قائم و جانبی آن با محوری zها موازی و با هم مساوی‌اند.

تصویرهای خط غیرمشخص

برای ترسیم سه‌نما و تصاویر خط، تصاویر دو نقطه از آن را ترسیم و آنها را به هم وصل می‌کنیم.

تصویرهای خط منتصب

خطی است که بر صفحۀ قائم تصویر عمود است. تصویر قائم خط یک نقطه است. تصویر افق و جانبی با محور yها موازی و با یکدیگر و با خود خط مساوی‌اند.

تصویرهای خط مواجه

خطی است که بر صفحۀ جانبی تصویر عمود است.
تصویر جانبی این خط یک نقطه است.
تصویر افقی و قائم این خط با محور xها موازی و با یکدیگر و با خود خط مساوی هستند.

تصویرهای خط نیم‌رخ

خطی است که با صفحۀ جانبی تصویر موازی است.
تصویر جانبی نیم‌رخ با خود خط موازی و مساوی است.
تصویرهای قائم و افقی این خط با محور zها و yها موازی اند.

تصویرهای خط جبهی

خطی است که باصفحۀ قائم تصویر موازی است.
تصویر جانبی این خط با محور zها موازی است.
تصویر قائم خط با خود خط موازی و مساوی است.

قاعدۀ مهم:
- تصاویر خطوط موازی بر روی هرکدام از صفحات تصویر با هم موازی‌اند. (حداقل دو تصویر) 
- در تصاویر خطوط متقاطع بر روی هرکدام از صفحات تصویر حداقل دو تصویر با هم متقاطع‌اند و نقطه تقاطع روی یک خط رابط قرار دارد.

تصویر سطوح هندسی بر صفحات تصویر

صفحات از نقاط و خطوط تشکیل شده‌اند. اگر چگونگی تصویر خط‌ها را بر صفحات تصویر آموخته باشیم، ترسیم تصویر صفحات ساده است. به شکل 64-2 دقت کنید. مربع ABCD یک صفحه موازی با صفحه افق است که تصاویرش بر سه صفحه ترسیم شده است. مشاهده می‌کنید که تصویر این مربع در صفحه افق، مربعی مساوی مربع اصلی است و تصویر آن در دو صفحه قائم و نیم‌رخ به صورت یک خط دیده می‌شود.

در شکل 65-2 تصویر یک مثلث موازی با صفحۀ افقی تصویر ترسیم شده است.

در شکل 66-2 تصاویر یک دایره بر صفحات تصویر ترسیم شده است.

تصاویر اجسام ساده بر صفحات تصویر

حجم‌ها هم، از تعدادی خط و صفحه شکل گرفته‌اند. اگر بتوانیم یک حجم را به صفحات و خطوط تفکیک کنیم، می‌توانیم تصاویر آنها را در صفحات تصویر رسم نماییم.

احجام ساده عبارت‌اند از: مکعب، استوانه، هرم، مخروط و کره. سایر احجام را می‌توان ترکیبی از احجام ساده و یا بخشی از آنها دانست.

مکعب:

شکل 71-2، تصاویر افقی، قائم و جانبی یک مکعب را نمایش می‌دهد که وجه‌های آن با صفحات تصویر موازی است.

استوانه:

در شکل 72-2 تصویر افقی و قائم استوانه رسم شده است. آیا می‌توانید تصویر جانبی آن را رسم کنید؟

مخروط:

در شکل 73-2 تصویر افقی، قائم و جانبی مخروط ترسیم شده است.

هرم:

در شکل 74-2 تصویر افقی و قائم هرم مربع‌القاعده‌ای ترسیم شده است. آیا می‌توانید تصویر جانبی آن را رسم کنید؟

ترسیم تصاویر دوبعدی احجام ترکیبی

احجام مرکب، معمولاً ترکیبی از احجام ساده هستند. برای ترسیم تصاویر احجام مرکب هم می‌توان احجام مرکب را به احجام ساده تفکیک نمود و اقدام به ترسیم، تصویر دوبعدی (تصویر افقی، قائم و جانبی) تک تک حجم‌ها نمود، یعنی به روش جزء به کل عمل کرد.

شکل زیر، از ترکیب دو حجم سادۀ استوانه و مخروط تشکیل شده است و با استفاده از تصویر دو حجم می‌توان تصاویر آن را تکمیل کرد.

برعکس روش فوق، برای ترسیم تصاویر دوبعدی احجام مرکب، می‌توان با محاط کردن حجم مرکب در یک حجم ساده و تصویر یک کلیت ساده برای آن، ابتدا تصویر آن کلیت ساده را رسم نمود. سپس با توجه به رابطه بین حجم ساده و حجم مرکب به تکمیل تصویر رسم شده پرداخت. به عبارت دیگر باید به این سؤال پاسخ داد که با انجام چه تغییراتی در یک حجم ساده می‌توان به حجم مرکب موردنظر دست یافت. 

به شکل 78-2 دقت کنید آیا می‌توانیم این شکل را در یک مکعب‌مستطیل مشابه شکل 79-2محاط کنیم؟ چگونه؟ شکل زیر حجمی را نشان می‌دهد که می‌توان آن را از یک مکعب به دست آورد. بنابراین با ترسیم تصاویر مکعب و فهم رابطه این حجم و مکعب، تصاویر دوبعدی حجم یاد شده رسم می‌‎شود.

رسم تصویر قسمت‌های نامرئی جسم در تصاویر دوبعدی

موقع نگاه به اشیا و احجام، بخشی از آنها که در مقابل دید ما قرار دارند، دیده می‌شوند و بخشی که در پشت قرار دارند دیده نمی‌شوند. در موقع تصویر کردن احجام بر روی صفحات تصویر نیز بخشی دیده می‌شوند و بخشی برای ناظر قابل رویت نیستند.

هر قسمتی از جسم که برای ناظر در موقع تصویر کردن جسم، نامرئی باشد، یعنی، ناظری که در موقعیت جلو، بالا یا چپ جسم قرار می‌گیرد تا تصویر مربوطه را رسم کند، اگر قسمتی از جسم در دید او قرار نگیرد، در این صورت، در تصویر، آن قسمت خط چین رسم می‌شود.

در شکل 93-2 تصویر سه‌بعدی یک جسم و سه تصویر از آن جسم، رسم شده است. در این سه تصویر، قسمت‌های نامرئی برای ناظر در هر تصویر، خط چین رسم شده است. لازم به توضیح است که، چون عمقی برای شیار زیر جسم مشخص نشده است، لذا آن شیار سرتاسری در نظر گرفته می‌شود. اگر شیار یا سوراخی سرتاسری نباشد، در تصویر عمق آن مشخص می‌شود.

اندازه‌گذاری

مقدمه

همۀ اجسام دارای سه‌بعد طول، عرض و ارتفاع می‌باشند. قطعات، عناصر ساختمانی و صنعتی را نیز با مشخص شدن اندازه‌های دقیق آنها می‌توان درک کرد و برای تولید آنها برنامه‌ریزی کرد. تکمیل هر نقشه و خوانایی آن بستگی به اندازه‌گذاری دقیق و کامل اجزای تشکیل‌دهندۀ آن دارد. به روش تعیین و درج ابعاد و اندازه‌ها بر روی نقشه اندازه‌گذاری می‌گویند.

از طریق اندازه‌گذاری ابعاد اصلی قطعه یا ساختمان، محل شکستگی‌ها، شکاف‌ها و شعاع قوس‌ها و... با استفاده از روش‌های استاندارد، مشخص شده و بر روی نقشه نمایش داده می‌شوند. به شکل 106-2 توجه کنید.

برای نمایش یک اندازه به ترتیب اولویت از روش‌های مختلف استفاده می‌شود. اندازه‌گذاری معمولاً به صورت متریک انجام می‌شود و واحد اندازه‌گذاری در جدول مشخصات نقشه ذکر می‌گردد.

رقم اندازه، به صورت خوانا که اندازۀ آن بستگی به مقیاس نقشه و اندازۀ سایر نوشته‌های نقشه دارد در وسط و بالای خط اندازه و یا سمت چپ خط اندازه نوشته می‌شود.

اصول اندازه‌گذاری

1- انواع اندازه: 

در اندازه‌گذاری از دو نوع اندازه استفاده می‌شود، اندازۀ بعدی و اندازۀ مکانی، اندازۀ بعدی بیانگر ابعاد جسم مانند طول، عرض، ارتفاع، قطر، زاویه و... است.
اندازۀ مکانی موقعیت یا وضعیت محورها، مراکز، حفره‌ها و شکاف‌ها و ... را مشخص می‌کند. 
S نشانگر اندازه‌های بعدی و L نشانگر اندازه‌های مکانی است (شکل 109-2).

2- ضوابط اندازه‌گذاری: 

در اندازه‌گذاری نقشه‌ها ضوابط زیر باید با دقت مورد توجه قرار گیرد تا از ایجاد خطا در ترسیم و استفاده از نقشه‌ها جلوگیری شود:
الف) همۀ اندازه‌های مورد نیاز باید در نقشه نوشته شوند تا استفاده کننده نیاز به محاسبه یا حدس زدن بعضی از اندازه‌ها نداشته باشد.
ب) هر اندازه فقط یک بار نوشته می‌شود.
پ) خط اندازه نباید به وسیلۀ خط اندازۀ دیگری قطع شود.
ت) از خطوط اصلی جسم و محورهای تقارن نمی‌توان به جای خط اندازه استفاده کرد ولی به عنوان خط رابط اندازه مورد استفاده قرار می‌گیرند (شکل 110-2). 

3- اندازه‌گیری متوالی: 

در این نوع اندازه‌گذاری خطوط اندازه در امتداد هم قرار گرفته و مشخصات قطعه را نشان می‌دهند (شکل 111-2). 

4- اندازه‌گذاری پله‌ای: 

در این نوع اندازه‌گذاری همۀ اندازه‌ها بر اساس سطح مبنای واحدی مشخص و معرفی می‌شوند. با توجه به نحوۀ تولید قطعه و میزان دقت مورد نیاز در موقع ساخت قطعه، از این نوع اندازه‌گذاری استفاده می‌شود. در کارهای ساختمانی ممکن است در اندازه‌گذاری پلان فونداسیون یا نمای ستون‌ها از این روش استفاده شود (شکل 112-2).

5- اعداد و اندازه‌های خطوط مایل: 

در نوشتن اعداد اندازه‌های مایل مطابق الگوی مقابل عمل می‌شود (113-2).

6- اندازه‌گذاری زوایا و کمان‌ها: 

در اندازه‌گذاری زاویه و کمان با توجه به موقعیت رأس زاویه یا مرکز قوس از خط اندازۀ قوسی شکل استفاده می‌شود. در نوشتن اندازۀ زاویه مطابق شکل عمل می‌شود و پس از نوشتن عدد، علامت درجه در بالا و سمت راست عدد اضافه می‌شود اندازه وتر کمان با خط اندازۀ مستقیم و بدون ذکر واحد نوشته می‌شود (شکل 114-2).

7- اندازه‌نویسی مقاطع استوانه‌ای: 

در اندازه‌نویسی مقاطع استوانه‌ای (مقطع دایره) اگر شکل مقطع در تصویر دیده شود قبل از عدد اندازه از علامت قطر ($\phi $) استفاده می‌شود و درصورتی که شکل مقطع در ترسیم نشان داده شده باشد بر حسب اندازۀ قطر به روش‌های مختلف روی خط اندازۀ شیب‌دار اندازه‌گذاری می‌شود. قبل از اندازۀ شعاع قوس‌ها از حرف R استفاده می‌شود. اگر مرکز قوس خارج از محدودۀ نقشه باشد خط اندازه را به صورت شکسته نشان می‌دهند (شکل 115-2).

8- اندازه‌گذاری مقاطع مربع‌شکل: 

در صنعت و معماری داخلی بسیاری از قطعات مانند کام و زبانه یا اتصال پایۀ صندلی، مقطع مربع پیدا می‌کنند. 
در اندازه‌گذاری مقاطع مربع‌شکل اگر شکل مربع نمایش داده نشده باشد، قبل از نوشتن عدد اندازه علامت $\boxed{}$ گذاشته می‌شود (116-2).

9- اندازه‌گذاری احجام مخروطی: 

احجام مخروطی در صنعت و معماری داخلی کاربرد وسیعی دارند. مثلاً پایۀ نرده‌های خراطی شدۀ چوبی پله‌های یک ساختمان یا پایۀ ستون بتنی کنار ورودی ممکن است از احجام مخروطی در نظر گرفته شده باشند. 

در اندازه‌نویسی احجام مخروطی، نوشتن اندازۀ قطرهای قاعده، طول و یا زاویۀ رأس مخروط لازم است (شکل 117-2).

10- نمایش اندازۀ پخ: 

استفاده از پخ در طرح و اجرای تزیینات داخلی مانند پخ، گوشۀ چهارچوب در ورودی یا پخ گچ‌کاری گوشۀ ستون بسیار متداول است. در نمایش اندازه‌های پخ ذکر طولِ پخ و زاویۀ پخ ضروری است (شکل 118-2). 

11- نمایش اندازه‌های کوچک: 

در نمایش و نوشتن اندازه‌های کوچک که امکان استفاده از فلش و عددنویسی طبق قاعده فوق ممکن نیست، از روش‌های زیر استفاده می‌شود:
- اندازه‌ها به فاصلۀ 0/5 تا 1 میلی‌متر بالای خط اندازه نوشته می‌شوند. ارتفاع اعداد معمولاً 3/5 میلی‌متر است. امتداد اعداد معمولاً بر خط اندازه عمود است. در بعضی از شابلون‌ها اعداد با شیب 75 درجه نوشته شده‌اند (شکل 119-2).

