درسنامه آموزشی تزئینات سلولزی، رنگ موکت و فضاهای داخلی کلاس دهم معماری داخلی

شایستگی تهیهٔ کروکی و ترسیمات دست آزاد

آیا تا به حال پی برده‌اید:

- عناصر تشکیل‌دهندۀ فضا چیست و ترکیب‌بندی آنها چگونه است و چطور می‌توان از عناصر معماری طراحی کرد؟
- طراحی خطی از فضاهای داخلی با استفاده از مداد و قلم چگونه انجام می‌شود؟ و شما چگونه می‌توانید در آن مهارت پیدا کنید؟
- نمایش مبلمان، افراد، اشیا و عناصر طبیعی در طراحی از فضاهای معماری داخلی، چگونه انجام می‌گیرد؟
- چگونه می‌توان نور، سایه، رنگ و بافت را با استفاده از مداد، مداد رنگی، قلم و ماژیک در معماری داخلی نمایش داد؟
- روش‌های برداشت، تهیهٔ کروکی و معرفی فضاهای داخلی چگونه انجام می‌شود؟
- کادربندی و ارائهٔ نهایی طرح‌های معماری داخلی چگونه است؟

استاندارد عملکرد:

- ترسیم فضای انتخابی و شناخت عناصر تشکیل‌دهنده فضا و تعریف آنها
- طراحی از نمونه‌های بارز آثار هنری و فضاهای داخلی و استخراج قواعد ترکیب‌بندی
- ممارست در ترسیم انواع خطوط طراحی از فضاهای داخلی با انتخاب زاویهٔ دید و کادربندی مناسب و استفاده از مداد و قلم
- شناخت ترکیب‌بندی عناصر فضا
- طراحی از فضاهای داخلی با انتخاب زاویه و کادربندی مناسب و نمایش بافت، رنگ و سایه با استفاده از مداد، قلم و مداد رنگی
- ارائه طرح‌های فضاهای داخلی با استفاده از مداد رنگی، قلم و ماژیک
- برداشت یک فضای واقعی معماری داخلی، ترسیم پلان، نمودار روابط، مقاطع و نماهای داخلی فضا

مقدمه

همان‌طور که در مقدمۀ کتاب شرح داده شد، آموزش مطالب در این کتاب بر «طرح مسئله»، «انجام تجربه» و «تحلیل تجربه» استوار است. و پس از طی این فرایند تجربی و راهنمایی هنرآموزان است که مفاهیم نظری هر مبحث جمع‌بندی و مدون می‌شود.

این پودمان با تمرین عملی طراحی دست آزاد از یک فضای داخلی آغاز می‌شود تا قبل از شناخت نظری عناصر تشکیل‌دهندۀ فضای داخلی و مفاهیم پایه و اصول نظری طراحی دست آزاد، ابتدا به صورت عملی، موضوعات فضای داخلی و مسائل طراحی دست آزاد را لمس کنید و زمینۀ لازم برای طرح سؤالات، تفکر و درک مفاهیم نظری و اصول طراحی از فضاهای داخلی فراهم شود.

در ادامۀ این پودمان و همراه با تجارب عملی با عناصر تشکیل‌دهندۀ فضاهای داخلی، اصول ترکیب‌بندی آنها و طراحی خطی از فضاهای داخلی آشنا می‌شوید. سپس روش‌های طراحی و نمایش افراد، عناصر طبیعی، مبلمان و اشیا در فضاهای داخلی را تجربه می‌کنید. در ادامه روش‌های نمایش مصالح و بافت، نور و سایه و رنگ را تجربه می‌کنید و در نهایت روش‌های تهیۀ کروکی و برداشت فضاهای معماری را تجربه کرده و یاد می‌گیرید.

طراحی دست آزاد در معماری داخلی

حضور در فضاهای داخلی خوب و اصیل، نگاه عمیق و تحلیلی به نمونه‌های ارزشمند و تهیۀ کروکی و طراحی از آنها همراه با ترسیم دیاگرام‌های تحلیلی و بررسی جزئیات اجرایی، شرط لازم برای شناخت عملی ابعاد مختلف معماری داخلی و روش‌های اجرای موفق آن بوده و مقدمۀ خوبی را برای موفقیت شما فراهم می‌کند. طراحان و مجریان فضاهای داخلی در فرایند برداشت وضع موجود، طراحی و اجرای تزیینات داخلی، از روش‌های مختلف ترسیم مانند طراحی دست آزاد، اسکیس، یادداشت‌های تصویری ساده و سریع، اتود یا پیش‌طرح‌ها و طرح‌های اولیه و نیز طرح‌های کامل و نقشه‌های اجرایی استفاده می‌کنند.

طراحی دست آزاد متکی بر نگاه تحلیلی به فضاها و مبتنی بر مهارت‌های ترسیم دست آزاد شما، یکی از مهم‌ترین ابزارها برای نمایش جوهرۀ طرح‌ها و فضاهای داخلی و بهترین وسیله برای بیان ایده‌های طراحان و مجریان به دیگران است. کسب مهارت در طراحی و ارائهٔ دست آزاد، مستلزم داشتن دقت نظر و دید تحلیلی، قدرت تجسم و تمرین مستمر و زیاد است. دقّت، تکرار و انجام درست تمرینات هر مرحله از کار، سکّوی حرکت شما برای ورود به مراحل کیفی بعدی است.

طراحی از فضا و شناخت عناصر تشکیل‌دهندهٔ فضای داخلی

فضا، اصلی‌ترین عامل در معماری داخلی است. ما در میان فضاهای بسته یا باز حرکت و فعالیت می‌کنیم. با همهٔ اشیای پیرامون خود رابطه برقرار می‌کنیم. زیبایی‌های زندگی، گرمای محیط خانوادگی، نظافت، بازی کودک، تعاون در محیط کار را تجربه می‌کنیم. به همین دلیل فضای معماری هم از نظر کارایی و دوام و هم از نظر ابعاد ادراکی، احساسی و زیبایی شناختی اهمیت پیدا می‌کند.

فضا ذاتاً شکل خاصی ندارد. فضا با وجود عناصر مادی و رابطهٔ متقابل آنها با یکدیگر، تعریف شده و معنی پیدا می‌کند. عناصر معماری با فرم، نقطه، خط، صفحه و حجم می‌توانند با هم ترکیب شده و فضا را محدود و مشخص کنند. در معماری داخلی، این عناصر اساسی در قالب عناصر نقطه‌ای مانند لامپ، عناصر خطی مانند تیرها و ستون‌ها، عناصر صفحه‌ای مانند کف‌ها، دیوارها و سقف‌ها و عناصر حجمی مانند کمد و مبلمان با هم ترکیب شده و به فضای معماری شکل می‌دهند.

در تصاویر این صفحه عناصر سازندهٔ فضاهای داخلی را مشاهده می‌نمایید. در تصویر بالای صفحه عناصر فضای داخلی یک واحد آپارتمانی است که به وسیلهٔ این عناصر از یکدیگر تفکیک شده‌اند. شما نیز تصویر دیگری را با شناسایی عناصر سازنده آن به صورت گرافیکی نمایش دهید.

نقطه و عناصر نقطه‌ای در معماری داخلی

نقطه، زایندۀ همه فرم‌هاست و مکانی را در فضا مشخص می‌کند. نشانگر یک موقعیت خاص مانند انتهای عناصر خطی یا گوشۀ احجام در فضا است و ممکن است ابعاد و اشکال مختلف داشته باشد.

