درسنامه آموزشی دانش فنی پایه معماری داخلی کلاس دهم معماری داخلی

دامنه کاربرد

رعایت اصول بیان شده در این بخش برای تمامی کارهای اجرایی ساختمان با توجه به قوانین و آیین‌نامه‌های موجود در کشور لازم‌الاجرا می‌باشد.

تعاریف کلی و واژه‌ها

عملیات ساختمانی: عملیات ساختمانی در کارهای اجرایی تزیینات داخلی شامل توسعه، تعمیر و تغییر فضای داخلی با توجه به خواسته‌ها و نیازهای کارفرما می‌باشد.

کارگاه ساختمانی: محلی است که در آن یک یا تعدادی از عملیات‌های ساختمانی انجام می‌شود. در محل کارگاه باید محل انبار مصالح یا استقرار تجهیزات و ماشین‌آلات در نظر گرفته شود.

محل کار: در محدوده کارگاه ساختمانی می‌باشد که در اختیار کارفرما است و مجریان و کارگران به درخواست و به حساب کارفرما در آنجا مشغول به کار می‌باشند.

وسایل و تجهیزات: ابزار، ماشین‌آلات، داربست‌ها، نردبان‌ها، سکوها و تجهیزات مشابه که در کارگاه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

حفاظت: اقدامات و عملیاتی که به منظور نگهداری و مراقبت از افراد، اشیاء، اموال، ابنیه، وسایل و تجهیزات در مقابل خطرات ناشی از اجرای عملیات ساختمانی به کار برده می‌شود.

خطر: خطر به شرایطی اطلاق می‌شود که دارای پتانسیل رساندن آسیب و صدمه به افراد، خسارت به وسایل، تجهیزات، بناها و از بین بردن مواد یا کاهش کارایی در یک عمل از قبل تعیین شده باشد.

بهداشت کار (بهداشت حرفه‌ای): عبارت است از علم و فن پیشگیری از بیماری‌های ناشی از کار و ارتقای سطح سلامتی افراد شاغل از طریق کنترل عوامل زیان‌آور محل کار.

محیط زیست: محیط زیست عبارت است از سلامت و بهداشت کلیه افرادی که در مجاورت یا نزدیکی (شعاع مؤثر) کارگاه ساختمانی عبور و مرور، فعالیت یا زندگی می‌کنند و همچنین جلوگیری از آلودگی هوا، آب، خاک و آلودگی صوت ناشی از عملیات ساختمانی.

حادثه: حادثه رخدادی غیرعمد است که به طور غیرمنتظره اتفاق افتد و باعث خسارت مالی و صدمه جانی شود.

حادثه ناشی از کار: حادثه ناشی از کار رخدادی است که در حین انجام وظیفه و به سبب آن برای شاغلین در کارگاه ساختمانی اتفاق افتد.

بیماری ناشی از کار یا بیماری شغلی: بیماری است که در اثر اشتغال در محل کار برای کارگر به وجود آمده یا تشدید شده، و عامل اصلی و مرتبط با آن در محل کار و به عنوان عامل زیان‌آور موجود می‌باشد.

مسئولیت ایمنی، بهداشت کار و حفاظت کارگاه

در کارگاه ساختمانی کارفرما و مجریان موظف هستند اقدامات لازم به منظور حفظ و تأمین ایمنی، بهداشت کار و حفاظت محیط زیست را به عمل آورند. هرگاه در یک کارگاه ساختمانی چند مجری به طور همزمان با هم مشغول به کار باشند، هر مجری در محدوده قرارداد و شرایط کاری خود مسئول اجرای مقررات مربوط به ایمنی، بهداشت و محیط زیست می‌باشد و مجریان موظف هستند با یکدیگر همکاری نموده و سازنده یا کارفرما یا هر فرد بالادست دیگری مسئول مراقبت و ایجاد هماهنگی بین آنها می‌باشد.

 جلوگیری از حریق، سوختگی و برق‌گرفتگی
. در مکان‌هایی که خطر آتش‌سوزی وجود دارد، افروختن آتش، روشن کردن روشنایی غیرمحصور و وسایل گرمایشی ممنوع است.
. ضایعات مصالح قابل احتراق، باید در جای مناسبی جمع‌آوری و به طور روزانه از محل کار خارج و به محل‌های مجاز حمل شوند.
. انبار کردن و نگهداری موقت مواد و مصالح قابل احتراق و اشتعال مانند رنگ، روغن، تینر، چسب،کاغذ دیواری، چوب و گونی باید مطابق مبحث سوم مقررات ملی ساختمان انجام شود.