مقطع و برش ساده

بررسی نماها و شکل بیرونی قطعات صنعتی یا ساختمانی، برای شناخت و معرفی آنها کافی نبوده و همه اطلاعات و جزئیات لازم را برای تولید آنها نشان نمی‌دهد. با برش دادن اجسام می‌توان مشخصات داخلی آنها را نمایش داد.

در ترسیم فنی برای ارائه اطلاعات درون احجام، معرفی و نمایش جزئیات داخلی اشیا و ساختمان‌ها از برش احجام با یک صفحه مستوی فرضی استفاده می‌شود. یعنی برای دیدن و نمایش جزئیات داخلی یک جسم، بخشی از آن را که مانع دیده شدن مشخصات داخلی است، در امتداد یک صفحه فرضی، برش داده و کنار می‌گذاریم و قسمت برش‌خوردۀ بخش باقی‌مانده را ترسیم و مشخصات آن را نمایش می‌دهیم. به این صفحۀ فرضی، صفحۀ برش می‌گویند. جسم ممکن است با استفاده از صفحات قائم، افقی یا مایل در جهت طول، عرض و یا ارتفاع برش داده شود.

برش احجام توپر

برش احجام با صفحۀ افقی

مثال 1- در شکل 127-2 مکعب‌مربع توسط یک صفحه افقی برش داده شده است. سطح برش‌خورده یک مربع، همانند وجوه بالا و پایین مکعب، خواهد بود.

برای مثال طبق شکل هرم مربع القاعده توسط صفحه افقی برش خورده است. فصل مشترک هرم و صفحه افقی با توجه به موارد زیر ترسیم می‌شود:

در شکل حجمی، مرکب از مکعب‌مستطیل و منشور، توسط صفحۀ افقی برش‌خورده است.با توجه به اینکه تصاویر قائم و جانبی صفحۀ افقی به صورت خط دیده می‌شود. در این تصاویر محل تلاقی حجم و صفحۀ افقی کاملاً مشخص می‌باشد، بنابراین با کمک گرفتن از خطوط رابط بین سه تصویر می‌توان تصویر افقی سطح برش‌خورده را ترسیم نمود.

شکل 134-2

برش احجام با صفحه برش قائم

برای معرفی مشخصات درونی احجام، علاوه بر برش افقی، از برش‌های قائم به تعداد لازم استفاده می‌کنند.

مثال 1- در شکل 142-2 مکعب‌مربع توسط یک صفحه قائم قطع شده است. با توجه به اینکه صفحه قائم و همچنین سطح برش‌خورده در تصاویر افقی و جانب به صورت یک خط دیده می‌شود می‌توان با کمک گرفتن از خطوط رابط بین سه تصویر دوبعدی، تصویر سطح برش‌خورده را در تصویر قائم ترسیم نمود.

شکل 142-2

مثال 2- حجم معرفی شده در شکل 143-2 توسط صفحه قائم برش‌خورده است. این صفحه در تصاویر افقی و قائم به شکل یک خط دیده می‌شود. با کمک گرفتن از خطوط رابط بین تصاویر دوبعدی، شکل فصل مشترک حجم با صفحه برش مشخص می‌شود و می‌توان سطح برش‌خورده را در تصویر جانبی ترسیم نمود.

شکل 143-2

مثال 3- در شکل 144-2 صفحه قائم برش از رأس مخروط می‌گذرد که در تصویر افقی به صورت یک خط دیده می‌شود. در این صورت فصل مشترک صفحه قائم برش و مخروط، یک مثلث خواهد بود و با رابطه‌ای که سه تصویر دوبعدی دارند تصاویر مثلث مورد نظر، به عنوان فصل مشترک صفحۀ قائم برش و مخروط ترسیم می‌گردد. فصل مشترک مخروط و صفحه قائم، طبق شکل، مثلث ABC می‌باشد. همان‌طور که تصاویر نشان می‌دهد هیچ کدام از تصاویر ترسیم شده، اندازۀ واقعی سطح ABC را نمایش نمی‌دهد.

شکل 144-2

ترسیم برش احجام توخالی

برای ترسیم برش و فصل مشترک احجام توخالی با صفحاتی که آنها را قطع می‌کند می‌توان احجام توخالی را مرکب از دو حجم دانست. حجم اول رویۀ بیرونی را تشکیل می‌دهد و حجم دوم، به صورت یک فضای خالی در درون حجم اول قرار می‌گیرد و رویۀ داخلی را ایجاد می‌کند. بدین ترتیب با ترسیم فصل مشترک صفحه برش با هرکدام از این احجام، سطح برش‌خوردۀ احجام توخالی به دست می‌آید.

عموماً رویۀ داخلی و رویۀ خارجی احجام توخالی شبیه به هم می‌باشد. بنابراین حتی می‌توان فصل مشترک صفحه برش با رویۀ خارجی را ترسیم کرد، سپس با توجه به فاصله بین رویۀ داخلی و رویۀ خارجی حجم، که ضخامت حجم توخالی نامیده می‌شود، رویۀ داخلی را به موازات رویۀ خارجی رسم نمود.

برای مثال در شکل 150-2 مکعب‌مستطیلی توسط صفحه قائم برش‌خورده است. تصاویر دوبعدی ترسیم شده در این شکل سطح برش‌خورده را نمایش می‌دهد.

شکل 150-2

ترسیم مقطع

ترسیم مقطع می‌تواند مرحله به مرحله و از کل به جزء کامل شود برای مثال:
در شکل 151-2 برای شناخت بهتر بخش داخلی قطعه می‌توانیم آن را در امتداد صفحه P برش طولی داده بخش جلویی را حذف و شکل مقطع جسم را بررسی کرده و نمایش دهیم.

شکل 151-2

برای ترسیم مقطع فوق به ترتیب زیر عمل می‌کنیم:
1- محل صفحۀ برش را در نمای قائم معین کرده و جهت دید را مشخص می‌کنیم و اسم مقطع را می‌نویسیم (A-A). مسیر صفحۀ برش را به وسیله خط و نقطۀ کم‌رنگ که در انتها دو قسمت پررنگ دارد مشخص و نامگذاری می‌کنیم. جهت دید را با فلش مشخص می‌کنیم.

2- پس از قرار دادن نمای جانبی در موقعیت مناسب با استفاده از خطوط رابط ابعاد کلی مقطع را مشخص می‌کنیم. (شکل 152-2)

3- با توجه به ابعاد قطعه و اندازۀ جزئیات و با استفاده از خطوط کم‌رنگ شکل مقطع را ترسیم می‌کنیم.

4- پس از کنترل و اطمینان از درستی شکل مقطع و کامل بودن اطلاعات خطوط اطراف سطوح برش‌خورده را پررنگ کرده، شکل را اندازه‌گذاری می‌کنیم.

5- سطوح برش‌خورده را جهت متمایز شدن از بقیۀ سطوح با خطوط $45^\circ $ نازک به فاصلۀ تقریبی 4 تا 1 میلی‌متر هاشور می‌زنیم و نام مقطع را در زیر آن می‌نویسیم.

ترسیم مقطع عرضی

روش ترسیم مقاطع دیگر مشابه مقطع A-A می‌باشد. در شکل 156-2 به مقطع عرضی قطعه، محل قرارگیری و رابطۀ آن با مقطع طولی (نمای روبه‌رو) و نمای بالا توجه نمایید. درصورتی که از فلش برای نمایش جهت دید استفاده می‌شود اندازۀ فلش تقریباً دو برابر فلش‌های اندازه‌نویسی می‌باشد.

ترسیم مقطع افقی

- قطعۀ شکل 157-2 را در نظر بگیرید برای بررسی جزئیات داخلی، آن را در امتداد افق برش داده و قسمت بالا را حذف می‌کنیم.

- شکل مقطع افقی که آن را مقطع A-A می‌نامیم به صورت شکل 158-2 ترسیم می‌شود. به رابطه مقطع افقی با نمای قائم و نمای جانبی دقت کنید.

- دیدیم که مقطع طولی در محل نمای قائم، مقطع عرضی در محل نمای جانبی و مقطع افقی، در محل نمای افقی واقع می‌شود تا هم از طریق خطوط رابط انتقال ابعاد جسم و کنترل صحت ترسیم عملی شود و هم نمایش و درک موضوع آسان‌تر گردد.

- توصیه می‌شود جهت درک و تفهیم بهتر موضوع از مدل استفاده شود.

خطوط نقشه‌کشی و کاربرد آنها

همان‌طور که می‌دانید، زبان نقشه ترکیبی از دو زبان است؛ زبان نوشتار و زبان شکل. برای نمایش اشکال در نقشه‌های فنی و ساختمان از انواع خطوط استفاده می‌‍‌‌شود.

مهارت یک نقشه‌کش بستگی به انتخاب صحیح خطوط و استفادۀ درست و هنرمندانه از آنها در ارائه نقشه‌های کامل، زیبا و خوانا دارد. در استانداردهای نقشه‌کشی هر کدام از خطوط ویژگی‌ها و کاربرد مخصوص به خود دارند.

خطوط و کاربرد آنها

همان‌طور که در شکل می‌بینید خطوط مختلف بسته به ضخامت و نحوۀ کاربردشان با یکدیگر متفاوت‌اند.

در نقشه‌کشی از استانداردهای مشخصی برای تعریف نوع، ضخامت و کاربرد خطوط استفاده می‌شود که سبب می‌گردد تا نقشه‌ها خواناتر و زیباتر باشند.

در ترسیم نقشه‌ها از انواع مختلف خط استفاده می‌شود:
خط مستقیم، خط‌های منحنی، خط چین، و خط نقطه، برحسب نوع و مقیاس نقشه ضخامت خطوط مورد استفاده متفاوت است. هرچه مقیاس نقشه بزرگ‌تر باشد از خطوط با ضخامت بیشتر استفاده می‌شود. خطوط مورد استفاده در نقشه‌کشی برحسب ضخامت به چهار «گروه خط» تقسیم می‌شوند.
a: خط نقطۀ ضخیم، برای خط برش.
b: خط ضخیم، برای لبه‌های حجم و محل‌هایی که برش‌خورده‌اند.
c: خط نقطۀ متوسط، برای خط آکس‌ها و محورها.
d: خط متوسط، برای نمایش سطوح برش‌نخورده.
e: خط‌ چین نازک، برای قسمت‌هایی که دیده نمی‌شوند (خط ندید)
f: خط نازک، برای هاشور و خط اندازه

معمولاً برای نقشه‌های $\frac{1}{{20}}$ از گروه خطی 1/2 و برای نقشه‌های $\frac{1}{{25}}$ 0/8 و نقشه‌های $\frac{1}{{50}}$ گروه خطی 0/6 و نقشه‌های $\frac{1}{{100}}$ و $\frac{1}{{200}}$ گروه خطی 0/3 استفاده می‌شود. ولی اصولاً بر حسب اطلاعات و شلوغی یا خلوتی نقشه، درصورت لزوم، می‌توان گروه خط مناسب را انتخاب کرد.

اصول ترسیم خطوط

روش‌های صحیح و اشتباه استفاده از خطوط در ترسیم فنی و نقشه‌کشی در جدول زیر ارائه شده است. این جدول به شما کمک می‌کند که قواعد ترسیم را بهتر رعایت کنید.

شکل 162-2

تهیۀ نقشه‌های مرحلۀ اوّل معماری و معماری داخلی

در پودمان قبل با اصول ترسیم فنی و معرفی اشیا و احجام از طریق سه‌نما، برش افقی و عمودی آشنا شدیم. در این پودمان با اصول ترسیم نقشه‌های معماری و معماری داخلی آشنا می‌شوید. ترسیم نقشه‌های معماری داخلی مبتنی بر اصول ترسیم فنی انجام می‌شود.

امید است با مطالعۀ دقیق مطالب، انجام پروژه‌ها و مقایسه و نقد تجارب به دست آمده در هر پروژه بتوانید به خوبی دانش و مهارت لازم در تهیۀ نقشه‌های معماری داخلی را به دست آورید و از آنها به خوبی برای اجرای معماری داخلی بهره ببرید.

نقشه‌های مورد نیاز در معماری و معماری داخلی

انسان از کودکی یاد می‌گیرد به وسیله «زبان» و «کلام» با دیگران ارتباط برقرار کرده و صحبت کند. در سنین بالاتر یاد می‌گیرد از طریق «نوشتن» فکر خود را «ثبت» و اندیشۀ خود را با دیگران در میان بگذارد. امّا انسان برای مشارکت در ساختن هر چیز مادی، همچون بنا، نیاز دارد ساختار آن را «تجسم کرده» و سپس آن را «ترسیم» نماید تا آن را بسازد. فن نقشه‌کشی و ترسیم فنی یکی از مهم‌ترین فنونی است که این وظیفۀ مهم را به عهده دارد. زیرا از این طریق است که اندیشه‌های طراح تبلور عینی می‌یابند و امکان ثبت، ارزشیابی رفع عیب طرح‌ها فراهم شده، تولید و اجرای طرح در صنعت یا معماری داخلی فراهم می‌شود.

