درسنامه آموزشی سرویس و نگهداری خودروهای سواری کلاس دهم مکانیک خودرو

واحد یادگیری 3 (شایستگی تعویض روغن موتور)

آیا تا به حال پی برده‌اید؟

- آیا تعویض روغن موتور لازم است؟ چرا؟
- آیا عمر روغن موتور محدود است؟
- آیا کاربرد روغن موتور چهار فصل را می‌دانید؟

امروزه با توجه به پیشرفت تکنولوژی در طراحی و ساخت موتور خودروها، انتخاب روغن موتور مناسب و بازدید دوره‌ای خودرو با استفاده از کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات، می‌تواند در عملکرد قطعات متحرک خودرو و بالا بردن بازده موتورها نقش بسزایی داشته باشد. بنابراین آگاهی سرویس کار از ویژگی‌های روغن موتورها و فیلترها برای انتخاب مناسب، در بالابردن بازده کار و جلب رضایت مشتری مؤثر است.

استاندارد عملکرد

هنرجو در پایان این واحد یادگیری با کاربرد روانکارها و فیلترها و استانداردهای روغن موتور آشنا شده و مراحل تعویض روغن موتور و فیلترها را به ترتیب انجام دهد.

اصطکاک خشک و تر

با توجه به شکل 1-3، به نظر شما کدام حالت نشان داده شده برای جابه‌جایی وزنه، نیاز به نیروی کمتری دارد؟

هرگاه دو جسم، بدون واسطه با هم در تماس باشند، اصطکاک به وجود آمده را اصطکاکِ خشک می‌نامند. ولی اگر بین دو جسم، ماده سومی مانند روغن یا آب وجود داشته باشد، اصطکاک به وجود آمده را اصطکاکِ تر می‌نامند. موتور خودرو از قطعات مختلفی تشکیل شده است که نسبت به هم دارای حرکت‌اند و بین آن‌ها نیروی اصطکاک وجود دارد. از این رو در موتور خودرو از روغن به‌عنوان ماده روانکار استفاده می‌شود تا اصطکاکِ خشک بین قطعات به اصطکاکِ تر تبدیل شود.

گرانروی یا ویسکوزیته چیست؟

یکی از ویژگی‌های مهم روغن‌ها گرانروی است. به مقاومت سیال در برابر جاری شدن، گرانروی می‌گویند. با توجه به شکل 2-3 دیده می‌شود که با افزایش دما، معمولاً گرانروی روغن کاهش می‌یابد.

ویژگی‌های روغن موتور

روغن موتور پایه، ویژگی‌های لازم برای استفاده در موتور خودروهای امروزی را ندارد. برای همین مواد مختلفی به روغن افزوده می‌شود تا شرایط لازم را برای کار در حرارت و فشار زیاد موتور داشته باشد. مهم‌ترین ویژگی‌های روغن موتور مناسب عبارت‌اند از:

ویژگی‌های روغن موتور

- خنک کاری
- جلوگیری از زنگ‌زدگی و خوردگی قطعات
- مقاومت بالا در برابر اکسیدشدن
- شست و شو دهنده و ضد رسوب
- کاهش نقطه ریزش
- ثابت بودن مقدار گرانروی
- جلوگیری از سایش قطعات

انواع روغن موتور

به‌طور کلی روغن‌های مورد استفاده در موتور خودروها به سه گروه زیر تقسیم می‌شوند.

جدول 1-3- انواع روغن موتور

نوع روغن	ویژگی
معدنی (مینرال)	روغنی که از تصفیۀ نفت خام به‌دست می‌آید. موتورهای با تکنولوژی قدیمی از این نوع روغن استفاده می‌کردند.
سنتتیک	روغنی که از ترکیبات شیمیایی ساخته می‌شود و به دلیل مزایایی که نسبت به روغن معدنی دارد در سالیان اخیر کاربرد آن در خودروها افزایش یافته است. این روغن‌ها کارکرد طولانی‌تری دارند.
نیمه سنتتیک	مخلوطی از روغن سنتتیک با روغن معدنی است. این نوع روغن، کیفیت روغن‌های سنتتیک را ندارد اما نسبت به روغن معدنی عملکرد بهتری دارد.