نقطه می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد. نقطه در مرکز زمینه، حالت ثابت و قدرت سازماندهی عناصر اطراف خود را دارد.

وقتی نقطه از مرکز زمینه خارج می‌شود مرکزیت خود را از دست داده حالتی پویا پیدا می‌کند. در هر صورت نقطه همانند اشکال مختلف روزن در سقف یا فرم‌های مختلف لامپ در فضا، یا تیزی گنبد، باید نسبت به زمینۀ خود کوچک، متمرکز، ایستا و بی‌جهت باشد.

خط و عناصر خطی در فضاهای داخلی

عناصر تشکیل‌دهندۀ فضا مانند کف، دیوار، سقف، تیر، ستون و بازشوها از نقطه‌ها، خطوط، سطوح و احجام تشکیل شده‌اند.

از فرم‌های خطی معماری مانند تیر، ستون و...، به صورت مستمر در فضاهای معماری داخلی استفاده می‌شود. خط در شکل‌گیری سایر عناصر معماری، مانند درها، پنجره‌ها، قفسه‌ها، میزها و... به طور مؤثر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

خط با توجه به کیفیات حسی و حالات بیانی که دارد در هنر و اشیای تزیینی نیز کاربرد گسترده‌ای پیدا می‌کند. خط می‌تواند احساس استحکام، نرمش و سختی، حرکت و سکون تعادل و پویایی، سبکی و سنگینی، ملایمت و خشونت را در طرح ایجاد کند.

برای نمایش عناصر فضای داخلی لازم است خطوط پیرامونی اشکال، محل تلاقی صفحات و خطوط لبۀ احجام با دقت ترسیم شوند، لذا خط، اصلی‌ترین عنصر در طراحی از فضاهای داخلی است. برای طراحی درست فضاهای داخلی، علاوه بر دیدن دقیق و درک صحیح عناصر تشکیل فضا و اشیای درون آن، تمرین مستمر و کسب مهارت در ترسیم انواع خطوط افقی، قائم، مایل، منحنی، شکسته، متقاطع و موازی لازم و ضروری است.

انواع خط و ترسیم آنها

در فرم‌های معماری و فضاهای داخلی، بسته به کیفیت فضا از انواع خط استفاده می‌شود، که هر کدام احساس و محتوای ویژه‌ای دارند. خطوط ممکن است واقعی یا ذهنی، پایدار یا ناپایدار، قائم یا افقی، منحنی یا شکسته باشند.

خطوط محیطی یا خط کروکی محدودۀ اجسام را نشان داده و آنها را از زمینه جدا می‌کنند. خطوط بیانی با استفاده از ویژگی‌های روانی و بصری خطوط مانند سبکی و سنگینی، سکون و پویایی، تعادل یا ناپایداری، موزون و آشفته، خشن و نرم و ... می‌توانند ویژگی‌های خود را به سطوح و احجامی که بر آن واقع شده‌اند منتقل کنند.

در ترسیم خطوط بسته به نوع و مقیاس ترسیم و مهارت طراح، کنترل دست از طریق مچ، آرنج یا بازو انجام می‌گیرد و حالت گرفتن ابزار در هر حالت تغییر می‌کند.

خط کروکی

خطی است یکدست و مستقیم و غیرممتد، که ابتدا و انتهای مشخصی دارد. سعی بر این است که دقیق ترسیم شود. خط کروکی می‌تواند در طول خود لرزان کشیده شود. خط کروکی می‌تواند به یکباره کشیده نشده و با چند مرتبه برداشت قلم ترسیم شود. از این خط برای طراحی از فضاهای معماری استفاده می‌شود.

خط اسکیس

خط اسکیس نیز بین دو نقطۀ مشخص ترسیم می‌شود با این تفاوت که با سرعتی بیشتر از خط کروکی رسم خواهد شد، به همین دلیل برای ترسیم خط اسکیس باید حداقل یک بار جهت و مسیر آن را امتحان کرد و بعد آن را کشید. لذا خط اسکیس بین هر دو نقطه حداقل 2 بار، بسیار صاف و بدون لرزش کشیده می‌شود.

خط چین‌دار

از این نوع خط بیشتر برای ترسیم فضای سبز و گیاهان در پلان استفاده می‌شود. این خطوط می‌توانند نرم و یا تیز باشند. خطوط چین‌دار نباید حالت تکراری به خود بگیرند. همچنین نباید حالت گرد پیدا کنند و باید تیز باشند. خطوط چین‌دار در کل صفحه باید با یک قلم ترسیم شده و متداخل کشیده نشوند.

خطوط بیانی

خط، عنصر بصری یک‌بعدی است، برعکس نقطه که ایستا و بی‌جهت است. خط نشانگر حرکت، جهت، رشد و پویایی بصری است. خط می‌تواند از نظر ضخامت و وزن، ظرافت، خشونت، نرمی و سختی صافی یا زبری حالات بیانی مختلفی به خود بگیرد. لذا در خطوط بیانی به جای تأکید بر لبۀ اشکال، ویژگی‌های روانی، بیان بصری و خصوصیات کیفی خط‌ها مانند حالت، حرکت، وزن، تعادل، استحکام، سیالیت و ... مورد توجه قرار می‌گیرد. هر کدام از خطوط مستقیم، شکسته، منحنی، آزاد، قائم، افقی و یا مایل، بسته به نوع خط، تأثیر ادراکی - بصری متفاوتی دارند.

سطح و عناصر صفحه‌ای در معماری داخلی

سطوح اصلی‌ترین عناصر معماری در شکل‌گیری کف‌ها، دیوارها و سقف‌ها می‌باشند، که خود شکل‌دهندۀ فرم ساختمان و فضاهای آن هستند. ویژگی‌های بصری سطوح، نحوۀ قرارگیری و رابطۀ آنها در فضا، شکل و کیفیات ویژۀ فضا را ایجاد می‌کنند. 

عوامل اثرگذار بر کیفیت سطح عبارت‌اند از: الگو، رنگ، بافت و ماده. به علاوه، سطوح در شکل‌گیری سایر عناصر معماری مانند پله‌ها، درها، پنجره‌ها و مبلمان نیز کاربرد وسیعی دارند. ترکیب مناسب سطوح، کف، دیوارها و سقف به فضای معماری شکل داده و کیفیت آن را مشخص می‌کند. سطوح در معماری داخلی ممکن است مسطح، خمیده و یا کروی باشند و بسته به حالت آنها در فضا از نظر قائم، افقی و مایل، بالا و پایینی، پایداری، تعلیق و... کیفیت بصری ویژه‌ای پیدا می‌کنند.

حجم و عناصر سه‌بعدی در معماری داخلی

حجم، یک عنصر بصری سه‌بعدی است، که «فرم» اصلی‌ترین ویژگی آن است. فرم ویژۀ یک حجم، شکل ظاهری و ساختار بصری آن را نشان می‌دهد که حاصل رابطۀ متقابل خطوط، اشکال و سطوح مرزی آن می‌باشد. از نظر معماری، حجم به عنوان یک عنصر سه‌بعدی، می‌تواند توپر و یا فضای خالی باشد که با سطوح، محدود و تعریف شده است. «فضا» و «توده » دو مفهوم و ساختار مکمل‌اند که ترکیب آنها به معماری واقعیت می‌دهد. رویت فرم‌ها به فضا، بعد، مقیاس، رنگ و بافت می‌دهند و متقابلاً فضاها کیفیت فرم‌ها را نمایان کرده و نشان می‌دهند و نیز هر دو محیط مناسب برای زندگی انسان را فراهم می‌آورند.