در معماری داخلی فرایند طرح و اجرای اثر، در پنج مرحله به ظهور می‌رسد:
1- نقشۀ معماری مرحلۀ اول: در آنها شکل فضاها و مشخصات عمومی بناها و فضاها معرفی می‌شوند. این نقشه‌ها فاقد مشخصات اجرایی و مشخصات مصالح و جزئیات اجرایی هستند.
2- نقشه‌های مرحلۀ دوم: کلیۀ مشخصات بنا را همراه با نوع مصالح و جزئیات اجرای آن نمایش می‌دهد.
3- نقشه‌های معماری داخلی: نقشه‌های معماری داخلی مکمل نقشه‌های مرحلۀ دوم بوده و همه ویژگی‌های فضاهای مهم ساختمان را به همراه نحوۀ اجرای تزیینات داخلی نمایش می‌دهند. نقشه‌های معماری داخلی برای معرفی مشخصات اجرایی، جزئیات و تزیینات فضاهای مهم داخلی مانند پلان مبلمان، پلان کف‌سازی، پلان، سقف کاذب و روشنایی، نماهای داخلی و ...
4- اجرای طرح توسط استادکاران ماهر و هنرمند و ایجاد یک محیط داخلی زیبا، با دوام، کارآمد و اصیل.

اجرای معماری داخلی یکی از مراحل مهم اجرای هر ساختمان است.

با هنر و مهارت یک نقشه‌کش خوب و با تجربه است که ایده‌ها و طرح‌های اولیۀ مهندس معمار داخلی، به نقشه‌های استاندارد، کامل، تمیز و خوانا همراه با نوشته‌ها و توضیحات فنی لازم تبدیل شده و زمینۀ اجرا و احداث یک فضای داخلی خوب و بی‌نقص را فراهم می‌آورد. به نظر شما آموزش و پیشرفت در کار نقشه‌کشی فضاهای داخلی مستلزم مطالعه و کسب مهارت در چه زمینه‌هایی است؟

برای پیدا کردن جواب این سؤال تمرین زیر را تجربه کرده و حاصل تجربیات را به کمک هنرآموز کلاس دسته‌بندی و تدوین کنید.

انواع نقشه‌های معماری

همان‌طور که دیدیم برای معرفی ویژگی‌های یک بنا از ترسیمات مختلفی استفاده می‌شود که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از برش افقی (پلان)، نماها و برش قائم (مقاطع) ساختمان.

برش افقی یا پلان

با توجه به اهمیت فضاهای داخلی ساختمان و وجود تزیینات زیاد در داخل حجم بنا، مشخصات اصلی هر ساختمان را از طریق ایجاد یک برش افقی و ترسیم تصویر افقی آن معرفی می‌کنند که به آن پلان می‌گویند.

پلان مهم‌ترین تصویر از فضاها در معماری داخلی است.

پلان (برش افقی) ساختمان، موقعیت همه دیوارها، درها، پنجره‌ها، پله‌ها و ... را نشان می‌دهد. در پلان هر ساختمان اندازه و تناسب تک تک فضاها و قسمت‌های مختلف ساختمان معین و معرفی می‌شوند.

آیا می‌توانید بگویید که برش افقی پلان از چه ارتفاعی از بنا زده می‌شود تا بتوانیم همه درها و پنجره‌ها را در آن نشان دهیم؟ در ساختمان‌های چند طبقه به تعداد طبقات غیر تیپ پلان ترسیم می‌شود؟

نما

تصویر روبه‌رو (قائم)، جانبی و پشتی ساختمان است. در شرایط متعارف هر ساختمان چهار نما دارد. نماهای ساختمان، شکل، تناسبات و جزئیات بیرونی ساختمان را نمایش می‌دهد. در ترسیم نماها از نمایش خطوط مخفی صرف نظر می‌شود. نماهای ساختمان برحسب جهت جغرافیایی روبه‌روی آن نام‌گذاری می‌شوند.

شکل 171-2

مقطع

مقطع یعنی تصویر برش قائم ساختمان، مقطع وسیلۀ مناسبی برای مشخص کردن کیفیت فضا و جزئیات داخلی ساختمان است. مقطع ساختمان، همچنین، تناسبات و ارتفاع قسمت‌های مختلف ساختمان را نشان می‌دهد.

پلان بام

پلان بام، تصویر نمای افقی ساختمان است. از ترسیم خط چین عناصر زیر بام صرف نظر می‌شود. پلان بام، محل استقرار ساختمان، فرم و ترکیب ساختمان، ارتفاع بام شیب‌ها و شکستگی‌های بام، محل خر پشته، اتاق آسانسور، استقرار کولرها و ... را نمایش می‌دهد. حال که با انواع نقشه‌های معماری ساختمان آشنا شدید روش ترسیم تک تک آنها را بررسی می‌کنیم.

ترسیم فنی اساس نقشه‌کشی معماری داخلی

در ترسیم فنی با استفاده از صفحات تصویر و ترسیم نمای افقی، نمای قائم و نمای نیم‌رخ آشنا شدیم و دانستیم که با تغییر جهت حجم یا صفحات تصویر می‌توانیم حداقل پنج نمای یک حجم را ترسیم کنیم و یا با ترسیم برش‌های افقی و عمودی ویژگی‌های درون حجم را نشان دهیم. روش‌های به کار رفته در ترسیم فنی اساس و بنیان نقشه‌کشی در معماری داخلی است. یک بنا و یا یکی از فضاهای داخلی آن، مانند یک حجم تو خالی است. می‌توان از جهات مختلف به آن نگاه کرده و نماهای آن را ترسیم کنیم. برای معرفی بناها و فضاهای داخلی با توجه به پیچیدگی آنها از علائم نقشه‌کشی بیشتری استفاده می‌شود. در تمرین‌ها برخی از آنها را مشاهده می‌کنید.

ترسیم نقشه‌های مرحله اوّل: ترسیم پلان

همان‌طور که دیدیم، پلان تصویر برش افقی ساختمان است. صفحه برش تقریباً از $\frac{1}{3}$ ارتفاع طبقه نسبت به کف عبور می‌کند. این صفحه بخش‌های مختلف ساختمان مانند دیوارها، درها، پنجره‌ها، کمدها، پله‌ها و ... را قطع می‌کند و عناصری مانند مبلمان و لوازم، خانه، کف‌سازی، اختلاف سطوح و ... را قابل رویت می‌نماید. برای خوانایی نقشه‌های معماری و تمایز قسمت‌های مختلف ساختمان از یکدیگر، هر کدام از عناصر برش‌خورده و برش‌نخورده را با استفاده از علائم استاندارد در نقشه نشان می‌دهند.

علائم ترسیم پلان

1- دیوارها و ستون‌ها: دیوارها و ستون‌ها ازاصلی‌ترین عناصر تشکیل‌دهنده ساختمان هستند. دیوارهای برش‌خورده در پلان با دو خط ضخیم نشان داده می‌شوند. فاصلۀ دو خط با توجه به قطر و ضخامت دیوار برش‌خورده تعیین می‌شود. معمولاً ساختار و قطر دیوارهای خارجی و داخلی ساختمان با هم متفاوت است. دیوارهای داخلیِ آجری معمولاً 11cm و دیوارهای خارجی 35cm ضخامت دارند.

2- پنجره‌ها: برای تأمین نور و منظر اتاق‌ها و فضاهای داخلی، از عنصر ساختمانی شفافی به نام پنجره استفاده می‌شود. پنجره‌ها انواع مختلف دارند. از جمله پنجره با لنگۀ بازشو و پنجره کشویی. در شکل با مشخصات و نحوۀ نمایش پنجره‌ها در پلان آشنا می‌شوید.

3- درها: درها عناصر ساختمانی بازشویی هستند که فضاها و بخش‌های مختلف ساختمان را از هم تفکیک کرده و رابطۀ آنها را با هم برقرار می‌کنند. درها انواع مختلف دارند. در پلان چند نمونه را به همراه روش ترسیم آنها مشاهده می‌کنید.

4- پله‌ها: برای برقراری رابطه بین سطوح مختلف یک ساختمان از پله استفاده می‌شود. با توجه به اینکه پله‌ها به طور مستمر مورد استفاده قرار می‌گیرند لذا هم کارایی، ایمنی و سهولت استفاده از آنها اهمیت دارد و هم جنبه‌های بصری و زیبایی آن مهم به شمار می‌رود، از این رو پله‌ها را در ساختمان‌ها با شکل‌های متنوعی طراحی و اجرا می‌کنند. در پلان‌ها پله‌ها را با خط لبۀ آنها نشان می‌دهند. آنها را با خطوط نازک ترسیم و جهت حرکت به بالا را با فلش مشخص می‌کنند.

در طراحی و ترسیم پله به ضوابط عمومی زیر توجه نمایید:
1- عرض کف پله معمولاً 29 تا 31 سانتی‌متر و متناسب با استقرار راحت پای انسان می‌باشد.
2- ارتفاع پله معمولاً بین 16 تا 19 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود. می‌توانید برای کنترل تناسب عرض (b) و ارتفاع (h) پله از فرمول 64 تا 2h + b = 63 استفاده کنید. 
3- عرض پله برای ساختمان‌های مسکونی بین 90 تا 110 سانتی‌متر است ولی برای مجموعه‌های مسکونی و فضاهای عمومی از عرض بیشتر هم استفاده می‌شود. به طور کلی عرض پله بستگی به تعداد افراد استفاده‌کننده از آن و ابعاد وسایلی که باید حمل شوند دارد.
4- ارتفاع سرگیر پله که فاصلۀ قائم سقف بالا تا لبۀ پله می‌باشد حدود 210cm است. نرده‌ها و دست‌انداز پله را با دو خط نازک نمایش می‌دهند.

اصول و مراحل ترسیم پلان

پس از آنکه طرح‌های اولیۀ ساختمان توسط مهندس معمار تهیه شد، طرح از جنبه‌های مختلف مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته و پس از اخذ نظر کارفرما جهت ترسیم در اختیار نقشه‌کش قرار می‌گیرد. پلان، اصلی‌ترین نقشۀ ساختمان است و مبنای تهیه بقیۀ نقشه‌هاست.

اندازۀ نقشه‌ها به ابعاد ساختمان و مقیاس انتخابی موردنظر بستگی دارد. نقشه‌های فاز یک را معمولاً با مقیاس $\frac{1}{{100}}$ یا $\frac{1}{{200}}$ رسم می‌کنند.

ابعاد نقشه در پلان به نحوی انتخاب می‌شود که از همان اندازه بتوان برای ترسیم نماها، مقاطع و پلان بام ساختمان و نیز نقشه‌های معماری داخلی استفاده نمود.

در شکل 183-2 پلان فاز یکِ، یک واحد مسکونی ویلایی را مشاهده می‌کنید که به عنوان الگو برای انجام پروژه‌های آموزشی، در نظر گرفته شده است. آن را به دقت مطالعه و به نوع خطوط مورد استفاده، نحوۀ اندازه‌گذاری، علائم مورد استفاده، نوع نوشته‌ها و توضیحات توجه کنید و نیز نحوۀ سازماندهی اطلاعات در کنار یکدیگر را بررسی نمایید. حال به عنوان یک روش عمومی و مثال مراحل ترسیم پلان فوق را قدم‌ به ‌قدم تشریح می‌کنیم. بدیهی است با نظر هنرآموز کلاس و رعایت اصول، می‌توان از روش‌های مشابه دیگری نیز برای ترسیم نقشه‌ها استفاده نمود.

انجام پروژه‌های درسی و تمرین مداومِ اصول ذکر شده، مهم‌ترین وسیلۀ برای ترسیم نقشه‌ها آموزش و ارتقای سطح مهارت شما خواهد بود.

قبل از شروع به ترسیم وسایل و لوازم نقشه‌کشی مورد نیاز را منظم کنید، از تمیزی دست‌ها و وسایل کار مطمئن شوید و طرح‌های اولیه را نیز به دقت مطالعه نمایید تا طرح‌های اولیه را نیز به دقت مطالعه نمایید تا طرح را کاملاً درک کنید به طوری که قبل از شروع ترسیم ابهامات احتمالی برای شما رفع شده باشد.

روش عمل به ترتیب زیر است:
1- کاغذ را با توجه به ابعاد نقشه انتخاب شده با لبۀ تخته رسم یا میز تنظیم کرده و بر روی آن می‌چسبانیم.
2- ابتدا با استفاده از خطوط کمکی (کم‌رنگ) و با توجه به ابعاد کار، نقشه را ترسیم می‌کنیم، به یاد داشته باشید که برای خوانایی، سالم ماندن و امکان آلبوم و بایگانی کردن نقشه‌ها وجود حاشیۀ مناسب ضروری است.
3- محل تقریبی ترسیم پلان را با توجه به ابعاد پلان، فضای لازم برای اندازه گذاری (6-3 سانتی‌متر)، محل ترسیم جدول مشخصات نقشه و محل نوشتن عنوان و توضیحات نقشه معین می‌کنیم. همان‌طور که می‌دانید جدول مشخصات نقشه در واقع شناسنامۀ نقشه است و در آن اطلاعاتی از قبیل عنوان پروژه، نام کارفرما، عنوان مهندس مشاور، مقیاس نقشه واحد مورد استفاده در اندازه‌گذاری، شمارۀ نقشه، نام نقشه‌کش و ... ذکر می‌گردد. در شکل 185-2 یک نمونه از جدول مشخصات نقشه برای نمونه ارائه شده است. لازم به یادآوری است که اصول اساسی ترسیم نقشه‌ها در حالت دستی و یا استفاده از رایانه مشترک است.
4- خطوط بیرونی دیوارهای خارجی ساختمان را با استفاده از خطوط کمکی و با مداد 4H یا مداد کپی کم‌رنگ در محل تعیین شده ترسیم می‌کنیم.