تغییرات ویژگی‌های روغن موتور

بررسی سطح و رنگ روغن موتور

بررسی سطح و رنگ روغن موتور در فواصل زمانی مناسب، از مواردی است که به کارکرد بهتر سیستم روغن کاری موتور و جلوگیری از آسیب دیدن قسمت‌های مختلف می‌انجامد. به‌طور کلی این عمل نتایج زیر را در بردارد.

- کاهش آلاینده‌های زیست محیطی
- کاهش ساییدگی قطعات موتور
- افزایش بازده موتور و کاهش مصرف سوخت
- جلوگیری از تشکیل رسوب و خوردگی

بررسی اکسیداسیون روغن موتور

تعیین کیفیت روغن موتور یک فرایند پیچیده است و به دستگاه اندازه‌گیری ویژه نیاز دارد. بر خلاف باور عمومی، هیچ‌گاه نمی‌توان با نگاه کردن به رنگ روغن، کیفیت آن را مشخص کرد. معیار تعیین کیفیت روغن موتور مقدار اکسید شدن آن است. به ترکیب روغن با اکسیژن هوا در دمای بالا، که منجر به تولید مواد اسیدی در روغن می‌شود، اکسیداسیون روغن گویند. این واکنش باعث لجنی شدن و افزایش گرانروی و بسته شدن مجاری روغن‌کاری و فیلتر روغن می‌شود. برای بررسی اکسیداسیون روغن از دستگاه آنالیز روغن مانند شکل 4-3 استفاده می‌شود.

بررسی نشتی روغن موتور: نشتی روغن موتور از عواملی است که در صورت رفع نشدن آن، مشکلات اساسی در کارکرد موتور و افزایش آلودگی محیط زیست را در پی دارد. برای همین بررسی محل‌های احتمالی بروز نشتی بسیار اهمیت دارد. قسمت‌های احتمالی بروز نشتی روغن موتور در شکل 5-3 گفته شده است.

بررسی سطح، رنگ و اکسیداسیون روغن موتور را مانند مراحل زیر انجام دهید.

1- خودرو در سطح کاملا افقی قرار گرفته و خاموش شود تا سرد شود.

2- شاخص اندازه‌گیری سطح روغن بیرون آورده شود. سطح روغن با توجه به علامت‌های MIN و MAX روی آن بررسی شود.

3- رنگ روغن موتور از نظر شفافیت و سیاه و سفید بودن نیز بررسی شود. 

4- برای بررسی اکسیداسیون روغن، مقداری از روغن موتور در محل مناسب روی دستگاه آزمایش روغن قرار داده شود.

برای تخلیۀ روغن موتور چه روش‌هایی وجود دارد؟

پس از بررسی سطح روغن موتور خودرو، اگر سطح روغن کاهش یافته باشد ولی هنوز کیفیت روغن مناسب باشد باید نسبت به سرریز (افزودن) روغن تا علامت «بیشینه» روی گیج روغن اقدام کرد. ولی اگر پس از بررسی رنگ و کیفیت روغن، کاهش کیفیت آن معلوم شود باید هرچه زودتر روغن موتور خودرو را تعویض کرد. برای آگاهی از روش درست تخلیۀ روغن موتور هر خودرو باید به کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات آن خودرو مراجعه کرد.

تخلیۀ روغن موتور به دو روش زیر انجام می‌شود:

1- تخلیۀ دستی
2- تخلیۀ با دستگاه ساکشن

تخلیۀ دستی روغن موتور

تخلیه روغن در این روش مانند مراحل شکل زیر با بازکردن پیچ تخلیۀ روغن انجام می‌شود. هنگام بستن پیچ تخلیۀ روغن، به سالم بودن واشر آب‌بندی و اندازه گشتاور مجاز سفت کردن آن توجه شود.

1- ابزار مناسب را فراهم کنید.

2- پس از رسیدن موتور به دمای کاری، آن را با رعایت ایمنی روی چاله سرویس و یا جک بالابر قرار دهید.