بهداشت کار
مجری باید نسبت به ارزیابی ریسک‌های بهداشتی کار شامل کلیه خطرات و عوامل زیان‌آور مرتبط با کارگاه‌های ساختمانی اقدام نماید. و براساس اولویت‌ها، برنامۀ خود در خصوص کنترل خطرات و عوامل زیان‌آور محل‌های کار را به اجرا گذارد.
. انجام اقدامات کنترلی در مبدأ ایجاد خطرات و عوامل زیان‌آور در محل کارگاه‌های ساختمانی.
. مواد شیمیایی و ترکیبات مورد استفاده در محل‌های کار از قبیل ظروف حاوی حلال، مواد قابل اشتعال و احتراق، اسیدها، فلوئور و یا سایر مواد مورد استفاده باید دارای برچسب بوده و فقط برای مصرف روزانه نگهداری شود.
. مواد و ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در کارگاه‌های ساختمانی باید دارای برگه اطلاعات ایمنی مواد باشد و یک نسخه از آن در داخل کارگاه ساختمانی نگهداری شود.

. در اجرای کار، به افرادی که به طور مستمر با گچ، سیمان یا سایر مواد آلوده‌کننده در تماس مستقیم هستند، باید یک بار برای هر شیفت کاری شیر داده شود.
. درصورتی که میزان آلاینده‌ها در محل کار و یا اطراف بیش ازحد مجاز باشد، کارفرما مکلف به پیش‌بینی تمهیدات لازم برای کاهش آلاینده‌ها می‌باشد.
. آب آشامیدنی، سالم، گوارا و کافی در اختیار کارگران قرار گیرد.
. محل‌های تعویض لباس و رختکن باید متناسب با فضای کارگاه محلی سرپوشیده و بهداشتی، برای تعویض و نگهداری لباس کارگران باشد.
. نور و روشنایی طبیعی و یا مصنوعی کافی و مناسب و در صورت لزوم روشنایی قابل حمل، در محل‌های کار، عبور و مرور، سرویس‌های بهداشتی، رختکن، غذاخوری، اقامت و استراحت کارکنان فراهم شود. کلیه محل‌های کار، رختکن، استراحت، سرویس‌های بهداشتی، اقامت و غذاخوری کارکنان باید به طور طبیعی یا مصنوعی تهویه شوند، به گونه‌ای که هوای کافی و سالم برای محل‌های فوق فراهم شود.

حوادث شغلی در رشته
درصورت احتمال وقوع حادثه، مجری موظف است تا تأمین ایمنی و حفاظت لازم، از ادامه عملیات ساختمانی در موضع خطر خود خودداری نماید. در صورت وقوع حادثه منجر به خسارت، جرح یا فوت، مجری موظف است پس از اقدامات فوری برای رفع خطر، مراتب را حسب مورد به مراجع ذیربط گزارش نماید.

کمک‌های اولیه در رشته
در کلیه کارگاه‌های ساختمانی، بسته به نوع کار و متناسب با تعداد شاغلین، وسایل کمک‌های اولیه فراهم و آموزش افراد در این زمینه، تأمین شود. تمهیدات لازم برای ارتباط فوری با بخش‌های امداد و نجات و انتقال اضطراری کارگران آسیب دیده یا کارگرانی که دچار بیماری‌های ناگهانی شوند، به مراکز پزشکی به عمل آید. بایستی جعبه کمک‌های اولیه، دارای وسایل ضروری بوده و در جای مناسب نصب شود و از هرگونه آلودگی و گرد و غبار دور نگه داشته شود و همیشه در دسترس افراد شاغل باشد. وسایل ارتباطی برای تماس فوری با مراکز اورژانس و آتش‌نشانی نیز فراهم باشد.

وسایل و تجهیزات حفاظت فردی
کلاه ایمنی: در کارگاه‌هایی که امکان برخورد وسایل، مصالح و... به سر افراد وجود دارد یا احتمال وارد آمدن خسارت به افراد در اثر سقوط وجود دارد، استفاده می‌شود.

حمایل‌بند کامل بدن و طناب مهار: در صورت نبود وسایل حفاظت از افراد در اثر سقوط از ارتفاع، باید حمایل‌بند کامل بدن و طناب مهار در اختیار افراد قرار گیرد. عینک ایمنی و سپر محافظ صورت: در کارهایی که امکان ایجاد خطر برای سر و صورت و چشم افراد ( مانند ماسه‌پاشی، بتن‌پاشی، جوشکاری و....) وجود دارد باید از عینک ایمنی و سپر محافظ صورت متناسب با نوع کار استفاده شود.

ماسک تنفسی حفاظتی: درصورتی که تهویه فضاهای در معرض گردوغبار، گازها و بخارهای شیمیایی زیان‌آور از نظر فنی امکان‌پذیر نباشد، باید متناسب با نوع کار و شرایط محیط و خطرهای مربوط، ماسک تنفسی حفاظتی در اختیار افراد قرار داده شود.