5- دیوارهای خارجی ساختمان را کامل کرده و مقطع ستون‌ها را ترسیم می‌کنیم.
6- قبل از ترسیم ستون‌ها خط آکس طولی و عرضی ستون‌ها که دقیقاً از وسط هر ستون می‌گذرد ترسیم می‌شود. ستون‌ها معمولاً از بتن یا فولاد ساخته می‌شوند. ضخامت ستون‌ها در ساختمان‌ها بسته به عملکرد ساختمان متفاوت است. برای ساختمان‌های معمولی با ستون‌های فولادی ابعاد $20 \times 20$ سانتی‌متر پیشنهاد می‌شود.
7- خطوط دیوارهای داخلی را با خطوط نازک رسم می‌کنیم.
8- موقعیت و اندازۀ درها و پنجره‌ها را معین می‌کنیم. عرض درهای معمولی را 90cm-100cm و عرض درهای سرویس را 80-70 سانتی‌متر در نظر می‌گیرند.
9- پلان پله‌ها را رسم می‌کنیم. عرض کف پله‌ها معمولاً 30 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود. جهت حرکت پله را رو به بالا و با یک فلش نشان می‌دهد.

10- کابینت‌های بالا (عرض 30 سانتی‌متر) و پایین (عرض 60 سانتی‌متر) آشپزخانه را مشخص و محل لوازم و تجهیزات ثابت در آشپزخانه، را با توجه به ابعاد استاندارد ترسیم می‌کنیم نرده‌ها و دست‌اندازهای پله و بالکن‌ها را با خطوط نازک رسم می‌کنیم.برای ترسیم تجهیزات حمام و توالت نیز به همین صورت عمل می‌کنیم.

11- صحت کارهای انجام شده را کنترل می‌کنیم تا از هماهنگی آنها با طرح‌های اولیه و استانداردهای موجود اطمینان حاصل نماییم.
12- سپس با قلم مناسب همۀ خطوط عناصر ساختمانی برش‌خورده مانند دیوارها و ستون‌ها را پررنگ می‌کنیم ( با مداد H یا F و با توجه به مقیاس نقشه، با راپید 0/6 یا 0/4).
13- از بالا به پایین نقشۀ علائم درها و پنجره‌ها را اضافه می‌کنیم.

14- همۀ کابینت‌ها، لوازم و تجهیزات ساختمانی را با مداد H یا 2H و یا راپید 0/4 یا 0/2 با توجه به مقیاس و نظر هنرآموز درس ترسیم می‌کنیم.
15- در صورت لزوم (با توجه به نظر هنرآموز درس) عناصر محوطه‌سازی کنار ساختمان را اضافه می‌کنیم.
16- با استفاده از خطوط کمکی، خطوط اندازه‌گذاری خارجی و داخلی ساختمان و زاویۀ امتدادهای مختلف را با خطوط نازک ترسیم می‌کنیم. در این مرحله، از نوشتن اندازه‌ها خودداری می‌کنیم.
17- تراز ارتفاعی کف‌ها را با استفاده از علامت زیر مشخص کرده و با توجه به تراز سطح مبنا مشخص می‌کنیم. تراز کف پیاده‌رو یا کف حیاط ممکن است به عنوان تراز مبنا در نظر گرفته شود.

18- اندازه‌ها را با دقت در وسط بالای خطوط اندازه می‌نویسیم. برای این کار می‌توان از مداد F یا H، قلم راپید 0/3 و شابلن 0/3 برحسب مورد، استفاده کرد و یا آنها را با خط خوانا و یک دست آزاد نوشت. برای عددنویسی با دست آزاد ابتدا از خطوط راهنما استفاده کنید تا مهارت لازم را به دست آورید.

19- از یک کاغذ به عنوان زیردستی استفاده کنید تا از کثیف شدن نقشه جلوگیری شود. در این مرحله تصویر شکستگی‌های سقف، کنسول سقف، لبۀ بالکن را به صورت خط چین ترسیم می‌کنیم.
20- مسیر خط برش و محل مقاطع عرضی و طولی را ترسیم می‌کنیم.
21- عنوان فضاها را با خطوط درشت تقریباً به ارتفاع دو برابر اعداد معمولی و با استفاده از خطوط راهنما می‌نویسیم.

22- با نظر هنرآموز می‌توان مساحت فضاها را در زیر عنوان آن اضافه کرد. $\frac{{LivingRoom}}{{400 \times 620}}$ عنوان و مقیاس نقشه را معمولاً، علاوه بر جدول مشخصات، در وسط و زیر نقشه با حروف درشت، سه برابر ارتفاع اعداد معمول، می‌نویسند.
$\frac{{MainFloorPlan}}{{Scale:1/100}}$ = پلان طبقۀ هم‌کف تقسیم بر مقیاس $\frac{1}{{100}}$
اطلاعات جدول مشخصات نقشه را کامل می‌کنیم.
23- توضیحات ضروری را با نظر هنرآموز درس اضافه می‌کنیم.
24- محل ورودی اصلی ساختمان را با استفاده از فلش و نوشته معیّن می‌کنیم.
25- جهت شمال نقشه را با علائم زیبا و خوانا مشخص می‌کنیم.
26- همۀ ترسیمات و نوشته‌ها را بازبینی و کمبودهای احتمالی آن را مشخص و تکمیل می‌کنیم تا از صحت، خوانایی، زیبایی و نظم ترسیمات و نوشته‌ها اطمینان حاصل نماییم.
27- باید توجه داشت که در ترسیم نقشه‌های یک ساختمان، اعم از پلان، نماها و مقاطع، باید هماهنگی لازم از نظر ضخامت خطوط، اندازۀ حروف، نوع و اندازۀ نوشته‌ها، نحوۀ نمایش درها، شکل خط برش و ... رعایت شود.

اندازه‌گذاری پلان

بسیاری از مشخصات ساختمان مانند ابعاد فضاها، ضخامت دیوارها، اندازۀ پله‌ها و... از طریق اندازه‌گذاری پلان‌ها، معلوم می‌شوند و برعکس بسیاری از اشتباهات در فهم نقشه‌ها یا اجرای ساختمان ناشی از اندازه‌گذاری ناقص یا اشتباه است. تکمیل هر نقشه بستگی به اندازه‌گذاری دقیق و کامل اجزای تشکیل‌دهندۀ آن دارد. در اندازه‌گذاری پلان‌های معماری می‌توانید به ترتیب اولویت از یکی از روش‌های نمایش اندازه یا ترکیبی از آنها استفاده کنید.

الف) اندازه‌گذاری خارجی:

اندازه‌گیری خارجی معمولاً در سه ستون انجام می‌شود:
1- خط اندازۀ سرتاسری: اولین خط اندازه از بیرون ساختمان است که طول کل ساختمان را نشان می‌دهد.
2- خط اندازۀ شکستگی‌ها: این خط اندازه به ساختمان نزدیک‌تر است، اندازه و محل شکستگی‌های بدنۀ ساختمان را نمایش می‌دهد و محل تلاقی دیوارها با بدنه را مشخص می‌نماید.
3- خط اندازۀ موقعیت‌ها: نزدیک‌ترین خط اندازه به ساختمان است که محل استقرار و ابعاد درها و پنجره‌ها و ... را نشان می‌دهد.

ب) اندازه‌گذاری داخلی:

اندازه‌گذاری داخلی برحسب نیاز به صورت طولی و عرضی انجام می‌شود. در این اندازه‌گذاری ابعاد فضاها، طول و ضخامت دیوارها، ابعاد درها و تجهیزات در یک ستون نوشته می‌شوند.

در اندازه‌گذاری نقشه‌ها به موارد زیر توجه نمایید:
1- اندازه‌ها با توجه به ابعاد واقعی ساختمان و اجزای آن نوشته شوند.
2- خطوط اندازه‌گذاری مستقیم و بدون شکستگی باشند.
3- جمع اندازه‌های ستون‌های مختلف با هم هماهنگ باشند.
4- برای نوشتن اندازه‌های مرکب مانند عرض و ارتفاعیک در، در صورت ضرورت به صورت (عرض تقسیم بر ارتفاع) عمل می‌کنیم.
5- پلان اندازه‌گذاری باید خوانا و ساده و قابل درک باشد.

معرفی کف پنجره

ارتفاع کف پنجره (دست‌انداز پنجره)، معمولاً در مقاطع و نماها نمایش داده شده و اندازه‌گذاری می‌شود. در صورتی که نمایش ارتفاع بعضی از کف پنجره‌ها در مقاطع عملی نباشد، می‌توان با نظر هنرآموز درس آنها را در پلان اندازه، اندازه‌گذاری کرد. ترسیمات قبلی را اندازه‌گذاری، ترازنویسی و کامل کنید.

ترسیم پلان‌های طبقات و زیرزمین

پلان طبقات و زیرزمین ساختمان بر اساس پلان همکف و با همان مقیاس ترسیم می‌شوند. روش ترسیم این پلان‌ها مشابه پلان همکف می‌باشد.

ترسیم نما

شکل زیر تصویر نمای یک ساختمان را نشان می‌دهد. آیا می‌دانید اصول و مراحل ترسیم آن چگونه است؟

نما، تصویرِ بدنه‌های خارجی و داخلی ساختمان بوده و سیمای بیرونی و داخل آن را نشان می‌دهد. لذا در طراحی نمای ساختمان علاوه بر زیبایی و اصالت آن به دوام، استحکام و هماهنگی آن با شرایط اقلیمی توجه می‌شود. هر ساختمان معمولاً چهار نما دارد. نماها معمولاً براساس جهات جغرافیایی نام‌گذاری می‌شوند. مثلاً نمای جنوبی مشخصات بدنۀ رو به جنوب ساختمان را نشان می‌دهد و این به معنی آن است که ناظر از محوطۀ جنوبی ساختمان به آن نگاه می‌کند. نمای ساختمان، تعداد طبقات، محل درها و پنجره‌ها، نوع سقف، محل شکستگی‌ها و... را نشان می‌دهد و معمولاً هم‌اندازۀ با پلان و با مقیاس $\frac{1}{{100}}$ یا $\frac{1}{{50}}$ ترسیم می‌شود. در ترسیم نما خطوطی که به ناظر نزدیک‌ترند کمی پررنگ‌تر ترسیم می‌شوند.

مراحل ترسیم نما

کیفیت و تناسبات زیبای طرحِ یک ساختمان با ترسیم زیبا و گویای نماهای آن نمایش داده می‌شود. آیا می‌توانید ابعاد ساختمان، تعداد طبقات، محل و تعداد پنجره‌ها، درها، محل پله‌ها و ... را در نما تشخیص دهید؟ می‌توانید بگویید ارتفاع ساختمان چقدر است؟ انجام مراحل ترسیم نما را مرحله به مرحله مرور می‌کنیم.

1- پس از نصب کاغذ، با توجه به ابعاد و محل ترسیم نمای ساختمان کادر و جدول نقشه را با خطوط کمکی ترسیم می‌کنیم و پلان ساختمان را با توجه به جهت دید ناظر در بالای کاغذ نصب می‌کنیم. (امتداد دید ناظر عمود بر امتداد بدنۀ ساختمان است).
2- خط زمین را به موازات لبۀ کاغذ و امتداد بدنۀ ساختمان و عمود بر دید ناظر ترسیم می‌کنیم.
3- خطوط کناری پلان و خطوط شکستگی‌های بدنه و محل درها و پنجره‌ها را با دقت در اندازه‌ها، برای ترسیم نما بر روی خط زمین منتقل می‌کنیم.
4- با توجه به تراز ارتفاعی خط زمین، ضخامت و موقعیت سقف‌ها را مشخص کرده و شکستگی‌های نما را ترسیم می‌کنیم.
5- با توجه به اینکه ارتفاع نعل درگاه درها و پنجره‌ها حداقل در ارتفاع 205 سانتی‌متر از کف تمام شدۀ داخل ساختمان قرار دارند، با رعایت اندازه‌ها، ابعاد درها و پنجره‌ها را مشخص می‌کنیم.
6- خطوط کف پنجره‌ها را ترسیم و قاب پنجره‌ها را کامل می‌کنیم.

7- نمای پله‌ها، ستون‌ها و ایوان‌های موجود در نما را ترسیم می‌کنیم و خط لبۀ دست‌اندازها و نرده‌ها را می‌کشیم.
8- ترسیم را کنترل می‌کنیم تا از صحت کارهای انجام شده اطمینان حاصل کنیم. آنگاه با مشخص کردن ضخامتِ هر کدام از خطوط، ترسیم را پررنگ می‌کنیم تا ملموس و قابل درک شود. سطوحی که به ناظر نزدیک‌ترند با خطوط پررنگ‌تر ترسیم می‌شوند. خط دور ظاهری ساختمان، ستون‌ها، پنجره‌ها و درها پررنگ‌تر از خطوط فرعی ترسیم می‌شوند.
9- در صورتی که بعضی ترازها با اندازۀ ارتفاع قسمت‌های مختلف ساختمان درمقاطع قابل نمایش باشد آنها را در کنار نما ترازنویسی و اندازه‌گذاری می‌کنند. تراز مبنا در همۀ نماها نمایش داده می‌شود.
10- در خاتمۀ ترسیم باید از هماهنگی نماهای ساختمان با یکدیگر و با مقاطع ساختمان اطمینان حاصل کنیم و بالاخره عنوان مقیاس نما را نوشته و جدول مشخصات نما را کامل می‌کنیم.

ترسیم مقطع

در شکل زیر مقطع یک ساختمان کوچک نمایش داده شده است. آیا می‌توانید قواعد ترسیم و مراحل آن را توضیح بدهید.