شکل

به خط پیرامونی و دور ظاهری یک سطح یا حجم، که آن را از زمینه یا فضای اطرافش جدا می‌کند «شکل» می‌گوییم. شکل‌ها انواع مختلف دارند.

- شکل‌های طبیعی
- شکل‌های حاصل از تغییر علامت حروف، اعداد و سمبل‌ها (اشکال غیرمادی)
- اشکال هندسی

اشکال با توجه به مقیاس، محل کاربرد، نوع زمینه و عناصر هم‌جوار، بیان بصری پیدا می‌کنند و در معماری داخلی کاربرد وسیعی دارند.

عناصر اصلی سازندۀ فضا در معماری داخلی

فضای معماری، با عناصر معماری محدود و تعریف می‌شود و با ترکیب مناسب دیوارها، ستون‌ها، کف‌ها و سقف به هویت و کیفیت مورد نظر دست می‌یابد و شرایط لازم را برای ایجاد محیطی مأنوس، مفید و قابل استفاده، زیبا و خوشایند، امن و مستحکم برای انجام همه فعالیت‌ها و شرایط مختلف زندگی، فراهم می‌آورد. عناصر تشکیل‌دهنده فضا با استفاده از انواع روش‌های سازماندهی با هم ترکیب شده و به فضا شکل و کیفیت می‌دهند. فضاهای داخلی از طریق سقف و دیوارها محصور شده و از فضاهای بیرون جدا می‌شود ولی با استفاده از بازشوها با فضاهای بیرونی و مناظر طبیعی زیبا ارتباط برقرار می‌کند.

- سقف، پوشش مناسب را برای فضای زیرین فراهم کرده و آن را در مقابل شرایط محیطی نامناسب حفاظت می‌کند.
- کف با سطح و لبه‌های خود، محدوده‌ای از فضا را معین و برای زندگی و فعالیت آماده می‌کنند.
- دیوار فضا را به دو قسمت تقسیم می‌کند و حریم لازم را برای فضای معماری ایجاد می‌کند.

کف‌ها

کف‌ها، سطوح افقی هستند که حد تحتانی فضا را مشخص کرده، محیط را برای حرکت و فعالیّت انسانی و قرار دادن مبلمان و لوازم زندگی در فضای باز و بسته، فراهم می‌آورند. در استفاده از سطوح صیقلی و صاف، به انعکاس شدید نور و صدا و امکان سرخوردن در موقع حرکت، باید توجّه شود. تغییر الگوی کف‌سازی فضاها می‌تواند با رعایت جنبه‌های کارکردی و زیبایی شناسانه، به تنوع و تفکیک فضاها تأکید نماید.

بافت و رنگ کف‌ها بر کیفیت و حالت فضا تأثیر می‌گذارد. مقیاس الگوی کف‌سازی باید با توجه به مقیاس فضا در نظر گرفته شود. اختلاف سطح، تغییر مصالح یا رنگ در کف‌سازی فضاها می‌تواند به تقسیم و تفکیک فضا منجر گردد. در این شیوۀ تفکیک فضا، تداوم و ارتباط بصری بین حوزه‌های فضایی را می‌توان حفظ نمود و در عین حال، بر هویت و ویژگی هر فضا تأکید کرد.

کف

ساختار و سازه	رویه سطوح
ساختار و سازۀ این سطوح، باید از استحکام کافی برای تحمل و انتقال بارهای وارده برخوردار باشد.	رویۀ این سطوح باید به منظور استفادۀ مستمر، با دوام، زیبا و قابل نظافت باشد. در مقابل سایش و رطوبت مقاوم بوده و عملکرد مناسبی از نظر انعکاس و انتقال صدا، گرما و سرما داشته باشد.

ستون و دیوارها

ستون و دیوارها از اصلی‌ترین عناصر معماری هرساختمان هستند. هیچ فرم یا حجمی از فضا را نمی‌توان بدون تعریف کنج‌ها و لبه‌هایش ایجاد نمود. ستون‌ها می‌توانند ضمن تعریف فضا، امکان تداوم فضایی و بصری با محیط اطراف را ایجاد نمایند. کیفیت فضای ایجاد شده کاملاً به نوع عناصر محصور کننده و ترکیب آنها بستگی دارد. جهت فضا، درجۀ باز یا بسته بودن فضا، نوع رابطه با فضاهای مجاور، همه و همه به نحوۀ استفاده ما از دیوارها و ستون‌ها بستگی پیدا می‌کند.

دیوار خارجی 
فضای داخلی را از محیط بیرون جدا می‌کنند. در معرض عوامل محیطی مانند بارندگی، سرما و گرما، تابش، آفتاب، باد و طوفان قرار دارند و در عین حال که نمای خارجی ساختمان را شکل می‌دهند امنیت ساختمان را نیز تأمین می‌کنند.

دیوار داخلی و جداکننده
دیوارهای داخلی در شکل‌های متنوع و با ارتفاع دلخواه، متناسب با نیازهای فضا، در نظر گرفته شده و بر استقلال فضاها تأکید می‌نمایند. دیوارهای داخلی ساختمان معمولاً ضخامت کمتری دارند و باربر نیستند این دیوارها ضمن تقسیم فضا یا حریم، فضاها را از نظر نفوذ دید مزاحم، انتقال صدا، نور و حرارت حفظ می‌کنند.

ویژگی‌های ستون و دیوار: 
1- اصلی‌ترین عناصر فضا و مؤثر بر ادراک و احساس از فضا 
2- ایجاد تداوم بصر
3-به حالات گوناگون ساخته و پرداخته می‌شود.
4- عناصر محدودکننده و تقسیم‌کننده فضا
5- تعریف محدوده فضا
6- دیوارهای جداکننده با آزادی عمل بیشتر
7- تحمل بار سقف و انتقال بار

سقف و عناصر بالای سر

سقف و عناصر بالای سر، نه تنها به عنوان پوشش ساختمان، فضاهای داخلی را از برف و باران و تابش خورشید محافظت می‌کنند، بلکه بر فرم بیرونی ساختمان و کیفیت فضاهای داخلی، نیز تأثیر می‌گذارند. با اینکه سقف، خارج از دسترس انسان است و بر عکس کف، عملکرد و فعالیت خاصی در آن اتفاق نمی‌افتد با این حال، تأثیر بصری و احساسی بسیار زیادی بر انسان و شکل‌دهی فضا و تعیین ارتفاع و تناسب آن دارد. سقف و بام، از تکنیکی‌ترین قسمت‌های ساختمان‌اند به همین دلیل تناسبات و هندسۀ بام تابع نوع سیستم سازه‌ای است که بار بام را تحمل و منتقل می‌نماید. در معماری داخلی فضاها علاوه بر سقف اصلی از سقف کاذب در شکل‌های مختلف استفاده می‌شود.

بازشوها

بازشوها امکان تداوم بصری و حرکت بین فضاها را ممکن ساخته و امکان انتقال حرارت، نور و صدا را فراهم می‌آورند، عمق دید و وسعت بصری فضا را افزایش می‌دهند و فضاها را با هم ترکیب می‌کنند. پنجره‌ها، درها و درگاهی‌ها سه نوع اصلی بازشوها هستند.