3- چنانچه نیاز باشد، سینی زیر موتور باز شود.

4- جای پیچ تخلیۀ روغن موتور را پیدا کنید.

5- پیچ تخلیۀ روغن موتور را که در زیر کارتر قرار دارد، باز کنید. (برای تخلیه بهتر و سریع‌تر روغن، در ورودی روغن موتور (درپوش سرسیلندر) باز باشد).

6- اجازه دهید روغن موتور کامل تخلیه شود.

تخلیۀ روغن با استفاده از دستگاه مکش روغن

روش دیگر تخلیۀ روغن موتور به صورت مکانیزه و با استفاده از دستگاه مکش روغن (ساکشن) است. این روش برای تخلیۀ روغن موتورهایی که دسترسی به پیچ تخلیه آسان نیست و یا بازکردن پیچ تخلیه باعث آسیب دیدن رزوه‌های آن می‌شود، مناسب‌تر است.

تخلیۀ روغن موتور با دستگاه تعویض روغن

آیا در مورد انواع فیلترهای موجود در بدن انسان چیزی می‌دانید؟

اگر سیستم روغن کاریِ موتور خودرو به سیستم گردش خون تشبیه شود، فیلتر روغن موتور در سیستم روغن کاری دارای نقشی مشابه نقش کلیه‌ها در سیستم گردش خون بدن است. فیلتر روغن موتور وظیفۀ جذب ناخالصی‌های شناور در روغن را بر عهده دارد تا از آسیب رسیدن به موتور خودرو جلوگیری شود. اما فیلترها فقط تا مدت معینی می‌توانند وظیفۀ خود را به خوبی انجام دهند و وقتی عمر مفید فیلتر تمام شود، باید آن را تعویض کرد تا مشکلی در مدار
روغن کاری ایجاد نشود.

ساختمان فیلترهای روغن: شکل 14-3 ساختمان فیلتر روغن و اجزای آن را نشان می‌دهد.

شکل‌های زیر مسیر عبور روغن در فیلتر را در دو حالت مختلف نشان می‌دهند. به نظر شما چه تفاوتی بین این دو حالت وجود دارد و هر یک از این حالت‌ها در چه زمان ایجاد می‌شود؟

با توجه به شکل 15-3 حالت الف، روغن تصفیه شده از اطراف وارد شده و با عبور از لایه‌های مختلف، فیلتر شده و از وسط خارج شده و به مدار روغن کاری موتور فرستاده می‌شود. چنانچه به دلیل رسوب ناخالصی بیش از حد در لایه‌های فیلترکننده، مجاری عبور روغن بسته شود با توجه به شکل 15-3 حالت (ب)، سوپاپ کنارگذر (بای پس) باز می‌شود و روغن تصفیه نشده از فیلتر عبور می‌کند تا مانع از آسیب دیدن شدید موتور شود.

در بعضی از فیلترهای روغن، سوپاپ کنارگذر وجود ندارد و این سوپاپ در مدار روغن کاری قرارداده شده است.

تعویض فیلتر روغن

پس از تخلیۀ کامل روغن موتور، برای تعویض فیلتر روغن اقدام کنید. برخی از مراحل کار در شکل زیر نشان داده شده است.

1- با استفاده از کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات، مکان بسته شدن فیلتر مشخص و با آچار مخصوص باز شود.

2- برای جلوگیری از پخش روغن در محیط، زیر آن قیف یا ظرف مناسب جمع آوری روغن کار کرده قرار داده شود.

3- پس از انتخاب فیلتر مناسب، کمی روغن داخل آن ریخته شود.

4- برای آب‌بندی بهتر، ابتدا واشر لاستیکی فیلتر به روغن آغشته شود.

5- محل بستن فیلتر روغن تمیز شود.

6- فیلتر با نیروی دست در محل خود سفت شود.