برای معرفی مشخصات داخلی هر ساختمان به کارفرما و مجریان پروژه آن را در امتداد یک صفحهٔ قائم برش می‌دهیم و تصویر قسمت‌های برش‌خورده را ترسیم می‌کنیم. برای معرفی هر ساختمان ممکن است یک یا چند برش افقی و عمودی مورد نیاز باشد. محل هر کدام از برش‌ها را در پلان مشخص کرده و نام‌گذاری می‌کنند. مقاطع هر ساختمان با همان مقیاسِ پلان‌ها و نماهای آن و معمولاً با مقیاس $\frac{1}{{25}}$ یا $\frac{1}{{50}}$ ترسیم می‌شوند. در ترسیم مقاطع، سطوح برش‌خورده با خطوط پررنگ رسم و معمولاً هاشور زده می‌شوند.

مراحل ترسیم مقاطع سرتاسری

برای ترسیم مقاطع ساختمان، طرح و پلان‌های ساختمان را بررسی می‌کنیم و محل برش و جهت دید را با علائم مربوطه در روی پلان به نحوی مشخص می‌کنیم که، عمده‌ترین مشخصات بخش‌های داخلی ساختمان مخصوصاً بخش‌های پیچیده مانند پله و... به خوبی نمایش داده شوند.

ترسیم مقطع معمولاً به کمک پلان طبقهٔ همکف و اوّل و با همان مقیاس انجام می‌شود. به مقطع در شکل 212-2دقت کنید، محل مسیر برش و جهت آن در پلان چگونه است؟ صفحهٔ برش چه قسمت‌هایی از ساختمان را قطع کرده است؟ برای انجام بهتر پروژهٔ این بخش، به عنوان یک مثال، مراحل ترسیم این مقطع را گام به گام بررسی می‌کنیم.

مراحل ترسیم مقطع

1- پلان را با توجه به مسیر و جهت برش در بالای کاغذ نصب و با توجه به ابعاد مقطع ساختمان و محل ترسیم، کادر و جدول نقشه را با خطوط کمکی رسم می‌کنیم.
2- پس از ترسیم خط زمین، با انتقال خطوط جانبی پلان بر روی خط زمین، محدودهٔ ترسیم را مشخص و در کنار آن یک خط اندازهٔ قائم رسم می‌کنیم.
3- اندازهٔ ارتفاع‌های ساختمان را با توجه به مشخصات و نمای ساختمان، بر روی خط اندازه معین می‌کنیم و آنگاه کف تمام شدهٔ داخل و خارج ساختمان را رسم می‌کنیم.
4- با توجه به پلان طبقه و ضخامت دیوارها، مقطع دیوارهای کناری را با خطوط کمکی رسم می‌کنیم.
5- با توجه به ارتفاع سقف از کف تمام شده و ضخامت سقف، خط زیر سقف را رسم می‌کنیم (ارتفاع کف تا سقف معمولاً 270 تا 310 سانتی‎متر می‎باشد). آنگاه ضخامت سقف را که معمولاً 30 تا 40 سانتی‌متر است نمایش می‌دهیم.
6- مقطع دیوارهای داخلی را با توجه به ضخامت هر دیوار رسم می‌کنیم. دیوارهای باربر در طبقات مختلف همیشه بر روی هم قرار می‌گیرند.
7- ابعاد درها و پنجره‌ها و خط کف پنجره‌ها را، با توجه به مشخصات داده شده و هماهنگ با نما رسم می‌کنیم. مقاطع درها و پنجره‌های برش‌خورده را می‌کشیم. (ارتفاع نعل درگاه درها و پنجره‌ها حداقل 205 سانتی‌متر از کف تمام‌شده می‌باشد. ارتفاع کف پنجرهٔ آشپزخانه را 120 سانتی‌متر و اتاق‌های دیگر را 70 سانتی‌متر و توالت و حمام را 160 سانتی‌متر درنظر می‌گیریم)
8- مقطع طبقهٔ اوّل را در صورت وجود مانند مراحل فوق تکمیل می‌کنیم.
9- دست‌انداز بام را با توجه به ارتفاع داده شده (معمولاً 60 سانتی‌متر) ترسیم می‌کنیم.
10- خطوط نماهای داخلی فضاها و عناصر برش‌نخورده را ترسیم می‌کنیم.
11- ترسیمات را بازبینی می‌کنیم، تا از صحت آنها اطمینان حاصل کنیم. آنگاه خطوط را با توجه به سطوح برش‌خورده و برش‌نخورده با مداد HB و H پررنگ می‌کنیم.
12- در روی خط اندازهٔ کناری، سطوح اصلی مقطع مانند کف محوطه، کف طبقهٔ همکف، ارتفاع زیر سقف و بالای بام، ارتفاع نعل درگاه و ... را ترازنویسی می‌کنیم و در صورت نیاز در کنار یا روی مقطع بقیهٔ اندازه‌های قائم را می‌نویسیم.
13- عنوان نقشه و مقیاس آن را نوشته و جدول مشخصات نقشه را کامل می‌کنیم.

ترسیم پلان بام و پلان موقعیت

به نظر شما تعریف و کاربرد پلان‌بام چیست؟ طی چه مراحلی ترسیم می‌شود و در ترسیم آن چه اصولی مورد توجه قرار می‌گیرد؟

پلان‌بام

پوشش ساختمان‌ها برحسب شرایط اقلیمی و نوع سازهٔ ساختمان ممکن است صاف، شیبدار یا طاقی‌شکل باشد. پلان‌بام یا تصویر افقی ساختمان، شکل ساختمان، نوع سقف، ارتفاع قسمت‌های مختلف و شیب‌بندی بام و محل آب‌روهای بام را نشان می‌دهد.

پلان موقعیت

بعضی از اوقات تصویر افقی ساختمان علاوه بر نشان دادن شکل بام و شکستگی‌های سقف ساختمان، ابعاد ساختمان، و محل استقرار آن را در زمین نیز نمایش داده و رابطهٔ ساختمان را با ساختمان‌ها و خیابان‌ها و کوچه‌های مجاور و شکلِ محوطهٔ ساختمان مشخص می‌کند.

شکل 216-2

تهیهٔ نقشه‌های مرحلۀ دوم معماری

نقشه‌های مرحلهٔ اوّل ساختمان، شکل و ابعاد ساختمان، محل قرارگیری ساختمان و فضاهای داخلی آن، شکل نما و ارتفاع عناصر اصلی ساختمان را نشان می‌دهد.
در نقشه‌های مرحلهٔ اوّل ساختمان، اطلاعاتی در مورد جنس دیوارها، مصالح درها و پنجره‌ها، محل کفشورها، نحوهٔ عایق‌کاری و دیگر مشخصات اجرایی ارائه نمی‌شود.
در حالی که نقشه‌های اجرایی پروژه، مجموعه‌ای از نقشه‌ها و کلیهٔ اطلاعات فنی و اجرایی است که مورد نیاز برنامه‌ریزان و مجریان پروژه می‌باشد. این نقشه‌ها براساس نقشه‌های مرحلۀ اول که به تصویب کارفرما رسیده است، تهیه می‌شوند.
نقشه‌های اجرایی برحسب نیاز در مقیاس $\frac{1}{1}$ ، $\frac{1}{2}$ ، $\frac{1}{5}$ ، $\frac{1}{{10}}$ ، $\frac{1}{{20}}$ ، $\frac{1}{{50}}$ تهیه می‌شود.

نقشه‌های اجرایی شامل اطلاعات هماهنگ در مورد شکل و ابعاد ساختمان، نوع مصالح و لوازم مصرفی و جزئیات اجرایی تمامی قسمت‌های ساختمان می‌باشند.

این نقشه‌ها به طور کامل اندازه‌گذاری می‌شوند و شامل نکات فنی و اطلاعات اجرایی لازم هستند.

مجموعه نقشه‌های اجرایی ساختمان شامل:
1- نقشه‌های معماری که زیر نظر مهندس معمار تهیه می‌شوند. این نقشه‌ها با علامت اختصاری ${A'}$ در آلبوم نقشه‌های اجرایی نشان داده می‌شوند.
2- نقشه‌های سازه که توسط مهندس عمران تهیه می‌شوند و با علامت اختصاری ${S^2}$ در آلبوم نقشه‌های اجرایی نشان داده می‌شوند.
3- نقشه‌های تأسیسات مکانیکی و الکتریکی ساختمان که توسط مهندس مکانیک و مهندس برق تهیه می‌شوند و به ترتیب با علامت اختصاری ${M^3}$ و ${E^4}$ در آلبوم نقشه‌های اجرایی نشان داده می‌شود.
4- مدارک ضمیمهٔ نقشه‌ها که معمولاً شامل دفترچهٔ مشخصات فنی پروژه، فهرست مقادیر (متره و برآورد) پروژه و مدارک پیمان می‌باشد.

ایجاد هماهنگی بین نقشه‌های معماری، سازه، تأسیسات مکانیکی و تأسیسات الکتریکی از مسائل بسیار مهم در روند تهیهٔ نقشه‌های اجرایی ساختمان می‌باشد. 

مهندس معمار معمولاً مسئولیت نظارت و هماهنگی کل مدارک و نقشه‌های فاز دو ساختمان را برعهده دارد. به همین جهت نقشه کشی فاز دو مستلزم آگاهی وسیع، دقت و تمرین زیادی می‌باشد تا ضمن کامل بودن تک تک نقشه‌ها، هماهنگی لازم بین نقشه‌های معماری، سازه، تأسیسات مکانیکی، تأسیسات الکتریکی وجود داشته باشد.

در سال آینده با اصول ترسیم نقشه‌های مرحلۀ دوم معماری و معماری داخلی آشنا خواهید شد. در تصاویر زیر نمونه‌های پلان، نما و مقطع نقشه‌های مرحلۀ دوم معماری جهت آشنایی اولیه ارائه شده است.

ترسیم نقشه‌های معماری داخلی

فضاهای داخلی ساختمان‌ها از طریق عناصر سازه‌ای و معماری مانند ستون، دیوار، کف و سقف تعریف شده و فرم می‌گیرند. این فضاها با اضافه شدن عناصر معماری داخلی،کیفیتی اصیل، زیبا، و کارآمد یافته ،بستر مناسبی برای رفع نیازهای مادی، روانی و روحی انسان ایجاد می‌کنند و زمینه‌ساز فعالیت‌های سرشار و زیبای خانوادگی و اجتماعی می‌گردد.

فضاهای معمولی داخلی در ساختمان‌ها با استفاده از نقشه‌های مرحلهٔ دوم اجرا می‌شوند. برای اجرای بهتر فضاهای داخلی مهم مانند آشپزخانه، فضای پذیرایی، دفترکار، اتاق بستری بیمارستان‌ها، لابی هتل‌ها، علاوه بر نقشه‌های اجرایی از نقشه‌های معماری داخلی نیز استفاده می‌کنند. نقشه‌های معماری داخلی معمولاً شامل، پلان دیوارچینی، پلان مبلمان، پلان سقف کاذب و روشنایی، پلان کف‌سازی، مقطع نماهای داخلی و جزئیات اجرایی است.

علاوه بر نقشه‌های فوق، در نقشه‌های معماری داخلی، شکل و مشخصات مصالح و عناصر تشکیل‌دهندهٔ فضا مانند جزئیات اجرایی دیوارها، کف‌ها، سقف‌های کاذب، درها، پنجره‌ها، مبلمان و عناصر ثابت مانند کمدها و عناصر تزیینی معرفی می‌شوند.

در برخی از نقشه‌های داخلی مشخصات اجرایی عناصر غیرثابت مانند مبلمان، پرده، عناصر تزیینی الحاقی مانند لامپ، ساعت و... ترسیم و ارائه می‌شوند.
در معرفی مشخصات فضاهای داخلی علاوه بر ترسیم نقشه‌ها از پرسپکتیوهای رنگی، ماکت و پویانمایی نیز استفاده می‌شود که در سال آینده با آنها آشنا خواهید شد.
در تصاویر صفحات بعد نمونه‌هایی از پلان‌ها، نماها و مقاطع نقشه‌های معماری داخلی جهت آشنایی ارائه شده است. در سال آینده روش طراحی و ترسیم نقشه‌های معماری داخلی را فرا می‌گیرید.

ترسیم نماهای داخلی

تصاویر جزئیات اجرایی معماری داخلی

ارائهٔ طرح‌های معماری داخلی

پرسپکتیو 

چشم انسان با دریافت پرتوهای نوری که یک شیء در اطراف خود می‌پراکند، تصویری از آن را در ذهن خلق می‌کند. یعنی برای دیده شدن هر نقطه از جسم یک شعاع نوری از آن نقطه وارد چشم می‌شود. از سوی دیگر، دستگاه بینایی انسان نیز با محدودیت‌ها و ویژگی‌های خاص خود، تصویر اشیا را در ذهن بازآفرینی می‌کند. این دو عامل (ویژگی‌های محیطی و خصوصیات دستگاه بینایی) سبب بروز انواع «خطای دید» در بینایی انسان می‌شود. برای مثال بینایی ما، دو شیء کاملاً شبیه به هم را که در فاصله‌های مختلفی از ما قرار گرفته‌اند، چه از جهت اندازه و چه از جهت رنگ مشابه هم نمی‌بینند؛ یا یک شیء معین، در شرایط مختلف نوری و از فواصل دور و نزدیک متفاوت به نظر می‌رسد. اما بروز این تفاوت‌ها و برداشت‌های گوناگون، نه تنها برای چشم نامأنوس نیست بلکه ذهن ما از آنها به عنوان معیاری برای سنجش و تشخیص اندازه‌ها و فاصلهٔ اشیا در فضای سه‌بعدی استفاده می‌کند. اشیا در داخل مخروط دید 60 درجه واقعی‌تر به نظر می‌رسند. پرسپکتیو دانش و هنر نمایش یک منظرهٔ سه‌بعدی در یک صفحهٔ دوبعدی است.