پنجره

- رابط فضاهای داخل و خارج
- نمایش جهت، تغییر ساعات
- شبانه‌روز و تغییرات طبیعت
- تأمین نور فضا
- تنظیم شرایط محیطی
- ساختمان
- جذب انرژی
- تبادل حرارت
- تهویۀ طبیعی

در

- ارتباط داخل و خارج
- ارتباط دو فضا
- مقاومت و دوام در مقابل
- شرایط محیطی
- امکان ورود به فضا
- حفظ حریم خصوصی
- تأمین امنیت
- عایق‌بندی صوتی و حرارتی
- ضد حریق و آتش‌پاد بودن

به کارگیری ترکیب‌بندی در معماری داخلی

در عالم طبیعت، ترکیب مناسب اجزای هر موجودی عامل بقا، رشد، تکامل و کارایی آن موجود است. ترکیب متوازن و سنجیدۀ اعضای بدن، از سلول‌ها تا رگ‌ها، ماهیچه‌ها و استخوان‌ها و ساختار درهم تنیده و حساب شدۀ آنها است که جسم انسان را شایستۀ حضور روح، شعور، حیات و کمال کرده امکان بقا و ادامۀ زندگی را برای او فراهم می‌آورد. معماری داخلی شامل انتخاب عناصر معماری داخلی و چیدمان و ترکیب آنها برای ایجاد فضا و کیفیات مورد نظر برای تأمین عملکرد مناسب، زیبایی و انتقال مفاهیم و معانی است. ترکیب عناصر معماری در یک فضا، مستلزم سازماندهی و استفاده از الگوهایی است که این عناصر را به صورت معنی داری به هم مرتبط کند و زمینهٔ لازم را برای ایجاد یک کل واحد و معنی‌دار فراهم آورد. زیرا هیچ عنصر معماری نمی‌تواند بدون ارتباط با عناصر دیگر و ترکیب مناسب با آنها، در طرح و فضای معماری داخلی حضور یابد. در یک ترکیب معماری داخلی، همۀ اجزا، عناصر و قسمت‌ها در کارکرد، تأثیر کیفی و معنایی که دارند به هم متکی و وابسته هستند.

ارتباطی که بین عناصر معماری داخلی برقرار می‌شود، از قواعدی پیروی می‌کند که می‌توانیم به آنها «قواعد طراحی و ترکیب‌بندی» بگوییم که مهم‌ترین آنها در ادامه آمده است:

مقیاس: از نظر بصری اندازۀ اشیا با اندازۀ اشیای هم‌جوار آن سنجیده می‌شود و راجع به میزان بزرگی یا کوچکی آن قضاوت می‌شود. در معماری داخلی اندازۀ اشیا و ابعاد فضا رابطۀ دقیقی با یکدیگر و ابعاد انسانی پیدا کرده و با آن سنجیده می‌شوند که به آن مقیاس انسانی می‌گوییم. برای مثال اندازۀ درها، پله‌ها، ارتفاع پیشخوان آشپزخانه و ارتفاع صندلی با توجه به مقیاس انسانی تعیین می‌شود. اصل مقیاس طراحی با تناسب در ارتباط است.

تعادل: هر کدام از عناصر مختلف فضا و فرم در معماری داخلی مانند دیوارها، سقف، درها و پنجره‌ها، مبلمان و لوازم دارای اندازه، شکل، فرم و بافت مختص به خود است. این عناصر در قالب یک ترکیب بصری متعادل و متوازن سازمان پیدا کنند و وزن و نیروهای بصری که به وسیلۀ هر یک از عناصر فوق ایجاد می‌شود سبب توازن، آرامش و تعادل در فضای داخلی می‌گردد.

هماهنگی: هماهنگی یعنی همسازی دل‌انگیز بین بخش‌های مختلف یک ترکیب. هماهنگی از طریق ایجاد توافق و هم‌نوایی بین عناصر فضایی و یا اجزای آنها حاصل می‌شود. از این رو ایجاد توازن بین یک نظم خشک و بی‌نظمی، و نیز وحدت و تنوع، آشفتگی و انسجام، به گونه‌ای که هماهنگی و تنوع را با هم جمع کند، در معماری داخلی و آثار هنری بسیار مهم است.

وحدت و تضاد: اهمیت زیادی در ایجاد یک ترکیب از نظر ساختاری و بصری ایفا می‌کند. هر مفهومی فقط در مقابل ضد خودش معنا پیدا می‌کند. «وحدت در عین کثرت» لازمۀ ایجاد هنر، کلیت واحد و منسجم است. وحدت‌جویی ادراکی و احساسی و گرایش به هماهنگی از یک طرف توان منطقی و تضاد از طرف دیگر در تقابل با هم امکان دیدن و در نتیجه، فهمیدن را برای انسان فراهم می‌آورند.

ریتم: ریتم در ساختمان، از طریق تکرار بخش‌های مشابه مانند پنجره‌ها، ستون‌ها و تیرها حاصل می‌شود و باعث وحدت و هماهنگی آن می‌گردد. ریتم، ممکن است یکنواخت و یا متغیر باشد. ویژگی ریتم‌های بصری در یک ساختمان به شکل، اندازه و جهت قطعات و فاصلۀ تکرار آنها بستگی دارد. جریان دید، همواره توأم با حرکت است.

تأکید: همه مفاهیم، فرم‌ها و عناصر مطرح معماری داخلی، ارزش و اهمیت یکسانی ندارد. قاعده تأکید، امکان حضور عناصر مهم و یا باارزش را در کنار سایر عناصر سازمان‌دهندهٔ فضا فراهم می‌آورد. طرح بدون عنصر مورد تأکید، یکنواخت و بی‌تحرک به نظر می‌رسد. هر قسمت از فضای داخلی را می‌توان از طریق مکان‌یابی ویژه، اندازۀ بامعنا، شکل ویژه، ارزش خاص یا رنگ یا بافت بخصوص مورد تأکید قرار داد.

تناسبات: تناسب، از نظر مفهومی اشاره، به شخصیت ذاتی و از نظر شکل، به نسبت یک جزء به جزء دیگر و یا نسبت یک جزء به کل، از نظر بزرگی و اندازه، تعداد و یا میزان و کیفیت اشاره دارد. در یک خانه مسکونی نیز اندازۀ فضاهای مختلف متناسب با هم تعیین می‌شوند. درک ما از اندازۀ هر چیزی، بستگی به اندازۀ اشیای پیرامون آن دارد.

فضای معماری

طراحی کردن از فضا به عنوان ابزار مشاهده، شناخت و تحلیل فضا چه کمکی به توسعهٔ دانش و تجربه ما می‌کند؟

ورود به فضای معماری داخلی احساسی از محفوظ بودن، سرپناه داشتن و بسته بودن را ایجاد می‌کند. فرم، شکل و کیفیت عناصر تعریف کنندهٔ فضا، الگوی پنجره‌ها و درها و نحوۀ ترکیب آنها با یکدیگر و نوع رابطه با فضای خارج، کیفیت فضای معماری را مشخص می‌سازد. زمانی که ما از کلماتی مانند اتاق نشیمن، بالکن، انبار و حیاط صحبت می‌کنیم فقط منظورمان عملکرد، بزرگ یا کوچکی فضاها نیست. بلکه، توجه به تفاوت مقیاس، تناسبات، کیفیت نور، ماهیت سطوح محصورکنندهٔ فضا، نحوهٔ ارتباط با فضاهای مجاور و طبیعت و... مورد نظر است.