شکل زیر نمونه‌ای از علائم نوشته شده روی در موتور یا ظرف روغن را نشان می‌دهد. آیا می‌دانید مفهوم این علائم چیست؟

رشد و پیشرفت روزافزون موتورها سبب پیشرفت در صنعت روانکارها نیز شده است به طوری که برای موتورهای مختلف، استفاده از روغن‌های خاصی پیشنهاد می‌شود. در انتخاب روغن مناسب، نوع موتور، سال ساخت و سوخت مصرفی از عوامل تأثیرگذارند. بر همین اساس، طبقه‌بندی‌های مختلفی از سوی مراجع در این خصوص ارائه شده است.

مهم‌ترین این طبقه‌بندی‌ها عبارت‌اند از:

- طبقه‌بندی روغن بر پایه درجۀ گران؛ (SAE)
- طبقه‌بندی روغن بر پایه کیفیت؛ (API)

طبقه‌بندی روغن‌های موتور برپایه گرانروی (طبقه‌بندی SAE)

این طبقه‌بندی که توسط انجمن مهندسین آمریکا ارائه شده، بر اساس میزان گرانروی روغن است. جدول 4-3 این نوع طبقه‌بندی را نشان می‌دهد.

جدول 4-3- طبقه‌بندی روغن براساس گرانروی (SAE)

شاخص		ویژگی‌ها	مثال
روغن‌های تک درجه‌ای	حرف W دارد.	- در دماهای پایین محیط به کار می‌رود. - حرف W به همراه یک عدد که نشانۀ مقدار گرانروی روغن است.	20W ،10W، 30W
	حرف W ندارد.	- در دماهای بالای محیط به کار می‌رود. - تنها دارای یک عدد که نشانۀ مقدار گرانروی است.	50- 40
روغن‌های چند درجه‌ای (چهار فصل)		- در دمای بالای محیط ویژگی روغن بدون W و در دماهای پا یین ویژگی روغن با W را دارد. - عدد اول و حرف W اندازه گرانروی در دمای پایین و عدد دوم، اندازه گرانروی در دمای بالا است.	10W40، 20W50

طبقه‌بندی روغن‌های موتور بر اساس کیفیت (استاندارد API)

انجمن نفت آمریکا که به اختصار API نامیده می‌شود، کیفیت روغن‌های موتور را، بر اساس مواد افزودنی به آن‌ها، مانند شکل 23-3 تقسیم‌بندی می‌کند.

انتخاب روغن

روغن موتور هر خودرویی بر پایه کتاب راهنمای مشتری یا سرویس و تعمیرات آن انتخاب می‌شود.

پرکردن روغن

برای پرکردن روغن موتورِ خودرو، مانند مراحل شکل زیر کار کنید.

1- پیچ تخلیه روغن از نظر سالم بودن رزوه‌ها و آچارخور آن بررسی شود.

2- پیچ تخلیۀ کارتر با گشتاور مناسب بسته شود.

3- با استفاده از کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات خودرو، نوع و حجم مناسب روغن موتور مشخص شود.

4- روغن از درپوش سرریز (افزودن) روغن داخل موتور افزوده شود.

5- پس از چند دقیقه از خاموش شدن موتور، سطح روغن را بررسی کنید.

6- پس از پایان کار، نشتی روغن قبل و بعد از روشن شدن موتور بررسی شود.

فیلتر هوای موتور

با توجه به وجود گرد و غبار در هوای محیط، لازم است هوای ورودی به موتور تصفیه شود، چرا که این ذرات به فرسایش شدید و ایجاد رسوبات روی قطعات داخل موتور، منجر خواهند شد. از این رو در موتور خودرو از فیلتر هوا استفاده می‌شود.

فیلتر هوا در خودروهای سواری معمولاً از کاغذ صافی با ابعادی متناسب با حجم موتور ساخته می‌شود. شکل 26-3 انواع مختلف فیلترهای مورد استفاده در موتور خودرو را نشان می‌دهد.

سرویس و تعویض به موقع فیلتر هوای موتور در کاهش آلودگی هوا و مصرف سوخت و توان موتور نقش دارد. طول عمر فیلتر هوا برحسب پیشنهاد سازندۀ خودرو مشخص شده است ولی وضعیت و شرایط هوای محیط کاری موتور عامل اصلی در زمان سرویس و یا تعویض فیلتر هوای موتور است.