پرسپکتیو یعنی ترسیم اشیا آن طور که دیده می‌شوند و نه آن طور که واقعاً هستند.

در این بخش روش ترسیم پرسپکتیو و نیز روش ارائه تصاویر سه‌بعدی از اشیا و فضاهای داخلی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

دستگاه پرسپکتیو

پرسپکتیو نشان می‌دهد که یک شیء یا یک فضا از دید ناظر و از یک نقطه مناسب چگونه دیده می‌شود.

پرسپکتیو یعنی ترسیم اشیا بر روی صفحۀ تصویر آن گونه که دیده می‌شوند. اگر یک صفحه فرضی میان چشم ناظر و شیء مورد نظر فرض کنید. شعاع‌های نوری که از قسمت‌های مختلف جسم به چشم می‌رسند صفحۀ تصویرفرضی را قطع می‌کنند و تصویر شیء را با تناسبات واقعی روی آن مشخص می‌کند. بدین ترتیب ناظر می‌تواند همانند دیدن اشیا از پشت شیشه تصویر یک شیء سه‌بعدی را روی سطح دو بعدی مشاهده کند.

با این روش می‌توان شکل هر شیء پیچیده‌ای را به صورت زوایا و با تناسبات دوبعدی ساده کرد. در ترسیم تصویر پرسپکتیوی به نقطه مقابل دید ناظر «نقطه دید» و به محل پردهٔ فرضی «صفحه تصویر» می‌گوییم. به خط افقی که معرف ارتفاع دید ناظر باشد خط افق (HL) و به خط افقی که معرف سطحی است که ناظر بر روی آن قرار دارد خط زمین (GL) می‌گویند. این سطح ممکن است سطح زمین، روی صندلی یا روی بام باشد. در طراحی از اشیا می‌توان کاغذ طراحی را به عنوان پردهٔ تصویر فرض کرد. محور دید ناظر همیشه بر صفحهٔ تصویر عمود است.

ناظر، صفحهٔ تصویر و جسم به همراه خط افق، نقطه دید و خط زمین عناصر اصلی دستگاه پرسپکتیو هستند. احساس وجود عمق در پرسپکتیو ناشی از تناسبات، محل قرارگیری و شکل خطوط در پردهٔ تصویر است. همانند شکل فوق شیء دورتر باشد سطح کمتری را در صفحهٔ تصویر اشغال کرده و کوچک‌تر به نظر می‌رسد. در صورت بیشتر شدن فاصله، تصویرش به حدی کوچک خواهد شد که گویی در ارتفاع دید (خط افق) ناپدید می‌شود. اگر فاصلهٔ یک شیء به بی نهایت میل کند تصویر آن بر خط افق منطبق می‌شود.

یک نما از محل نقطهٔ دید

با دور شدن هر شیء از ناظر، تصویر آن روی پردهٔ تصویر به طرف نقطه‌دید کشیده شده، رفته رفته کوچک‌ترمی‌شود. توجه کنید که خطوط موازی در امتداد دید ناظر هم‌گرا به نظر می‌رسند و فاصلهٔ آنها پیوسته کمتر می‌شود. به طوری که گویی یکدیگر را در نقطه‌ای روی خط افقی ارتفاع دید (خط افق) قطع کرده ناپدید می‌شوند. که به آن نقطه گریز آن خطوط می‌گویند.

مخروط دید 

ارگان‌های دریافت کنندهٔ نور در چشم‌ها به شکل نیم‌کره هستند. هریک از این نیم‌کره‌ها، نور را از مخروطی با زاویهٔ تقریبی 150 درجه دریافت می‌کنند. با توجه به روی هم افتادن این دو مخروط، دید چشم‌های ما تقریباً 180 درجه می‌شود.

بینایی دوچشمی فقط مربوط به مناطقی است که هردو چشم آن را پوشش می‌دهند. در این حوزهٔ وسیع بینایی، ما در عمل فقط می‌توانیم روی مخروط‌‌هایی بین 30 تا 60 درجه تمرکز و دقت داشته باشیم. ما اشیای خارج این مخروط‌های دیدِ استاندارد را معمولاً به صورت تحریف شده، مشابه تصاویر عدسی‌های « واید » در دوربین عکاسی می‌بینیم.

بینایی ما در امتداد عمودی، به وسیلهٔ ابروها، پلک‌ها و گونه‌ها به حدود 140 درجه محدود می‌شود.

حالات مختلف قرارگیری شیء نسبت به پردۀ تصویر 

در ترسیم یک تصویر پرسپکتیوی، زاویهٔ شیء با پردهٔ تصویر عامل مهمی در تعیین روش طراحی است.
1- در پرسپکتیو یک نقطه‌ای یال‌های قائم و یکی از اضلاع شیء موازی پردهٔ تصویر است.

2- در پرسپکتیو دونقطه‌ای غیر از یال‌های قائم هیچ یک از اضلاع یا قطرهای 45 درجه، موازی پردهٔ تصویر نیست.

3- در پرسپکتیو سه نقطه‌ای هیچ کدام از خطوط جسم با صفحهٔ تصویر موازی نیست.

پرسپکتیو یک نقطه‌ای

شکل‌های راست گوشهٔ 247-2 و 248-2 دارای خصوصیات زیر هستند: (صفحه تصویر عمود بر صفحهٔ زمین می‌باشد)
1- یک گروه از خطوط موازی صفحه تصویرند و عمود بر سطح زمین می‌باشند.
2- دومین گروه موازی سطح زمین و موازی صفحه تصویر هستند.
3- بنابراین گروه سوم خطوط که موازی با محور دید، از ناظر دور می‌شوند نیز با یکدیگر موازی شده، عمود بر صفحهٔ تصویرند و در نقطهٔ گریز به یکدیگر می‌رسند.

پرسپکتیو دونقطه‌ای

اشکال راست‌گوشه درتصویر 249-2 دارای خصوصیات زیر می‌باشند. (صفحهٔ تصویر، عمود بر صفحهٔ زمین می‌باشد)
1- به جز خطوط قائم، هیچ یک از اضلاع و قطرها موازی پردهٔ تصویر نیستند.
2- دسته خط‌های دیگر موازی صفحهٔ زمین هستند.
زوایای متفاوتی با صفحهٔ تصویر به وجود می‌آورند و به سمت چپ و راست ناظر از وی دور می‌شوند.
3- نقطه گریز خط افقی برروی خط افق قرار دارد.
4- خطوط قائم چون با صفحۀ تصویر موازیند، نقطهٔ گریز ندارند.

پرسپکتیو سه نقطه‌ای

در بیشتر مواقع برای دیدن یک جسم می‌باید سر را بالا گرفت و این به معنای زاویه‌دار کردن پردهٔ تصویر و محور دید ناظر نسبت به صفحهٔ زمین است. با توجه به ثابت بودن صفحهٔ زمین، خط افق نیز در همان محل باقی می‌ماند.

خصوصیات این شکل‌ها به شرح زیر است:
1- صفحهٔ تصویر نسبت به صفحهٔ زمین مایل می‌باشد. زیرا صفحهٔ تصویر همیشه بر محور دید ناظر عمود است.
2- هیچ یک از سطوح، موازی صفحۀ تصویر نیست.
3- در این وضعیت، فاصلهٔ خطوط عمودی از مرکز دید آن قدر زیاد می‌شود که گویی این خطوط به سمت یک نقطهٔ گریز عمودی میل می‌کنند.
4- نقطه گریز خطوط افقی جسم روی خط افق قرار دارد.

عناصر اصلی دستگاه پرسپکتیو 

1- صفحه افق: صفحه‌ای از چشم ناظر که موازی سطح زمین است. محل تقاطع آن با صفحهٔ تصویر، خط افق است. محور دید ناظر بر این صفحه قرار دارد.
2- صفحه تصویر: صفحۀ مقابل ناظر که عمود بر محور دید ناظر است.
3- صفحه نیمرخ: صفحه‌ای است قائم که از چشم ناظر عمود بر صفحات افق، زمین و تصویر عبور می‌کند.
4- بعد: فاصله هر نقطه تا صفحه نیمرخ را بعد گویند ($A{a_1}$) سمت راست نیمرخ مثبت، سمت چپ نیمرخ منفی روی نیمرخ صفر.
5 عمق: فاصله هر نقطه تا صفحه تصویر را عمق گویند ($A{a_2}$) فاصله چشم ناظر تا صفحه تصویر را با حرف D مشخص می‌نماییم. قد ناظر یا فاصله بین افق تا زمین را با حرف H مشخص می‌نماییم و پرسپکتیو نقطۀ A است.

ترسیم نمای پرسپکتیو یک‌نقطه‌ای از یک پلان (تصویر افقی)

1- با انجام مراحل ساده زیر، به راحتی می‌توان یک نمای پرسپکتیوی براساس تصویر افقی شکل 252-2 ترسیم کرد.
برای پیدا کردن پرسپکتیو نقطهٔ A واقع بر صفحهٔ زمین، از محل ناظر به تصویر نقطهٔ A وصل می‌کنیم تا صفحه تصویر را قطع کند. از محل تقاطع خط قائمی رسم می‌کنیم تا شعاع دید ناظر را قطع کند. a پرسپکتیو نقطه A است. (دید 1) 

برای پیدا کردن پرسپکتیو نقطهٔ A در روی صفحه تصویر در زیر محل ناظر و با فاصله مناسب از آن، خط افق را بکشید در زیر خط افق و متناسب با ارتفاع دید از سطح زمین، خط زمین را ترسیم می‌کنیم. آن گاه نقطه a را از صفحهٔ زمین به صفحهٔ تصویر منتقل می‌کنیم به مراحل ترسیم دقت کنید (دید 2 از شکل بالا)

ترسیم دایره‌های پرسپکتیوی از یک پلان

به روشی که قبلاً برای مربع‌ها و مستطیل‌ها گفته شد می‌توان نمای پرسپکتیو یک دایره را از روی پلان آن رسم کرده با این روش، دقت کار بیشتر و نیاز کمتری به حدس و گمان خواهد بود. با چند خط قائم، نقاطی از کمان دایره را از پرده عبور داده، به خط زمین متصل و محل دقیق آنها را در نما مشخص کنید. در این مثال، محل تلاقی کمان دایره با قطرهای مربع به عنوان نقاط نشانه انتخاب و خطوط قائم از آنها خارج شده‌اند. وقتی این خطوط، پس از برخورد به خط زمین، به طرف نقاط گریز باز می‌گردند، محل قطرها را در نما مشخص می‌کنند. در عمل، یافتن تنها یک نقطهٔ تلاقی در پلان کافی‌ست چرا که نقاط دیگر را می‌توان در نما پیدا کرد. در صورت نیاز به دقت بیشتر (و این به معنای استفاده از نقاط نشانهٔ بیشتر است) می‌باید خطوط بیشتری را از پلان خارج کرد. دایرهٔ نما را حتی می‌توان در یک مربع محاط کرد.

ترسیم نمای پرسپکتیو دونقطه‌ای از یک پلان

روش کلی کار مشابه پرسپکتیو یک نقطه‌ای است اما به دلیل وجود دونقطهٔ گریز، مراحلی به کار اضافه می‌شود.

1- پلان شیء را رسم و صفحۀ تصویر و محل ناظر را معین کنید.

2- خطوط VP از چشم ناظر به موازات خط AB و CD ترسیم شده است تا صفحه تصویر را در VP1 قطع کند. VP نقطه گریز دو خط فوق است. 
یک خط افقی به موازات پرده تصویر رسم کرده، درست در زیر آن خط زمین را بکشید. اکنون از نقطهٔ دید، خطوطی به موازات اضلاع کناری شیء رسم کنید. این خطوط می‌باید تا پردهٔ تصویر امتداد پیدا کنند. از این دو نقطهٔ روی پردهٔ تصویر، خطوط قائمی به پایین به طرف خط افق خارج کنید تا دو نقطهٔ گریز روی آن مشخص شود.

3- یکی از رئوس شیء با پردهٔ تصویر در تماس است. از این رأس خط قائم به خط زمین خارج می‌کنیم. نقطهٔ برخورد خط قائم به خط زمین را به دو نقطهٔ گریز متصل می‌کنیم تا اضلاع دورشوندهٔ جلوی شیء مشخص شود. خطوط دید رئوس طرف راست و چپ پلان در دو نقطه با خط پردهٔ تصویر تلاقی می‌کند از این نقاط خطوط قائمی به طرف پایین می‌کشیم. این خطوط در برخورد با اضلاع دورشونده، عمق شیء را در نما (صفحه تصویر) تعیین می‌کنند.

4- اکنون اضلاع پشتی شیء را می‌توان با اتصال رئوس راست و چپ به نقاط گریز به دست آورد.

ترسیم نمای پرسپکتیو دونقطه‌ای حجم از پلان

در پرسپکتیو دونقطه‌ای، مقدار ارتفاع رأسی را که با پرده در تماس است روی خط زمین تعیین کنید، چرا که ارتفاع‌های دیگر همگی دور و کوچک می‌شوند (در جهت دو نقطهٔ گریز).

رئوس نمای ارتفاع را به نقاط گریز راست و چپ متصل و به کمک خطوط دید، پلان، عمق شیء را مشخص کنید.