طراحی خطی از فضاهای داخلی با استفاده از مداد و قلم

با وجود پیشرفت‌های سریع و مداوم در فناوری‌های تصویرسازی دیجیتال، طراحی با دست آزاد با استفاده از مداد یا قلم ساده، حسی‌ترین ابزاری است که ما برای ثبت گرافیکی مشاهدات، افکار و درک بهتر تجربیات معماری داخلی در اختیار داریم. طراحی دست آزاد به ما اجازه می‌دهد درک بهتری از ابعاد و ویژگی‌های فضا داشته باشیم، و بتوانیم آنها را در ابعاد عملی توسعه داده و به درستی عمل کنیم.

دریافت اطلاعات بصری با تحلیل، گزینش و درک تفاوت‌ها همراه است:
- تفاوت شکل و خط
- تفاوت تناسبات
- تفاوت رنگ
- تفاوت نوع
- تفاوت اندازه
- تفاوت جنس

ابزارهای طراحی:

مداد و کاغذ یکی از ساده‌ترین و مهم‌ترین ابزارهای طراحی هستند. مداد با ضخامت و کیفیت مغز متفاوت، با ایجاد انعطاف‌پذیری در ترسیم انواع خطوط، ابزار کارآمدی در نمایش شکل فضاها و بیان ابعاد کیفی ادراکی آنهاست.

ابزار یا وسایل اثرگذار = مداد، روان‌نویس، خودنویس، ماژیک، ابزارهای رنگی
زمینه یا سطوح اثرپذیر = کاغذ، مقوا، کاغذ پوستی، کاغذ کالک و ...
وسایل و ابزار کمکی = تخته‌شاسی، تخته‌رسم، گیره، چسب و گیره و...

طراحی با استفاده از خطوط پیرامونی

ترسیم خطوط پیرامونی، روشی برای طراحی از مشاهدات است. هدف اصلی آن توسعه تیزهوشی و حساسیت بصری نسبت به کیفیات سطح و فرم است.

شکل‌ها به عنوان خطوط مرزی حجم‌ها و سطوح، آنها را از زمینه جدا کرده و در حالتی انتزاعی به نمایش می‌گذارند. لذا بیننده را وادار به توجه بیشتر و نگاه دقیق‌تر به موضوع می‌کنند. در فرایند طراحی با استفاده از خطوط پیرامونی معمولاً مراحل زیر مورد توجه قرار می‌گیرند:

ترسیم خطوط پیرامونی بهتر است با یک مداد نرم خوب تیز شده یا یک قلم نوک ظریف انجام شود که قادر است خطی منفرد و قاطع تولید کند، این حسی از دقت را می‌پروراند که به دقت بصری که برای ترسیم خطوط پیرامونی لازم است، مربوط می‌شود.

تصور کنید همچنان که ترسیم می‌کنید مداد یا قلم در برخورد واقعی با موضوع است.

همان‌طور که چشم به دقت خطوط پیرامونی یک موضوع را دنبال می‌کند، دست، ابزار ترسیم را به همان کندی و آهنگ حرکت تعمدی حرکت می‌دهد و به همه فرورفتگی‌ها و نوسان‌های زیر و بم فرم، واکنش نشان می‌دهد.

از وسوسه حرکت دادن دست، سریع‌تر از آنچه چشم می‌تواند ببیند اجتناب کنید، شکل هر خط پیرامونی که در موضوع می‌بینید را بدون تفکر با نگرانی در مورد خصوصیاتش، امتحان کنید.

قابل‌توجه‌ترین خطوط پیرامونی آنهایی هستند که یک جسم را محدود کرده و مرز بیرونی بین شکل و پس‌زمینه‌اش را تعریف می‌کنند.

بعضی خطوط پیرامونی در داخل شکستگی‌های یک صفحه حرکت می‌کنند.

دیگر خطوط پیرامونی، اشکال و فضاها و سایه‌های درون فرم را توصیف می‌کنند.

ترسیم تحلیلی

در ترسیم تحلیلی به دنبال ادغام دو رویکرد توصیف و تحلیل فضا هستیم. با نمایش فضای داخلی، سطوح و خطوط آن فضا را توصیف می‌کنیم و با نمایش بخش‌های مختلف آن، ماهیت ساختاری درونی فضا و روشی که بخش‌هایش مرتب شده و به هم متصل شده‌اند، را تحلیل می‌کنیم. بر خلاف ترسیم خطوط پیرامونی که در آن ما از جزء به کل شروع می‌کنیم، ترسیم تحلیلی از کل به اجزای تابعه و در نهایت تا جزئیات را شامل می‌شود. به نحوی که از عدم وحدت جلوگیری می‌کند.

برخلاف زبان نوشتار که اطلاعات را به صورت خطی منتقل می‌کند استفاده از زبان ترسیم، نمودارهای تحلیلی اطلاعات همۀ ابعاد یک موضوع هم‌زمان در معرض دید ما قرار می‌گیرد. این هم‌زمانی انتقال اطلاعات باعث می‌شود ما کل و جزء و ابعاد مختلف پدیده را هم‌زمان درک کنیم.

نمایش افراد و عناصر طبیعی، مبلمان و اشیا در معماری داخلی

فضا برای زندگی و فعالیت بهتر انسان طراحی و ساخته می‌شود. بهره‌برداری بهتر انسان از فضا مستلزم استفاده از لوازم و اشیای مختلف مانند مبلمان و اثاثیه، اشیا و لوازم، همراه با عناصر زیبای طبیعی است. ترکیب مناسب این عناصر عامل اصلی افزایش کارایی و ایجاد سرزندگی و زیبایی فضای معماری داخلی است. در طراحی و ترسیم فضاهای داخلی لازم است علاوه بر ابعاد فیزیکی فضا، مقیاس و تناسبات، شکل استقرار، فعالیت انسانی، مبلمان، اشیا و عناصر طبیعی، جزئیات اجرایی و تزیینات با دقت مورد توجه قرار گیرند. از طریق چنین ترسیم دقیقی است که ویژگی‌های فضا به خوبی درک شده و به خوبی به دیگران انتقال یافته و اثر می‌گذارد.

در طراحی دست آزاد، پس از طراحی خطی از عناصر اصلی فضا و ترسیم احجام، سطوح و اشکال اصلی، مرحله به مرحله مبلمان، افراد، عناصر طبیعی و جزئیات را به طراحی اضافه می‌کنیم.

طراحی از افراد

بینندۀ یک فضای طراحی شده، به واسطۀ افراد ترسیم شده در آن فضا ارتباط برقرار می‌کنند. به همین دلیل در طراحی از فضاهای معماری داخلی، مردم را برای تأمین اهداف زیر به طرح فضا اضافه می‌کنیم:

الف) بیان مقیاس فضا
ب) تعیین کاربری و فعالیت‌ها در فضا
ج) نمایش عمق فضایی و تغییرات سطوح در فضا

مهم‌ترین عواملی که در طراحی از افراد باید در نظر گرفته شوند عبارت‌اند از: «اندازه»، «تناسب» و «فعالیت» افراد.

طراحی از عناصر طبیعی

عناصر طبیعی مانند درختان، گل‌ها، بوته‌ها، آب، صخره، سکوها و آسمان بهترین مکمل محیط های انسان‌ساخت هستند و در فضای معماری احساس، رشد، شکوفایی، لطافت و زیبایی را اضافه می‌کنند. در طراحی از فضاهای معماری داخلی نمایش درست عناصر طبیعی موضوعی مهم و اثرگذار است. چه این عناصر در داخل فضا باشند و چه از پنجره‌ها دیده شوند.