کفش و پوتین ایمنی: برای تمام کارکنانی که پای آنها موقع کار در معرض خطر برخورد اجسام، اجسام داغ و برنده قرار دارد باید کفش و پوتین ایمنی تهیه شود. برای پیش‌گیری از خطر برق‌گرفتگی کارگران باید کفش ایمنی مخصوص عایق الکتریسیته تهیه شده و در اختیارشان قرار گیرد.

چکمه و نیم‌چکمه لاستیکی: به منظور حفاظت پای کارگران در مقابل بتن، رطوبت، آب، گل متناسب با نوع کار باید چکمه و نیم‌چکمه لاستیکی تهیه شده و در اختیارشان قرار گیرد.

دستکش حفاظتی: برای حفاظت از دست کارگرانی که با اشیاء داغ، تیز و برنده و مواد خورنده و تحریک کننده پوست سروکار دارند، باید دستکش حفاظتی مناسب تهیه شده و در اختیار آنها قرار گیرد.

لباس کار: لباس کار باید متناسب با نوع کار و خطرات احتمالی در اختیار کارگران و افراد شاغل در کارگاه قرار داده شود. لباس باید مناسب با بدن شخص بوده، هیچ قسمتی از آن آزاد نباشد، دارای جیب‌های کوچک و تعداد کم باشد و همچنین شلوار آن بدون دوبل باشد.

گوشی حفاظتی: در صورتی که کارکنان در معرض مداوم صداهای شدید باشند باید از گوشی حفاظتی مناسب استفاده نمایند.

وسایل دسترسی

منظور از وسایل دسترسی، وسایل موقتی نظیر داربست، نردبان، راه‌پله، راه شیب‌دار، بالابر سیّار است که برای دسترسی افراد به قسمت‌های مختلف بنای در دست احداث، تعمیر، بازسازی و تخریب مورد استفاده قرار می‌گیرد.

داربست

کلیه قسمت‌های داربست باید از مصالح مناسب و مرغوب ساخته و آماده به کار شود و علاوه بر ایستایی و پایداری لازم، ظرفیت پذیرش 4 برابر بار مورد نظر را داشته باشد. قطعات چوبی و اجزای فلزی به کار رفته در داربست باید فاقد پوسیدگی، ترک‌خوردگی و سایر نواقص باشند. تخته‌های مورد استفاده در داربست باید صاف، بدون زائده و عاری از مواد چسبنده و لغزنده باشد. دارای ضخامت یکسان بوده و موقع استفاده کنار یکدیگر نلغزند. فاصله تکیه‌‎گاه‌های تخته‌ها برای کارهای سنگین حداکثر 1/8 متر و برای کار های سبک 2/3 متر باشد.

پایداری، استحکام و ایمنی داربست در زمان‌های مشخص (قبل از شروع کار، حداقل هفته‌ای یک بار حین استفاده و یا پس از هرگونه تغییرات یا ایجاد وقفه در کار و یا پس از وقوع باد و طوفان و...) مورد بررسی و کنترل قرار گیرد. در قسمت باز جایگاه کار برای پیشگیری از سقوط افراد از نرده حفاظتی استفاده شود. نصب پاخور در لبه‌های باز آن برای پیشگیری از سقوط اشیاء ضروری است.

در صورت وجود برف و یخ روی داربست باید قبل از کار برف و یخ از روی جایگاه برداشته شود. از جایگاه داربست‌ها نباید برای انبار مصالح استفاده شود. در صورت لزوم در زمان کوتاه می‌توان با توزیع یکنواخت بار تعادل داربست را حفظ کرد ولی فوراً پس از اتمام کار روزانه باید مصالح کار را تخلیه کرد.

- پیش از کار و موقع کار روی داربست از استحکام و پایداری آن اطمینان به عمل آورده و موقع طوفان یا باد شدید از کارکردن روی آن خودداری شود.
- موقع بالا کشیدن مصالح باید به طریق مناسبی از برخورد آن با داربست جلوگیری کرد.
- موقع برچیدن داربست چوبی باید کلیه میخ‌ها از داربست بیرون کشیده شوند.