فیلتر هوای اتاق خودرو

با توجه به افزایش روز افزون آلودگی هوا در شهرها، نقش فیلتر هوای اتاق خودرو نیز مانند فیلتر هوای موتور بسیار مهم است. این فیلتر در مسیر ورود هوا به کابین سرنشین قرار داده می‌شود.

معمولاً فیلتر اتاق خودرو از نوع کاغذ صافی است. در برخی مواقع برای کاهش آلودگی باکتری‌ها از فیلترهای خاص دارای لامپ UV نیز استفاده می‌شود. هم زمان با تعویض فیلتر هوای موتور، این فیلتر نیز تعویض می‌شود. در شکل 27-3 انواع فیلتر هوای اتاق خودرو نشان داده شده است.

روش تعویض فیلتر هوای موتور

برای تعویض فیلتر هوای موتورِ هر خودرو، باید به کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات آن خودرو مراجعه کرد. ولی در حالت کلی روش تعویض فیلتر هوای موتور مانند مراحل نشان داده شده در زیر است.

1- مانند کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات، بست‌ها و پیچ‌های درپوش فیلتر هوا باز شود.

2- فیلتر کهنه از جای خود خارج شود و محل قرارگیری فیلتر تمیز شود.

3- فیلتر نو با دقت داخل محفظۀ هواکش قرار گیرد.

4- درپوش محفظه هواکش و پیچ‌های آن بسته شود.

روش تعویض فیلتر هوای اتاق خودرو

معمولاً فیلتر هوای اتاق خودرو به راحتی در دسترس نیست و فرایند تعویض آن در بعضی از خودروها پیچیده است. به همین دلیل برای تعویض فیلتر هوای اتاق باید مانند دستور کار سازندۀ خودرو اقدام کنید. معمولاً روش تعویض فیلتر هوای اتاق خودرو مانند مراحل نشان داده شده در شکل‌های زیر است.

1- با مراجعه به کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات، برای دسترسی به فیلتر اتاق، اجزا و قسمت‌های مورد نیاز باز شود.

2- فیلتر کهنه را از جای خود خارج و محل قرارگیری فیلتر تمیز شود.

3- فیلتر نو با دقت و به شکل درست، داخل محفظه خود قرار گیرد.

4- بستن قسمت های باز شده، عکس مراحل باز کردن انجام شود.

وظیفۀ فیلتر بنزین چیست؟

از فرایند تولید بنزین تا انتقال آن به خودرو، احتمال نفوذ ناخالصی به مخزن سوخت خودرو وجود دارد. با توجه به حساسیت بالای سیستم سوخت‌رسانیِ خودروهای امروزی، تمیز بودن سوخت در کارکرد و افزایش عمر تجهیزات سیستم سوخت‌رسانی، بهبود کارکرد موتور خودرو و کاهش آلودگی هوا تأثیر زیادی دارد. از این رو در مدار سیستم سوخت‌رسانی از فیلتر بنزین استفاده می‌شود. وظیفۀ فیلتر بنزین جلوگیری از ورود مواد زائد به سیستم سوخت‌رسانی است.

فیلترهای بنزین، همانند فیلترهای روغن موتور، از کاغذ صافی با بدنۀ مقاوم فلزی و یا پلاستیک مقاوم ساخته شده است. شکل 31-3 ساختمان داخلی فیلتر بنزین را نشان می‌دهد.

وجود ناخالصی‌های درون بنزین باعث می‌شود که منافذ فیلتر به مرور بسته شود. هرچه فیلتر بنزین دیرتر تعویض شود، مواد زائد بیشتری درون آن جمع می‌شود و به تدریج مانع از حرکت بنزین به سوی موتور می‌شود. فیلتری که تا حدودی کثیف شده است، معمولاً مقدار بنزین مورد نیاز موتور را در حالت دور آرام از خود عبور می‌دهد، ولی در سرعت‌های بالا و یا زیر بار بودن خودرو، نمی‌تواند سوخت مورد نیاز موتور را تأمین کند.