ترسیم درختان:

هر درختی ساختار، الگوی رشد و مقیاس خاص خود را دارد. ترسیم درختان با ترسیم ساختار تنه و شاخه‌های آن آغاز می‌شود، سپس در ادامه، تاج درخت و برگ‌ها را با توجه به نوع برگ‌ها و تفاوت تراکم آنها اضافه می‌کنیم.

عناصر طبیعی علاوه بر درختان، طراحی از گل و بوته، جعبۀ گل، باغچه، زمین طبیعی، آسمان و ابرها، آب، برکه و آبشار را هم شامل می‌شود که در طراحی آنها توجه به شکل، مقیاس، مصالح و بافت هرکدام اهمیت دارد.

طراحی از مبلمان و اثاثیه

مبلمان و اثاثیه دسته‌ای از عناصر طراحی هستند که نقش تعیین‌کننده‌ای در طرح و اجرای فضاهای داخلی دارند. مبلمان و اثاثیه، بین فضای معماری داخلی و بهره‌برداران رابطه برقرار کرده و با افزایش کارایی و زیبایی فضاها آنها را سکونت‌پذیر می‌نمایند. به همین دلیل طراحی پلان مبلمان به صورت کارآمد و انعطاف‌پذیر مهم است. مبلمان‌ها باید به خوبی در پلان نمایش داده شوند تا محل استقرار مبلمان‌ها، فضاهای حرکت و آزاد به خوبی معرفی شوند. فرم، خطوط، رنگ، بافت و مقیاس قطعات منفرد، مبلمان‌ها و همچنین سازماندهی فضایی آنها نقش عمده‌ای در کیفیت بصری محیط دارند. مبلمان هر فضا با توجه به ماهیت، مقیاس و کارکرد فضا و ابعاد بدن استفاده کننده متفاوت می‌باشد. مبلمان می‌تواند از چوب، فلز، پلاستیک و یا دیگر مواد مصنوعی ساخته شود. با شناخت دقیق مشخصات انواع مبلمان، طراحی از آنها بهتر انجام می‌گیرد.

طراحی و ترسیم مبلمان در ترکیب با افراد به ایجاد مقیاس در فضاها کمک می‌کند و تناسب صحیح بخش‌های فضا را حفظ می‌کند.
طراحی مبلمان را باید برمبنای هندسۀ هر قسمت از آن شروع کنیم.
ابتدا چهارچوب ساختاری مربوط به فرم مبلمان ایجاد می‌شود، بعد می‌توانیم نمایش مصالح، ضخامت و جزئیات را به آنها اضافه کنیم.

نکاتی در طراحی میز

میزها در اصل سطوحی صاف و افقی‌اند که به کف تکیه دارند و برای نمایش، نگهداشت، کار و غذاخوری، استفاده می‌شوند. آنها باید ویژگی‌های زیر را دارا باشند:

روی میزها می‌تواند از چوب، شیشه، پلاستیک، سنگ، فلز، کاشی یا بتن ساخته شود. پرداخت سطح باید با دوام باشد و ویژگی‌های پوششی خوبی داشته باشد. بافت و رنگ سطح باید بازتاب نور مناسبی برای نقش دیداری دارا باشد. رویهٔ میزها می‌توانند به پایه‌ها، ستون، پایه‌های صلب، گنجه‌ها، دستک‌ها و یا پایه‌های تاشو تکیه کنند.

نکاتی در طراحی صندلی

صندلی باید به گونه‌ای طراحی شود که به راحتی وزن استفاده کننده را تحمل کند و متناسب با شکل استفاده از آن باشد. با این وجود، به دلیل تنوع اندازه‌های بدن ابعاد صندلی نه تنها به واسطۀ ابعاد بدن انسان و استفاده کنندۀ صندلی، بلکه به وسیلۀ عوامل فرهنگی و مقولۀ سبک و مقیاس نیز تعیین می‌شود.

گونه‌های متفاوتی از صندلی و نشیمنگاه برای استفاده‌های متفاوت وجود دارد. اصول طراحی ارگونومی، به ویژه، برای صندلی‌هایی در نظر گرفته می‌شود که در دوره‌های بلندمدت استفاده می‌شوند.

نکاتی در طراحی تخت‌خواب‌ها

تخت‌خواب‌ها از دو مؤلفۀ اصلی هستند: تشک یا مجموعۀ تشک و قاب تکیه‌گاهی یا پایه. طراحان داخلی با گزینش چهارچوب یا قاب، سرتخته، پاتخته، آسمانه، میزهای هم‌بسته، نورپردازی و… سر و کار دارند. همچنین طراح می‌تواند پوشش‌ها و دیگر نازک‌کاری‌های اتاق را نیز تعیین کند. تخت خوابی که در کنج یا تورفتگی بنا شده باشد، فضای کمتری را از کف اشغال می‌کند اما ممکن است ساخت آن دشوار باشد. تخت‌خواب می‌تواند بر پایه‌ای سکویی قرار یافته و بر افقیت مجموعه تأکید ورزد. سرتخته‌ها، پاتخته‌ها و آسمان‌ها حجم فضای اشغال شدۀ بستر را تعریف می‌کنند.

طراحی از لوازم و اشیا

علاوه بر مبلمان، فضاهای داخلی شامل اشیا و لوازم دیگری مانند ظروف، تابلوها، نقوش برجسته، پرده و گلدان است که به دلایل عملکردی، محیطی و یا زیبایی شناختی در فضا وجود دارند.

در مراحل نهایی کار طراحی از فضا و با توجه به هدف طراحی در صورت لزوم می‌توان آنها را به طرح اضافه نمود.

انواع لوازم جانبی:

عملکردی: اشیا و ابزار سودمند مانند کمدها و قفسه‌ها و...

محیطی: اسباب و اثاثیه و لوازم مانند ساعت، ظروف و ...

آرایه‌ای: گلدان‌ها، مجموعه‌های گردآوری‌شده و کارهای هنری

نمایش مصالح و جزئیات در طراحی

افزودن جنس، بافت مصالح و جزئیات اجرایی می‌تواند در طراحی فضاها احساس واقعی بودن را تقویت کند.

کاشی‌کاری:

ترجیحاً کم‌رنگ‌ترین و یا نازک‌ترین قلم را برای کشیدن کاشی‌کاری استفاده کنید. ابتدا خطوط کلی کاشی‌کاری کشیده شود. سپس تعدادی از کاشی‌کاری‌ها را با طرح مورد نظر به صورت تفکیکی رسم می‌کنیم.

شیشه:

راه مناسب نمایش شیشه هاشور مورب روی سطوح آن است. در این حالت به صورت متناوب هاشور را فشرده و با فاصله رسم کنید. نمایش سایه‌ها و تصاویر روی شیشه‌ها راه مناسب دیگری برای نمایش آنها می‌باشد. ساده‌ترین راه برای نمایش شیشه، کشیدن اجسام در پشت خطوط آن است.

چوب:

خطوط بافت چوب با روان‌نویس 0/1 یا بسیار نازک کشیده می‌شود.

بتن:

نقطه‌ها علامت پیچ‌های قالب بتنی می‌باشد. در صورت نمایش خطوط سطح روی بتن، ارائهٔ آن همانند شیشه به نظر می‌رسد.

نمایش نور، سایه، رنگ و بافت در معماری داخلی

نور، سایه، رنگ و بافت از عوامل کیفی و اثرگذار در فضاهای داخلی است و لازم است به نحو مناسبی در طراحی از فضاهای داخلی نمایش داده شوند.

نور:

نور، عنصری روشن و روشن‌کننده است. 

بافت:

خصیصۀ ویژه‌ای از سطح است که از ساختار سه‌بعدی آن ناشی می‌شود.