نردبان

- نوع، جنس، ابعاد، قابلیت بارگذاری و نحوه نصب و نگهداری نردبان باید با شرایط اقلیمی و نوع عملیات متناسب باشد.
- از نردبان‌های با پایه یا پله ترک‌خورده یا دارای هر نقص دیگری نباید استفاده کرد.
- هنگام استفاده از نردبان حمل بار با دست ممنوع است.
- موقع استفاده از نردبان باید امکان هیچ‌گونه لغزشی برای آن وجود نداشته باشد. در صورت امکان لغزش از کفشک لاستیکی شیاردار یا وسایل دیگر باید مانع لغزش و حرکت پایه‌ها شد.
- نردبان‌های فلزی باید دارای پله‌های آجدار باشد.
- نردبان را نباید جلوی در باز یا دری که امکان باز شدن دارد قرار داد.
- از یک نردبان نباید بیش از یک نفر به طور هم‌زمان استفاده نمایند.
- افزایش ارتفاع نردبان با استفاده از جعبه یا بشکه یا هر جسم دیگری مجاز نیست.
- نردبان دو طرفه باید مجهز به قید یا ضامن باشد که از به هم خوردن شیب آن جلوگیری کند. ضمناً در حالت باز ارتفاعش از 3 متر بیشتر نباشد.
- استقرار نردبان قابل حمل یکطرفه باید به گونه‌ای باشد که زاویه ایجاد شده بین نردبان و سطح مبنا حدود 75 درجه باشد و یا شیب آن طوری انتخاب شود که فاصله بین پایه نردبان تا پای سازه یک چهارم فاصله تکیه‌گاه فوقانی بر روی سازه مبنا باشد. در صورت ضرورت در زاویه بین 75 تا 90 درجه که تکیه‌گاه تحتانی با سطح مبنا ایجاد می‌نماید باید نردبان به وسیله اتصالاتی با سازه یا دیوار به صورت ایمن بسته و محکم شود.

مصالح و ضایعات

مصالح ساختمانی و ضایعات نباید به صورت سقوط آزاد به خارج پرتاب شوند، مگر اینکه تخلیه از داخل کانال‌های مخصوص پیش‌بینی شده انجام گیرد. درصورتی مصالح حاصل از تخریب قابلیت اشتعال داشته باشد، درصورت نگهداری در کارگاه باید وسایل اطفای حریق مناسب وجود داشته باشد.

ضایعات مواد خطرناکی مانند مواد رادیواکتیو و آزبست باید به صورت جداگانه نگهداری و بسته‌بندی باشند. و کارگران تخریب و حمل و نگهداری این مواد مجهز به دستکش، ماسک و لباس مخصوص باشند.

وزن مصالح حاصل از تخریب نباید روی کف بیشتر از ظرفیت باربری کف باشد. از فشار افقی بار بر دیوارها هم باید جلوگیری کرد.

مصالح حاصل از تخریب نباید برای ساختمان‌های مجاور یا معابر عمومی ایجاد مزاحمت کند پس باید مواد در فواصل مناسب بارگیری و در محل‌های مجاز تخلیه شوند.

مفاهیم زیست محیطی

توجه به ابعاد زیست‌محیطی مصالح از مهمترین عوامل در معماری پایدار است. پایداری، دیدگاه هزاره سوم تمدن انسانی تلقی می‌شود و شرط لازم برای بقا در روی کره زمین نیل به سوی آن است. با چنین دیدگاهی به معنی طراحی هوشمندانه در بهره‌گیری از عناصر اولیۀ موجود در طبیعت و هماهنگی و «معماری پایدار» توازن با قوانین حاکم بر طبیعت (انرژی خورشیدی، باد و....) است. به طوری که در نهایت، اجزای معماری با محیط خود سازگاری و انطباق داشته باشند.

فعالیت‌ها باید به نحوی انجام گیرد که باعث آلودگی هوا و یا آلودگی صوتی بیش از حد استاندارد رایج نشود. انجام عملیات ساختمانی نباید باعث آسیب به درختان داخل و مجاور کارگاه ساختمانی شود.

رهاسازی هرگونه نخاله، فاضلاب و پسماندهای باقیمانده از فرایندهای عملیات ساختمانی در محیط زیست ممنوع است. دفع این گونه مواد و ضایعات باید مطابق با قانون مدیریت پسماند انجام پذیرد.

بازیافت مواد و مصالح

کاستن اثرات مخرب زیست‌محیطی از هرگونه تولید و مصرف مصالح ساختمانی، یک قانون کلی و اصل مهمی است که باید همواره به آن توجه شود. در این صورت طبیعی بودن مصالح و قابلیت بازیافت آنها بسیار اهمیت دارد.

بازیافت دارای مزایای متعددی است از جمله: حفظ منابع طبیعی، صرفه‌جویی در مصرف انرژی برای تولید و حمل‌ونقل، کاهش هزینه‌ها، کاهش خطر آلودگی محیط، استفاده از انرژی دریافتی از مواد زائد، و کاهش نیاز به منابع جدید. 

اقدامات برای سهولت بازیافت مواد ساختمانی

برای تسهیل در بازیافت مواد ساختمانی این اقدمات بسیار ضروری است:
- استفاده از اصول و مشخصات فنی که امکان بازیافت مصالح را فراهم می سازد.
- طراحی جزئیات خاص به کارگیری مصالح، به گونه ای که تفکیک و پیاده کردن آنها را آسان کند.
- استفاده از برچسب هاب اکولوژیکی (بوم‌شناختی)، حاوی میزان مصرف انرژی برای تولید و امکان و میزان بازیافت مصالح.