روش تخلیۀ فشار مدار سوخت‌رسانی

در خودروهای بنزینی انژکتوری، به دلیل بالا بودن فشار مدار سوخت، قبل از تعویض فیلتر سوخت، لازم است فشار مدار تخلیه شود. این تخلیه برای رعایت نکات ایمنی و زیست محیطی و جلوگیری از آتش‌سوزی انجام می‌شود.

مراحل تخلیۀ فشار مدار سوخت‌رسانیِ خودرو در شکل زیر نشان داده شده است.

1- خودرو را خاموش کنید و اجازه دهید موتور کمی سرد شود.

2- فیوز یا رلۀ پمپ بنزین قطع شود.

3- خودرو را روشن کنید تا پس از پایان سوختِ موجود در مدار، خاموش شود.

روش تعویض فیلتر سوخت

برخی مراحل تعویض فیلتر سوخت خودرو، در شکل 34-3 نشان داده شده است.

1- اتصالات دو طرف فیلتر را باز کرده و فیلتر بنزین از خودرو جدا شود.

2- فیوز یا رلۀ پمپ سوخت وصل شود.

3- سوئیچ را باز کنید تا مدار از سوخت پر شود.

4- با روشن کردن خودرو اتصالات فیلتر بنزین از نظر نشتی بررسی شود.

واحد یادگیری 4 (شایستگی تعویض روغن جعبه دنده)

آیا تا به حال پی برده‌اید؟

- آیا کیفیت روغن در کارکرد جعبه دنده و دیفرانسیل مؤثر است؟
- آیا برای جعبه دنده‌ها و دیفرانسیل‌های مستقل روغن دنده یکسان استفاده می‌شود؟
- آیا از هر روغن دنده‌ای برای جعبه دنده‌ها می‌توان استفاده کرد؟

آشنایی با ساختار انواع جعبه دنده‌ها و دیفرانسیل‌ها در خودروهای محرک جلو و محرک عقب و بررسی سطح، انتخاب و تعویض روغن جعبه دنده در بازۀ زمانی مناسب با توجه به کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات آن‌ها، می‌تواند در کاهش فرسودگی و بروز ایرادهای مکانیکی این خودروها مؤثر واقع شود. بنابراین رعایت نکات بالا برای یک سرویس کار خودرو در کسب درآمد و رضایت مشتری لازم و ضروری است.

استاندارد عملکرد

هنرجو در پایان این واحد یادگیری می‌تواند مراحل بررسی و تعویض روغن جعبه دنده و دیفرانسیل را انجام دهد.

تعویض روغن جعبه دنده

همان‌گونه که در بخش روغن موتور گفته شد برای کاهش نیروی اصطکاک بین قطعات در حال حرکت و درگیر با یکدیگر و نیز تبدیل اصطکاک خشک بین آن‌ها به اصطکاک تر، از روانکارها استفاده می‌شود. در جعبه دنده‌ها نیز که چرخ دنده‌ها، شفت‌ها و سایر اجزا نسبت به یکدیگر حرکت داشته و با یکدیگر درگیر هستند، نیاز به روانکار است.

ویژگی‌های روغن‌های جعبه دنده و دیفرانسیل

روغن‌های جعبه دنده نیز مانند روغن موتور دارای دو بخش روغن پایه و مواد افزودنی هستند تا ویژگی‌های مناسب مورد نیاز در آن ایجاد شود.

مهم‌ترین ویژگی‌های روغن جعبه دنده

- تحمل کردن فشار و بار زیاد
- انتقال حرارت و خاصیت خنک‌کاری خوب
- معلق نگه داشتن رسوبات
- ثبات و حفظ ویژگی برای مدت طولانی
- ضد کف
- خاصیت ضد زنگ و خورندگی و ضد اکسید

یادآوری می‌شود که انتخاب نوع و حجم روغن جعبه دنده و دیفرانسیل با مراجعه به کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات خودرو انجام می‌شود.