سایه:

به واسطهٔ وجود نور، سایه و نیم‌سایه ایجاد می‌شود.

رنگ:

رنگ اشیا باعث شناخت بهتر اشیا شده و بر ادراک، عواطف و احساسات انسان تأثیر می‌گذارد.

نور، سایه، رنگ و بافت فضاها و عناصر تشکیل‌دهندۀ آن در معماری داخلی و طراحی از آن اهمیت بسزایی دارد. با نور، رنگ اشیا و فضاها قابل دیدن شده و یا تغییر می‌کند و بافت مصالح قابل رویت و درک می‌شود.

افزودن جزئیات

مرحلۀ نهایی در طراحی از فضاهای داخلی، اضافه کردن جزئیاتی است که به ما در مشخص کردن عناصر گوناگون یک جسم یا منظره کمک می‌کنند به واسطۀ این جزئیات است که ما کیفیات ذاتی یک موضوع یا یکتایی یک مکان را درک و منتقل می‌کنیم. بخش‌های کوچک‌تر و جزئیات یک ترسیم باید به نحوی به هم متصل شوند که کلیت را بیشتر توصیف کنند.

جزئیات برای خلق مفهوم باید درون یک طرح ساختاریافته قرار گیرند. این ساختار چهارچوبی را برای یک ناحیۀ خاص یا یک ویژگی فراهم می‌کند تا با جزئیات و ظرافت بیشتری روی آن کار شود.

در همان زمان یک ترسیم نیازمند تضاد با نواحی بدون جزئیات یا با جزئیات کم است. از طریق این تضاد ناحیه‌هایی با جزئیات بیشتر، تأکید بیشتری خواهند یافت.

به یاد داشته باشید که گزینشی عمل کنید. ما هرگز نمی‌توانیم همۀ جزئیات را در یک ترسیم بگنجانیم. کامل نبودن یک تصویر ترسیم‌شده بیننده را به مشارکت برای تکمیل آن دعوت می‌کند.

لایه‌بندی مقادیر تیره روشن

در طراحی از فضاهای داخلی، ابتدا یک چهارچوب از سطوح و خطوط اصلی خلق می‌کنیم. برای نشان دادن مناطق تیره و روشن از فضای داخلی، تعریف صفحات در فضا، شکل دادن به فرم آنها، توصیف رنگ سطح، بافت و انتقال عمق فضایی ، مقادیر تیره روشن را به این چهارچوب اضافه می‌کنیم. با لایه‌بندی ترکیباتی از مقادیر تیره روشن روی نواحی قبلی، از روشنی به تیرگی کار کنید. اگر یک ناحیه خیلی روشن باشد ما همیشه می‌توانیم آن را تیره‌تر کنیم. برعکس اگر یک ناحیه خیلی زیاد تیره و کدر شود، درست کردن آن مشکل است. باید به خاطر داشت که تازگی و سرزندگی یک ترسیم شکننده است و به راحتی از دست می‌رود.

نحوۀ سایه‌دار کردن سطوح

در ترسیم سایه سطوح روشن، سایه‌دار و نیم‌سایه را با دقت از هم متمایز کنید. از به کار بردن مناطق وسیعی از رنگ‌های تیره که جزئیات را محو می‌کنند و تعبیر ما از فرم یک سطح را مختل می‌کنند اجتناب کنید.

بازتاب‌های نور از سطوح هم‌جوار، سطوح پشت به نور یا سطوحی که رویشان سایه‌ها شکل می‌گیرند را روشن می‌سازند. برای نشان دادن اثرات تعدیلی نور بازتاب شده، مقادیر تیره روشن سطوح در سایه و سطوحی که رویشان سایه‌ها شکل می‌گیرند را متفاوت می‌سازیم. اگرچه جلوه‌های نور بازتاب شده باید با روشی ماهرانه، ارائه شوند و نباید در ماهیت سطح در سایه یا نیم‌سایه اختلال ایجاد کنند.

از تیرگی‌ها و سایه‌ها به عنوان رنگ‌های شفافی که آشکارکنندۀ فرم هستند، می‌توان برای ایجاد بافت و رنگ موضعی سطوح استفاده کرد.

محدوده‌های سایه‌خورده در نور متمرکز مشخص هستند ولی در نور پراکنده ضعیف‌ترند. در هر صورت ما می‌توانیم لبه‌های بیرونی سایه‌ها را با تضادی در مقادیر تیره روشن تعریف کنیم. ولی با یک خط ترسیم شده امکان‌پذیر نیست.
روشی که نور یک‌رنگ را روشن کرده و آن را قابل دید می‌سازد با مقادیر سایه‌روشن تغییر می‌کند. یک نور بالای یک سطح رنگی، بسیار روشن‌تر از همان ته‌رنگ مشاهده شده در تیرگی یا درون یک سایه، به نظر می‌رسد.

رنگ

یکی از روش‌های توزیع رنگ در فضاهای معماری داخلی، الهام از الگوی طبیعی است که در آن کف فضا تیره‌ترین رنگ را دارد و رنگ دیوارهای اطراف از کف روشن‌تر است و سقف بالای سر، رنگ روشن و سبکی مانند آسمان دارد. نحوۀ استفاده و توزیع رنگ در فضا، بسته به وسعت و کارکرد فضا، میزان نور و ویژگی‌های کیفی فضا تغییر می‌کند. سطوح اصلی وسیع معمولاً رنگ ملایم دارند و عناصر دیگر مانند مبلمان و قالی پررنگ‌تر هستند از رنگ‌های تندتر و زنده‌تر معمولاً برای لوازم خانه و اشیای کوچک استفاده می‌شود تا تعادل و تنوع لازم در فضا ایجاد شود.

رنگ‌های روشن، معمولاً فضا را وسیع‌تر نشان می‌دهند و برعکس، رنگ‌های تیره سطوح را نزدیک‌تر و فضا را کوچک‌تر می‌نمایانند. رنگ‌های گرم مانند قرمز، زرد و نارنجی تحرک و پویایی در فضا ایجاد می‌کنند در حالی که رنگ‌های سرد مانند سبز و آبی، حالتی آرام و ساکن دارند. اینها بعضی از اصول مناسب برای نحوۀ استفاده از رنگ و کنترل تأثیرات ادراکی و احساسی آنها در فضا هستند.

بافت

حس بینایی و لامسۀ ما بسیار نزدیک و مرتبط با هم عمل می‌کنند. وقتی بافتی را مشاهده می‌کنیم، به دلیل تجارب قبلی، مانند این است که آن را لمس می‌کنیم. به همین دلیل، بافت مصالح موجود در فضای معماری تأثیر ادراکی و احساسی عمیقی بر انسان دارد. 

سطوح با بافت ریزتر، نرم‌تر از بافت‌های درشت به نظر می‌رسند. سطوح با بافت درشت و خشن نیز، وقتی از فاصلۀ دور دیده شوند نرم‌تر و ظریف‌تر احساس می‌شوند. بافت با خطوط موازی، بر بعد و جهت تأکید می‌کند. بافت با رنگ روشن، سبک‌تر از همان بافت با رنگ تیره به نظر می‌رسد. نور نیز بر درک و احساس ما از بافت تأثیر می‌گذارد. نور متمرکز که از یک جهت به یک بافت لمسی می‌تابد تأثیر بصری آن را تقویت و بافت را ملموس‌تر می‌کند. برعکس نور غیرمتمرکز و پراکنده از تأکید بافت می‌کاهد. 