به روش‌های گوناگون می‌توان پلان‌ها و نماها را ترسیم کرد. ما در نمونه‌های خود، برای جلوگیری از درهم رفتن خطوط، پلان‌ها و نماها را کاملاً مجزا از یکدیگر نشان دادیم. امّا پس از آشنایی بیشتر با طراحی نماهای پرسپکتیوی از پلان، روش دیگر برای شما آن است که مانند نمونهٔ زیر، پلان، ارتفاع و نما را روی هم بکشید.

با نمایش جداگانهٔ، چند پلان و ارتفاع می‌توان جزئیات و اختلافات کوچک را با دقت زیاد در نمای پرسپکتیو نشان داد.

طراحی پرسپکتیو داخلی

هنگام طراحی پرسپکتیو داخلی، عملی‌ترین کار آن است که یک کنج یا دیوار پشتی، درست در مقابل صفحه تصویر قرار بگیرد. با این کار، دیوارها و کل فضا، به طرف ناظر و کنار دید او پیش می‌آیند. در این جا می‌توان سطوحی را که در خارج از مخروط دید نیز امتداد می‌یابند در نما گنجاند، مشروط بر آن که تحریف مشهودی ایجاد نشود. در پرسپکتیو زیر، درِ اتاق به سمت چپ کشیده شده است. معمولاً در طراحی پرسپکتیو داخلی، دیواره‌های کناری به تدریج محو می‌شوند. این مقوله، تقلیدی است از کیفیت کناره‌های بینایی ما.

استفاده از شبکه چهارخانه‌ای برای طراحی پرسپکتیو

چهارخانه‌های پرسپکتیوی تمهید بسیار مفیدی است، به خصوص زمانی که شیء یا فضای پیچیده‌ای موردنظر باشد. شبکهٔ چهارخانه‌ای، مجموعه‌ای از خطوط موازی و عمود برهم هستند. این خطوط، واحدهای هم‌اندازه‌ای را تشکیل می‌دهند که غالباً مربع‌شکل‌اند. هنگام طراحی پرسپکتیوی از آنها می‌توان به عنوان یک مرجع مطمئن برای اندازه‌ها، زاویه‌ها و تناسبات نما استفاده کرد. به کارگیری سیستم شبکه‌ای، روش استانداردی برای طراحی اشیا با مقیاس دقیق است. شما اگر یک بار، شبکهٔ چهارخانه‌ای رسم کنید، می‌توانید با بزرگ‌تر کردن، کوچک‌تر کردن و یا تقسیم آن به قطعات کوچک‌تر، از آن بارها و بارها در طراحی‌های خود بهره بگیرید. در موارد زیادی می‌توان تنها با به کارگیری بخشی از یک شبکه، یکی از جزئیات کار را طراحی و یا مشکلی را برطرف کرد بی آنکه کشیدن کلّ آن ضرورت داشته باشد.

ترسیم شبکۀ پرسپکتیو یک نقطه‌ای

1- ابتدا محل ناظر را تعیین کنید. (ارتفاع دید، فاصلهٔ نقطهٔ دید تا پردهٔ تصویر و غیره) در پرسپکتیو یک نقطه‌ای، مرکز دید ناظر تعیین کنندهٔ نقطهٔ گریز خطوط است.
2- از خط زمین، یک مستطیل به عنوان صفحه تصویر رسم کنید. چون خطوط موازی صفحۀ تصویر تغییر جهت نمی‌دهند، این مستطیل را می‌توان به عنوان دیوار انتهای دید درنظر گرفت.

3- طول و عرض مستطیل را با واحدهای هم‌اندازه درجه‌بندی کنید. در این جا ارتفاع به 8 واحد و پهنا به 12 واحد تقسیم شده است. محل ناظر کمی متمایل به سمت چپ و ارتفاع دید او 4 واحد بالاتر از سطح زمین است.
4- از هریک از نقاط علامت‌گذاری شده، خطوطی به نقطهٔ گریز متصل کنید. اکنون صفحه به سطوح هم‌اندازه‌ای تقسیم شده است که این سطوح، به طرف نقطهٔ گریز باریک می‌شوند.

5- برای تقسیم کردن این نوارها به شبکهٔ چهارخانه‌ای، داشتن نقطهٔ گریز 45 درجه ضروری است. از این نقطه خطی می‌کشیم تا خطوط موازی و عمود بر پردهٔ تصویر را در نقاط مختلف قطع کند. نقاط برخورد این خط با نوارها، محل خطوط افقی شبکه را تعیین می‌کند. در این جا خط 45 درجه از رأس مستطیل گذشته است.

زاویهٔ رأس یک مربع، 90 درجه و زاویهٔ قطر آن نصف زاویهٔ رأس (یعنی 45 درجه) است. بنابراین هر قطر 45 درجه، خطوط موازی‌ای را در مربع به وجود می‌آورد.

برای یافتن نقطهٔ گریز 45 درجه،فاصلهٔ نقطهٔ دید تا پردهٔ تصویر را به دست آورید و هم‌اندازهٔ این فاصله را روی خط افق، در طرف راست یا چپ در نقطهٔ گریز مرکزی مشخص کنید.

ترسیم شبکۀ چهارخانه‌ای برای پرسپکتیو دو نقطه‌ای 

در پرسپکتیو دونقطه‌ای تنها خطوط عمودی موازی صفحهٔ تصویر هستند و این یکی از تفاوت‌های اصلی پرسپکتیو یک نقطه‌ای با دونقطه‌ای است. به این دلیل، شبکهٔ چهارخانه‌ای برای پرسپکتیو دونقطه‌ای را نمی‌توان تنها با تقسیم اضلاع صفحهٔ تصویر به واحدهای برابر و اندازه‌گیری عمق آنها با زاویه‌های 45درجه به دست آورد. برای این کار به جای ترسیم یک شبکه پرسپکتیو دونقطه‌ای روی پلان و انتقال دشوار آن به نما، اندازه و تناسب چهارخانه‌ها به کمک نقاط مرجع روی صفحهٔ تصویر درجه‌بندی می‌شود.

1- نقطهٔ دید ناظر را به نحوی که قبلاً توضیح داده شد تعیین و نقاط گریز را براساس زاویهٔ موردنظر، برای دیدن شبکهٔ چهارخانه‌ها مشخص کنید.

2- اکنون باید نقاط مرجع هریک از نقطه‌های گریز را پیدا کرد. برای تعیین یک نقطهٔ مرجع، ابتدا فاصلهٔ نقطهٔ گریز اول تا نقطهٔ دید ناظر را به دست می‌آوریم. برای این کار، می‌توان دهانهٔ یک پرگار را به این اندازه باز کرد. سپس سوزن پرگار را روی نقطهٔ گریز اول گذاشته و روی خط صفحهٔ تصویر، این فاصله را بین دو نقطهٔ گریز علامت‌گذاری کرد. این محل، نقطهٔ مرجع برای نقطهٔ گریز اوّل خواهد بود. بدین ترتیب فاصلهٔ نقطهٔ گریز تا نقطهٔ دید با فاصلهٔ نقطهٔ گریز تا نقطهٔ مرجع هم‌اندازه است. در نهایت، نقطهٔ مرجع برای نقطهٔ گریز چپ، در طرف راست مرکز بینایی و نقطهٔ مرجع برای نقطهٔ گریز راست، در طرف چپ مرکز بینایی واقع می‌شود.

3- از نقطهٔ تماس با صفحهٔ تصویر(خط افق) یک خط قائم به طرف خط زمین خارج کنید. محل تقاطع را نقطهٔ صفر درنظر بگیرید و دو طرف آن را روی خط زمین با واحدهای هم‌اندازه درجه‌بندی کنید. از این درجه‌بندی برای ترسیم شبکهٔ پرسپکتیوی استفاده می‌شود.

4- از مرکز خط زمین (نقطهٔ صفر) دو خط دورشونده به دو نقطهٔ گریز رسم کنید. با اتصال هریک از نقاط خط زمین (در این مثال واحد هشتم) به نقطهٔ مرجع مربوط به آن، می‌توان خط نقطهٔ صفر به نقطهٔ گریز را درجه‌بندی کرد.

5- به روشی که توضیح داده شد، خط دیگر، از نقطهٔ گریز به نقطهٔ صفر را در همان واحد (هشتم) علامت‌گذاری کنید. دو نقطهٔ حاصل برروی دو خط دورشونده را به نقاط گریز مقابل آنها وصل کنید. بدین ترتیب یک چهارضلعی براساس پرسپکتیو دونقطه‌ای به دست می‌آید. در این مثال طول چهارضلعی هشت در هشت است. با ترسیم قطر چهارضلعی، یک نقطهٔ گریز 45درجه به دست خواهید آورد. نقطهٔ گریز 45 درجه هم برای حصول اطمینان از دقت طراحی و هم برای گسترش شبکهٔ چهارخانه‌ای به کار می‌آید.

6- با مشخص کردن نقاط دیگر برروی دو خط دورشونده، آنها را می‌توان درجه‌بندی کرد (نقاط این درجه‌بندی هم‌اندازه نیستند اما به تدریج و با نظم کم می‌شوند). با اتصال این نقاط به نقطه‌های گریز مربوط، شبکهٔ چهارخانه‌ها به وجود می‌آید.

7- سطوح عمودی شبکهٔ پرسپکتیو دونقطه‌ای را می‌توان به کمک خط مرجع عمودی به دست آورد. برای ترسیم یک خط مرجع عمودی کافی است که از نقطهٔ صفر، یک خط قائم رسم و آن را با همان واحدهای خط زمین درجه‌بندی کرد. قرینهٔ هریک از این درجه‌ها را می‌توان روی دیگر خطوط قائم موازی با آن پیدا کرد. برای این کار، هریک از درجه‌ها با خطوطی به دو نقطهٔ گریز متصل می‌شوند. در این مثال، ارتفاع 10 به طرف نقطهٔ گریز چپ و به درجهٔ 8 متصل شده است.

8- با یافتن قرینهٔ درجات خطّ عمودی روی خطوط قائم موازی با آن، به راحتی می‌توان شبکهٔ عمودی را هماهنگ با شبکهٔ افقی ترسیم کرد. در این مثال، به رابطهٔ شبکهٔ عمودی $8 \times 10$ با شبکهٔ افقی و خط مرجع قائم توجه کنید.

ترسیم تصاویر موازی

یکی از روش‌های بررسی و نمایش اشکال، احجام و قطعات ساختمانی، ترسیم تصویر موازی آنها بر روی یک صفحه است. این روش کاربرد وسیعی در صنعت و نقشه‌کشی معماری دارد. در این قسمت با اصول ترسیم این تصاویر و کاربرد آنها آشنا خواهید شد، سعی شده است با استفاده از تصاویر و مثال‌های ملموس و مرحله‌بندی مراحل پیچیدهٔ ترسیمی، آموزش این قسمت آسان‌تر شود. با انجام دقیق تمرینات و پروژہ‌های آخر این مبحث، مهارت کافی برای نمایش اجزا و قطعات ساختمانی حاصل خواهد شد. برای تفهیم بهتر مطالب، در تشریح مباحث از مکعب به عنوان مثال استفاده شده است.

انواع تصاویر موازی اجسام

یک جسم مانند مکعب می‌تواند به صورت‌های مختلف در فضا قرار گیرد.

تصویر مایل یا قائم یک حجم مانند مکعب را می‌توان بر روی یک صفحه ترسیم کرد.

با توجه به اینکه یال‌های مکعب با هم موازی‌اند، تصاویر آنها در تمام شرایط با هم موازی خواهند بود.

تصاویر موازی به دو دسته تقسیم می‌شوند:
الف) تصاویر موازی قائم یا آگزونومتریک (Axonometrics) این تصاویر خود چهار دسته‌اند:
- موازی ترانس متریک؛
- تصاویر موازی ایزومتریک؛
- تصاویر موازی دی‌متریک؛
- تصاویر موازی تری‌متریک؛

ب) تصاویر موازی مایل یا اُبلیک (Obliques). این تصاویر خود به دو دسته هستند:
- تصاویر موازی ترانس اُبلیک؛
- تصاویر موازی جنرال اُبلیک؛

تصاویر آگزونومتریک

تراس متریک: در این حالت یکی از یال‌های مکعب با صفحهٔ تصویر موازی است. طول تصویر این یال با خود آن مساوی است. (a)

تصاویر دی‌متریک: در این حالت دو یال از جسم با صفحهٔ تصویر زاویهٔ مساوی می‌سازند. طول تصویر این دو یال با هم مساوی است.

تصاویر ایزومتریک: در این حالت سه یال مکعب با صفحهٔ تصویر زاویهٔ مساوی می‌سازند و یک قطر مکعب بر صفحهٔ تصویر عمود است. در این حالت طول تصویر همهٔ یال‌های مکعب با هم برابرند ( 0/82 اندازهٔ واقعی). لذا می‌توانیم در عمل آنها را مطابق اندازه‌های واقعی ترسیم کنیم. تصاویر ایزومتریک کاربرد وسیعی در ترسیم فنی و نقشه‌کشی دارند.

تصاویر تری متریک: در این حالت هیچ‌کدام از یال‎‌های مکعب با صفحهٔ تصویر زوایای مساوی تشکیل نمی‎دهند. لذا طول تصویر سه یال با هم برابر نمی‌باشند و بسته به زاویهٔ آنها متغیر است.

تصاویر ترانس ابلیک: در این تصاویر مایل، یکی از وجوه مکعب با صفحهٔ تصویر موازی است و امتداد تصویر نیز با یکی از وجوه مکعب موازی است.