تغییرات ویژگی‌های روغن جعبه دنده

روش بررسی سطح و رنگ روغن جعبه دندۀ محرک جلو

آیا لزومی برای بررسی سطح و کیفیت روغن جعبه دنده و دیفرانسیل وجود دارد؟

در شکل‌های زیر روش بررسی سطح و رنگ روغن جعبه دنده محرک جلو را می‌توانید ببینید.

1- خودرو را در سطح افقی قرار دهید.

2- پیچ محل بررسی سطح روغن باز شود.

3- سطح و رنگ روغن جعبه دنده بررسی شود.

روش بررسی سطح و رنگ روغن جعبه دنده و دیفرانسیل محرک عقب

آیا برای بررسی سطح روغن جعبه دنده و دیفرانسیل نیز مانند روغن موتور شاخص بررسی سطح روغن روی گیربکس و دیفرانسیل بسته می‌شود؟

معمولاً برای بررسی سطح روغن جعبه دنده و دیفرانسیل از پیچ بازدید سطح روغن، روی پوسته آن‌ها استفاده می‌شود. در خودروهای محرک عقب که مجموعه جعبه دنده و دیفرانسیل آن‌ها جدا است، برای بررسی سطح روغن موجود در جعبه دنده و دیفرانسیل مانند دستور کار (شیوه نامه) سرویس و تعمیرات آن خودرو، می‌توان پیچ بازدید سطح هر کدام را باز کرده و به اندازه روغن دنده موجود در آن‌ها پی‌برد. شکل 4-4 و 5-4 نمونه‌هایی از پیچ بازدید سطح روغن جعبه دنده و دیفرانسیل را نشان می‌دهد. قابل ذکر است بهترین راه حل برای پی‌بردن به میزان سطح روغن جعبه دنده و دیفرانسیل و محل قرارگیری پیچ بازدید، مراجعه به کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات خودروی مورد نظر است.

بررسی سطح و کیفیت روغن جعبه دنده و دیفرانسیل بر پایه شیوه‌نامه کتاب راهنمای سرویس و در بازه‌های زمانی مناسب، از مواردی است که باعث کارکرد بهتر جعبه دنده و دیفرانسیل می‌شود. به‌طور کلی این کار نتایج زیر را در بر دارد.

نتایج بررسی سطح و کیفیت روغن جعبه دنده

- کاهش آسیب دیدن قطعات جعبه دنده و دیفرانسیل (چرخ دنده‌ها، یاتاقان‌ها، محورها و…)
- جلوگیری از نشتی بیشتر روغن جعبه دنده و دیفرانسیل
- کاهش صدای غیر عادی جعبه دنده هنگام کار
- جلوگیری از تشکیل رسوب و ایجاد حالت لجنی در روغن

بررسی نشتی روغن جعبه دنده و دیفرانسیل محرک جلو و محرک عقب

نشتی روغن جعبه دنده از عواملی است که اگر برطرف نشود مشکلات اساسی در کارکرد جعبه دنده و دیفرانسیل و ایجاد آلودگی‌های زیست محیطی در پی دارد. برای همین بررسی محل‌های احتمالی بروز نشتی دارای اهمیت است. شکل 6-4 قسمت‌های احتمالی بروز نشتی روغن جعبه دنده و دیفرانسیل را برای دو نوع خودروی محرک جلو و محرک عقب نشان می‌دهد.

شکل 6-4- قرار گرفتن خودرو روی جک بالابر و دیدن محل‌های احتمالی نشتی

روش تخلیه روغن جعبه دنده و دیفرانسیل

کدام یک از روش‌های زیر برای بررسی زمان تعویض روغن جعبه دنده مناسب‌تر است؟

الف) میزان کیلومتر کارکرد خودرو
ب) دفترچه راهنما
ج) مدت زمان کارکرد خودرو

پس از بررسی سطح روغن جعبه دنده و دیفرانسیل اگر کیفیت روغن مناسب بوده و سطح آن کم شده باشد می‌توان از محل سر ریز روغن، سطح روغن را تا حد مجاز افزایش داد. اگر کیفیت روغن مناسب نبود آن را عوض کنید.