سطوح صاف و صیقلی، نور را منعکس کرده، جلب توجه می‌کنند. سطوح با بافت درشت نور را شکسته، تیره‌تر به نظر می‌رسند. از این رو، مقیاس بافت با توجه به مقیاس و میزان نور فضا در نظر گرفته می‌شود. سطوح خیلی شکسته در مقابل نور متمرکز، الگوهای شکلی از نور و سایه ایجاد می‌کنند. سطوح صیقلی، زود کثیف و به سادگی نیز تمیز می‌شوند؛ برعکس، سطوح زبر کثیفی را پنهان می‌کنند اما به سختی تمیز می‌شوند.

نور

نور، اصلی‌ترین عامل کیفیت، پویایی و سرزندگی فضای معماری است. هم از نظر مفاهیم کیفی و سمبلیک و هم از نظر کارکرد عملی، از جایگاه ویژه‌ای در میان عناصر تشکیل‌دهندۀ فضا برخوردار است. بدون نور، هیچ فرم، رنگ یا بافتی وجود ندارد. اولین وظیفۀ نور، روشن کردن فضا و فرم‌های ساختمانی است و اینکه امکان زندگی، حرکت و فعالیت را برای استفاده کننده فراهم آورد و استفاده کننده، با سهولت، سرعت و دقت بتواند به انجام امور روزمره بپردازد. در معماری داخلی، سعی می‌شود از نور طبیعی روز بهترین استفادۀ ممکن به عمل آید و از نور مصنوعی، به عنوان مکمل، در ساعات دیگر شبانه روز استفاده شود.

1- عناصر اصلی و ساختاری را طراحی می‌کنیم.
2- با توجه به شکل افراد و خط افق، مقیاس طرح را مشخص می‌کنیم.
3- با استفاده از پرسپکتیو عمق فضاها را طراحی می‌کنیم.
4- عناصر تشکیل‌دهندۀ فضا را اضافه می‌کنیم.
5- چهارچوب اصلی طرح مشخص شده است مقادیر سایه‌روشن را اضافه می‌کنیم.
6- سطوح سایه و نیم‌سایه را متمایز می‌کنیم.
7- با توجه به رنگ سطوح و انعکاس نور میزان تیره‌روشن را کنترل کرده و طرح را نهایی می‌کنیم.

شکل 152-1

تهیۀ کروکی و معرفی فضاهای داخلی در قالب ترسیمات دو بعدی

علاوه بر طراحی دست آزاد از فضاهای داخلی که تناسبات کیفی، ویژگی‌های بصری، ابعاد کارکردی و ویژگی‌های مفهومی و نمادین فضاها را به صورت یکپارچه و سه‌بُعدی معرفی می‌کند، جهت شناخت دقیق، کمی و کاربردی و فنی از فضاهای داخلی از برداشت وضع موجود و تهیۀ ترسیمات دوبعدی و تحلیلی استفاده می‌کنیم.

مثال: استاد سنگ‌کاری قصد دارد، کف فضای پذیرایی یک ساختمان مسکونی موجود را سنگ‌فرش کند. وی نیاز دارد هم‌میزان سنگ مورد نیاز را بداند و هم از وجود یا عدم وجود خطاهای اجرایی، قناسی یا گونیا نبودن دیوارها اطمینان حاصل کند. به این منظور او باید شکل فضای پذیرایی را برداشت کند. مانند شکل روبه‌رو، برای برداشت نقشه‌های وضع موجود معمولاً از اندازه‌برداری ابعاد فضا و مثلث‌بندی نقاط مهم فضا استفاده می‌کنند. در صورت لزوم از نقاط کمکی نیز استفاده می‌شود.

برای برداشت اندازه‌ها از متر استاندارد استفاده می‌کنیم. موقع اندازه‌گیری متر، باید کشیده و افقی باشد. اصول برداشت ابعاد و تناسبات سطوح دیوارها و نماهای داخلی و مقاطع همانند برداشت پلان است. با این تفاوت که باید تراز ارتفاعی سطوح و عناصر اصلی با استفاده از تراز و شمشه یا شلنگ تراز برداشت، ثبت و ارائه شوند و نیز با استفاده از شاقول از قائم و یا مایل بودن دیوارها آگاه شویم.

برای برداشت از بناهای قدیمی علاوه بر برداشت ابعاد بنا، جزئیات اجرایی، الحاقات تزیینی، سازه، تاریخچه و سایر مشخصات بنا با استفاده از عکس و فیلم و ابزارهای پیشرفتۀ نقشه‌برداری باید مطالعه شوند. و جهت تکمیل مستندات مبلمان و لوازم زندگی همراه با گزارش سبک معیشت و نحوۀ استفاده از فضاها به آن اضافه شود.

1- با رعایت تناسبات نسبی کروکی دوبعدی از پلان فضای پذیرایی را ترسیم می‌کنیم.

2- اندازۀ طول دیوارها و عناصر ثابت فضاها را با دقت برداشت کرده و به کروکی اضافه می‌کنیم.

3- از طریق برداشت فاصله‌های قطری و استفاده از نقاط کمکی، اندازه‌برداری را کامل می‌کنیم به نحوی که سطوح چهارضلعی به مثلث تبدیل شوند.

4- حالا می‌توانیم با استفاده از قانون ترسیم مثلث با سه ضلع معلوم، فضای برداشت شده را به طول دقیق پیاده‌سازی کرده و نقشۀ دوبعدی (پلان) آن را ترسیم کنیم. در صورت نیاز به اندازه‌های جدید، آنها را مجدداً برداشت می‌کنیم. اندازه‌برداری هر دو قطر چهار ضلعی‌ها امکان کنترل و اطمینان از صحت کار را فراهم می‌کند.

اصول برداشت و تهیۀ کروکی از نمای فضاهای داخلی

نمای فضای داخلی نشان‌دهندۀ شکل ظاهری و داخلی یک ساختمان است. چهار نمای شمالی، جنوبی، شرقی و غربی را می‌توان برای فضای داخلی منظور نمود. برای ترسیم نمای یک فضای داخلی باید چنین فرض کرد که در مقابل نما ایستاده و مستقیم به آن نگاه می‌کنیم. برای مثال در شکل مقابل مراحل برداشت نمای داخلی، فضای نشیمن و پذیرایی ارائه شده است. نماهای برداشت شده پس از ترسیم دقیق مانند اشکال زیر گویای کامل عناصر دیوار شامل شکل، تناسبات و اندازۀ هرکدام از آنهاست.

1- با توجه به کروکی پلان و تناسبات نما، تراز خط زمین و شکستگی‌های سقف، خط زمین، خطوط شکستگی، ابتدا و انتهای دیوار و خط سقف را به صورت دست آزاد ترسیم می‌کنیم.

2- کروکی عناصر اصلی روی نما را با رعایت تناسبات ترسیم می‌کنیم. ابعاد اصلی عناصر نما را با دقت برداشت کرده و یادداشت می‌کنیم.

3- عناصر اصلی واقع در نما را مثلث‌بندی می‌کنیم. طول ضلع نمای مثلث‌ها را به دقت اندازه‌گیری کرده و در کروکی وارد می‌کنیم. با استفاده از تراز و شمشه یا شلنگ تراز از افقی بودن خط کف و کف پنجره اطمینان حاصل می‌کنیم. در صورت لزوم از خط کمکی افقی استفاده می‌کنیم.

4- با استفاده از اندازه‌های برداشت شده نمای داخلی را در مقیاس مناسب ترسیم می‌کنیم.