تصاویر جنرال ابلیک: در این نوع از تصاویر مایل نیز یکی از وجوه با صفحهٔ تصویر موازی است، اما امتداد تصویر با هیچ کدام از وجوه موازی نمی‌باشد.

روش رسم تصویر ایزومتریک با توجه به تصاویر دوبعدی

با توجه به محورهای متعامد فضایی در تصاویر دوبعدی و ایزومتریک می‌توان تصویر ایزومتریک احجام را با توجه به تصاویر دو بعدی آن رسم نمود.

تصویر دوبعدی یک مستطیل و ترسیم تصویر ایزومتریک آن با توجه به شکل دوبعدی مورد نظر است.

شیوه رسم: طبق شکل 320-2 ابتدا خطی به موازات محور x (طبق محورهای ایزومتریک) رسم می‌شود، سپس با توجه به اینکه اندازه‌ها در راستاهای اصلی ثابت می‌ماند (و یا به یک نسبت بزرگ و کوچک می‌شود) اندازهٔ مورد نظر بر روی آن خط جدا می‌شود. سپس با توجه به تصویر دوبعدی خط دیگری به موازات محور y رسم شده و اندازهٔ مورد نظر با همان نسبتی که بر روی محور x مشخص شده بود مشخص می‌شود. خطوط دیگر نیز به همین ترتیب، و با توجه به تصویر دوبعدی ترسیم می‌شود.

تصویر ایزومتریک یک مکعب با توجه به تصاویر دوبعدی. ابتدا همانند تجربه پیشین با توجه به تصویر افقی مکعب، که یک مربع می‌باشد تصویر ایزومتریک آن رسم می‌شود، سپس با توجه به تصویر قائم و ارتفاع مکعب، بر روی تصویر ایزومتریک در امتداد محور z ارتفاع مکعب رسم می‌شود. شکل شماره 321-2 بیانگر این مطلب است.

تصویر ایزومتریک راستای فرعی

با توجه به اینکه اقطار مربع با هم برابرند، و با توجه به شکل 321-2 که در آن تصویر ایزومتریک یک مربع ترسیم شده است و اقطار مربع در این تصویر برابر نیست، مشخص می‌شود که در تصاویر ایزومتریک اندازه‌ها فقط در راستاهای متعامد اصلی ثابت می‌ماند.

برای ترسیم خطوط در راستاهای دیگر و مشخص کردن اندازه آنها باید از راستاهای اصلی کمک گرفت. شکل 325-2 روش رسم خطوط در راستاهای دیگر را نمایش می‌دهد. مشاهده می‌کنیم که ابتدا شکل را در شبکه خطوطی اصلی محاط می‌کنیم، آن گاه با استفاده از صفحه شبکه ایزومتریک شکل را رسم می‌کنیم.

دایره در تصاویر ایزومتریک

در تصاویر ایزومتریک با توجه به اینکه زاویه بین محورها واقعی نیست (زاویه واقعی 90 درجه است) سطوح به صورت واقعی دیده نمی‌شوند. یعنی مربع به صورت متوازی‌الاضلاع و دایره به شکل بیضی رسم می‌شود.

شکل شماره 326-2 روش رسم دایره در تصویر ایزومتریک را نمایش می‌دهد. همانگونه که این شکل نشان می‌دهد تصویر ایزومتریک دایره با کمک مربع محیطی آن رسم می‌شود.

ترسیم سایه و ارائه نقشه‌های معماری داخلی

ساختمان‌های واقعی، سه‌بعدی هستند، و با تابش نور تنوعی از سطوح سایه‌روشن را ایجاد می‌کنند که به بهتر دیده شدن آنها و درک شکل آنها کمک می‌کند، در حالی که نقشه‌هایی که ما برای ساختمان‌ها ترسیم می‌کنیم، دو‌بعدی هستند و به تنهایی تصویر و تجسّم واقعی از ساختمان ارائه نمی‌دهند. برای معرفیِ طرحِ ساختمان به کارفرما و قابل درک شدن نقشه‌ها برای اشخاص غیرمتخصص راه‌های مختلفی وجود دارد. شکل 333-2 روش‌های مختلف ارائهٔ سیمای یک ساختمان را نشان می‌دهد.

شعاع‌های نوری که از خورشید بر ساختمان می‌تابند با هم موازی هستند. همانطور که در شکل 334-2 می‌بینید هر جسم مادی مانند نقطهٔ A که شعاع نوری R را قطع کند سایه‌ای مانند ${A''}$ ایجاد می‌کند. منبع نور، جسم و سایهٔ آن در امتداد شعاع نوری R قرار دارند. تصویر منبع نور، تصویر نقطهٔ A و سایهٔ آن در امتداد تصویر شعاع نوری قرار دارد. شعاع نور و تصویر آن برروی صفحۀ افق و در محل سایهٔ نقطه با هم متقاطع هستند. برای ترسیم سایهٔ هر نقطه، از منبع نور، به نقطه وصل می‌کنیم و از تصویر منبع نور به تصویر نقطه وصل می‌کنیم. محل تلاقی دو امداد سایهٔ نقطه بر صفحه تصویر است.

سایه در نما و پلان

شکل 335-2 را به دقت مشاهده کنید خطوط سادهٔ نما با پلان به تنهایی نمی‌تواند گویای کیفیت طرح باشد با ترسیم سایه‌ها، شکل روشنی از عمق ارتفاع اشکال و احجام و کیفیت طرح حاصل می‌شود.

در ترسیم سایهٔ یک جسم، مثلاً مکعب فرض بر این است که شعاع تابش نور متمایل به پشت ناظر، از سمت بالا و چپ بیننده و در امتداد قطر مکعب بر جسم می‌تابد.

به همین دلیل در تصویر افقی (پلان) و در تصویر قائم (نما) امتداد شعاع‌های نوری را با خطوط مورب 45 درجه با توجه به موقعیت ناظر رسم می‌کنند.برای تعیین عمق سایه در نما، از پلان کمک می‌گیریم و برای ترسیم عمق سایه در پلان از نمای جسم استفاده می‌کنیم.

ترسیم سایه علاوه بر کاربردی که در ارائهٔ گویای طرح ساختمان دارد، به عنوان یک ابزار مهم، امکان ارزیابی ترکیب سطوح، احجام و الگوی استقرار پنجره‌ها و درها را برای طراح و مجری فراهم می‌آورد.

اگر سایهٔ نقاط اصلی حجم مکعب را پیدا کنیم آنگاه می‌توانیم شکل سایه را رسم کنیم. شکل سایه بستگی به شکل جسم و حالت سطحی دارد که سایه بر روی آن می‌افتد. جهت سایه بستگی به محل قرارگیری جسم و موقعیت خورشید دارد.

ترسیم سایه

شکل زیر حجم مکعب را که بر روی یک دیوار قائم قرار دارد، به همراه پلان و نمای آن نشان می‌دهد. به مراحل ترسیم سایهٔ این حجم توجه کنید.

1- امتداد شعاع‌های نوری نقطهٔ A را در پلان و نما رسم می‌کنیم. در امتداد شعاع نوری ${A''}$، سایهٔ نقطهٔ A را در پلان به دست می‌آوریم. سایهٔ نقطهٔ A را به نما منتقل می‌کنیم تا سایهٔ نقطهٔ A در نما نیز به دست آید.
2- خط AB با صفحه دیوار موازی است پس سایهٔ آن بر دیوار نیز با خود خط موازی می‌باشد. در نما، از ${A''}$ خط $A''B''$ را به موازات AB رسم می‌کنیم ( ${B''}$ بر روی شعاع نوری نقطه B واقع است.)
3- با توجه به اینکه خط BC نیز با سطح دیوار موازی است لذا خط و سایهٔ آن با هم موازی می‌باشند. در نما، خط $B''C''$ را به موازات BC رسم می‌کنیم تا امتداد شعاع نوری نقطه C را قطع کند.
4- یال‌های $AA'$ و $CC'$ بر سطوح دیوار عمود هستند، لذا سایهٔ آنها در امتداد شعاع نوری می‌باشد. حال می‌توانیم سایه را کامل کنیم.

در شکل 340-2 دقت کنید. حالات مختلف سایه به عنوان مثال در پلان و نما ترسیم و مراحل انجام کار شماره‌گذاری شده است. اگر به تصاویر دقت کنید قواعد زیر به سادگی قابل مشاهده‌اند:
1- سایهٔ هر نقطه در امتداد شعاع نوری آن قرار دارد.
2- سایهٔ خطوط عمودی در پلان در امتداد شعاع نوری که از خط می‌گذرد قرار دارد.
3- وقتی که خط با سطح موازی است، سایه‌اش بر آن سطح با خود خط موازی است.

4- صفحهٔ سایهٔ هر نقطه که شامل شعاع نوری، شعاع شکست و تصویر شعاع نوری است در پلان به صورت یک خط دیده می‌شود.
5- سایهٔ هر سطح افقی در پلان مساوی و مشابه آن است و نیز سایهٔ هر سطح بر سطحی که با آن موازی است مساوی و مشابه آن می‌باشد.
اصول ترسیم سایهٔ نور مصنوعی مانند اصول ترسیم سایهٔ نور خورشید است.

در شکل 345-2 سه ستون آزاد را در کنار دیوار مشاهده می‌کنید. سایهٔ ستون‌ها در پلان و نما مرتبط با هم ترسیم گشته و مراحل شماره‌گذاری شده‌اند. در ترسیم سایهٔ ستون‌ها عمق سایه در نما مشخص و با انتقال آن، سایه در پلان کامل شده است ($B''$) و نیز در ترسیم سایهٔ سرستون‌ها عمق سایه در پلان مشخص شده و با انتقال آن، سایه در نما کامل گردیده است. شکل سایهٔ ستون استوانه‌ای وسط با استفاده از نقطه‌یابی و یک مربع محیطی فرضی ترسیم شده است.

کاربردهای سایه:

1- استفاده از سایه برای ارائه پلان‌ها: همانطور که می‌دانید، پلان یک برش افقی از ساختمان است که تقریباً در 1/3 ارتفاع طبقه از کف انجام می‌شود. همانطور که در شکل 348-2 دیده می‌شود، با استفاده از تکنیک سایه می‌توان درک واقعی‌تری از پلان را به بیننده ارائه نمود.

2- استفاده از سایه برای معرفی نما: از ترسیم سایه برای ارائه بهتر و خوانایی بیشتر نماهای ساختمان استفاده می‌شود. رسم سایه می‌تواند با استفاده از رنگ،هاشور یا برچسب‌های آماده (زیپاتون) انجام شود.

ارائهٔ نقشه‌های معماری داخلی

همان‌طور که در این پودمان گفتیم چون نقشه‌های مرحله اول (فاز یک) مبنای قضاوت ارزیابی و تصمیم‌گیری کارفرمایان و سرمایه‌گذاران است، لذا کیفیت ترسیمات و ارائهٔ درست طرح، مخصوصاً نمایش و راندوی پلان‌ها، نماها و فضاهای داخلی و استفادهٔ مناسب از رنگ، سایه و پرسپکتیو برای معرفی بهتر طرح به ویژه به افراد غیرفنی، از اهمیت زیادی برخوردار است. 

ترسیم، ارائه دقیق و زیبای طرح و حتی ساخت ماکت علاوه بر اینکه در تصمیم‌گیری کارفرما مؤثر است ابزارهای مهمی است که طراح با آنها می‌تواند کمبودهای احتمالی طرح را مشخص کند تا در نقشهٔ فاز دو رفع گردد. از این جهت سرنوشت هر طرحی به نحوهٔ ترسیم و ارائهٔ آن در فاز یک بستگی تام دارد. لذا در این ترسیمات علاوه بر امکانات رنگ و پرسپکتیو، معمولاً برای ایجاد احساس عمق در پلان‌ها، داخل دیوارها را پررنگ نموده، برای قابل درک‌تر شدن فضاها پلان مبلمان را به آن اضافه می‌کنند. محوطه‌سازی اطراف ساختمان معمولاً با پلان همکف ترکیب می‌شود.

نقشه‌های فاز یک فاقد اطلاعات لازم برای اجرای ساختمان است. از این رو نیاز به نقشهٔ اجرایی داریم. نقشه‌های اجرایی اعم از نقشه‌های اجرایی معماری، نقشه‌های سازه، نقشه‌های تأسیسات مکانیکی و نقشه‌های تأسیسات الکتریکی مطابق نظر مهندسان هر رشته تهیه و به صورت هماهنگ در اختیار مجریان قرار می‌گیرد. نقشه‌های معماری داخلی برای اجرای فضاهای مهم بناها لازم و ضروری است.

به نحوهٔ ارائهٔ فضا در پلان، مقطع و پرسپکتیو توجه کنید.

شیت معرفی مصالح

جهت اجرای دقیق و کیفی فضاهای داخلی معرفی مشخصات نازک‌کاری آنها صرفاً از طریق نقشه‌ها و توضیحات کافی نمی‌باشد. لذا برای اطمینان جهت اجرای کار، نمونه‌های مصالح پیشنهادی در قالب یک شیت آماده و به کارفرما و مجریان پروژه تحویل می‌گردد.

استفاده از ماکت

جهت کنترل کیفیت و ارائهٔ مناسب‌تر طرح‌های معماری مهم، معمولاً ماکت یا ماکت‌هایی از مراحل مختلف کار را تهیه می‌کنند. در شکل 354-2 ماکت ساختمان طراحی شده و در زمینهٔ شهری مربوطه قرار داده شده است تا ضمن بررسی کیفیت پروژه، هماهنگی آن با ساختمان‌های اطراف و فضاهای شهری بررسی شود.