معمولاً تخلیه روغن جعبه دنده و دیفرانسیل با باز کردن پیچ تخلیه روغن که در پایین‌ترین سطح جعبه دنده قرار دارد، انجام می‌شود. در برخی از خودروها برای دسترسی به پیچ تخلیه روغن موتور و جعبه دنده نیاز به باز کردن سینی محافظ زیر موتور است.

برای تخلیه روغن جعبه دنده و دیفرانسیل محرک جلو پس از بالا بردن خودرو با جک بالابر و باز کردن پیچ سرریز روغن، مانند شکل‌های زیر کار می‌کنیم.

1- مخزن جمع‌آوری روغن کارکرده زیر خودرو قرار گیرد.

2- پیچ تخلیه روغن جعبه دنده باز شود.

برای تخلیه روغن دیفرانسیل مستقل محرک عقب، پس از بالا بردن خودرو با جک بالابر و باز کردن پیچ سرریز روغن دیفرانسیل، مانند شکل‌های زیر کار می‌کنیم.

1- پیچ تخلیه روغن دیفرانسیل باز شود.

2- مخزن جمع‌آوری روغن کار کرده زیر خودرو قرار گیرد.

استانداردهای روغن جعبه دنده

آیا می‌توان از استانداردهای روغن موتور برای روغن جعبه دنده نیز استفاده کرد؟

روغن‌های جعبه دنده نیز مانند روغن موتور دارای استانداردهای گرانروی و کیفیت هستند، زیرا انتخاب روغن جعبه دنده نیز با توجه به شرایط کاری جعبه دنده، نوع چرخ دنده‌ها و غیره متفاوت است. مهم‌ترین طبقه‌بندی‌های روغن‌های جعبه دنده عبارت‌اند از:

- طبقه‌بندی برپایه درجه گرانروی (SAE)
- طبقه‌بندی روغن برپایه سطح کیفیت (API)

طبقه‌بندی بر پایه گرانروی روغن جعبه دنده (طبقه‌بندی SAE)

طبقه‌بندی روغن جعبه دنده بر پایه کیفیت (استاندارد API)

روغن‌های جعبه دنده نیز باید دارای برخی ویژگی‌ها باشند که با افزودن مواد افزودنی به روغن پایه به‌دست می‌آیند. از این رو API، کیفیت روغن جعبه دنده‌ها را بر اساس مواد افزودنی و نوع چرخ دنده‌ها و شرایط مختلف کارکرد مانند جدول 4-4 تقسیم‌بندی می‌کند.

جدول 4-4- طبقه‌بندی روغن دنده براساس API

طبقه‌بندی API	ویژگی روغن دنده و موارد مصرف آن
GL-1	روغن پایه برای دندۀ مخروطی و شرایط کاری ساده
GL-2	با ماده ضد سائیدگی- برای دنده مارپیچ و شرایط کاری کمی دشوار
GL-3	با ماده EP- برای محور و سیستم انتقال نیروی سرعت و فشار بالا
GL-4	برای جعبه دنده‌های دستی
GL-5	برای دنده هیپوئید و دیفرانسیل خودروی سبک و سنگین در شرایط کاری سخت

انتخاب روغن جعبه دنده و دیفرانسیل

روش پر کردن روغن جعبه دنده و دیفرانسیل محرک جلو

پر کردن روغن جعبه دنده و دیفرانسیل در شکل‌های زیر نشان داده شده است.

1- پیچ تخلیه روغن بسته شود.

2- روغن به وسیله پمپ دستی،برقی یا بادی پر شود و پیچ ورودی بسته شود.

روش پرکردن روغن جعبه دنده خودروی محرک عقب

1- پیچ تخلیه روغن بسته شود.

2- روغن به وسیله پمپ دستی،برقی یا بادی پر شود و پیچ ورودی بسته شود.

روش پرکردن روغن دیفرانسیل خودروی محرک عقب

1- پیچ تخلیه روغن بسته شود.

2- روغن به وسیله پمپ دستی،برقی یا بادی پر شود و پیچ ورودی بسته شود.