درسنامه آموزشی سرویس و نگهداری خودروهای سواری کلاس دهم مکانیک خودرو

واحد یادگیری 1 (شایستگی آچارکشی مجموعه‌های خودرو)

آیا تا به حال پی برده‌اید؟

- شناخت محیط کار و استانداردهای آن چه تأثیراتی در فرایند انجام کار دارد؟
- آیا آشنایی با ادوات و تجهیزات کارگاهی در روند تعمیرات تأثیر گذار است؟
- آچارکشی درست و دقیق بخش‌های مختلف خودرو چه تأثیری بر ایمنی بهره‌برداری در خودرو دارد؟
- آچارکشی درست و دقیق بخش‌های مختلف خودرو چه تأثیری بر کاهش آلایندگی محیط زیست و کاهش هزینه‌های تعمیرات دارد؟

همان‌گونه که یک خودرو متشکل از اجزا، قطعات و مجموعه‌های مختلف و پیچیده‌ای است، تعمیر و سرویس بخش‌های مختلف آن نیز مستلزم استفاده از ابزارآلات و تجهیزات مختلف کارگاهی در محیط کارگاه است که این امر نیازمند آشنایی با این تجهیزات و شناخت درست محیط کار است.

از فعالیت‌های مهم در سرویس‌های دوره‌ای خودروها می‌توان به آچارکشی و بازدید بخش‌های مختلف آن اشاره کرد. انجام آچارکشی و بازدید در بازه‌های مختلف و منظم باعث کاهش هزینه‌های تعمیرات، کاهش آلایندگی‌های زیست محیطی و افزایش ایمنی خودرو می‌شود.

از این رو شناسایی بخش‌های مختلف مورد نیاز آچارکشی و چگونگی انجام این کار دارای اهمیت است. در این بخش پس از معرفی محیط کارگاهی و تجهیزات آن به بیان آچارکشی بخش‌های مختلف خودرو پرداخته می‌شود.

استاندارد عملکرد

پس از اتمام این واحد یادگیری و کسب شایستگی در آچارکشی مجموعه‌های خودرو، هنرجویان خواهند توانست اطلاعات مورد نیاز برای آچارکشی مجموعه‌های خودرو را از کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات، به‌دست آورند.

سیستم‌های مختلف خودرو

یک خودرو معمولاً از چندین هزار قطعه که در ارتباط با یکدیگرند تشکیل شده است تا اهداف اصلی از تولید خودرو برآورده شود. تعداد این قطعات به مرور زمان افزایش یافته است. اگرچه در ابتدا هدف از به کارگیری خودرو بیشتر ایجاد حرکت و جابه‌جایی بود اما با گذشت زمان و افزایش سطح توقعات از خودرو، امکانات و وظایف دیگری نیز برای خودرو در نظر گرفته شده است. معمولاً ساخت یک خودرو به جز ایجاد حرکت و جابه‌جایی، برای دستیابی به اهداف مختلفی مانند افزایش راحتی و ایمنی سرنشین انجام می‌پذیرد.

شکل 1-1 روند کامل شدن خودروهای سواری را نشان می‌دهد.

امروزه یک خودرو علاوه‌بر ایجاد حرکت، باید دارای ویژگی‌هایی مانند ایمنی، پایداری، راحتی، کاهش آلاینده‌های زیست محیطی و میزان مصرف سوخت، تولید توان بالاتر، زیبایی ظاهری و مانند آنها باشد. به دست آوردن این ویژگی‌ها به طراحی بخش‌های مختلف برای خودرو نیازمند است.

ویژگی‌های کارگاه فناوری (تعمیرگاه) خودرو

کدام یک از دو فضای کارگاهی نشان داده شده در شکل 3-1 به عنوان محیط تعمیرگاهی مناسب‌تر است؟

فضا و محیط کارگاهی بسته به اینکه در چه سطحی از فعالیت‌های تعمیراتی باشد (سرویس اولیه، تعمیرات کامل، تعمیرگاه شخصی و یا نمایندگی مجاز)، باید استانداردها و ویژگی‌هایی از نظر فضا و امکانات، نیروی انسانی، ایمنی و بهداشت و غیره داشته باشد تا به بهره‌برداری بهینه برسد. از این رو شناخت درست فضای کارگاهی، تجهیزات و امکانات آن بسیار اهمیت دارد که در این بخش به بررسی کوتاه این موارد پرداخته می‌شود.

تعمیرگاه‌های خودرو

در شکل 4-1 نمونه‌ای از یک تعمیرگاه مجاز و عکس‌های گوناگون آن آورده شده است.

جدول 2-1- سطح فعالیت انواع تعمیرگاه‌ها

انواع تعمیرگاه‌ها	سطح فعالیت
تعمیرگاه‌های شخصی	انجام دادن سرویس‌های ساده تا تعمیرات اساسی و تخصصی خودرو
عاملیت‌های مجاز	انجام دادن سرویس‌های ساده تا تعمیرات اساسی و تخصصی بخشی از خودرو برای محصولات یک شرکت سازنده خودرو
نمایندگی‌های مجاز	انجام دادن سرویس‌های اولیه تا تعمیرات اساسی و تخصصی خودرو، فروش قطعات، فروش خودرو برای محصولات یک شرکت سازنده خودرو

نظام آراستگی 5S

نظام آراستگی که نخستین بار توسط ژاپنی‌ها انجام شد، در محیط کار پیشگیری از حوادث و افزایش بهره‌وری را در پی دارد.

S1(Seiri Sorting) سازماندهی (سازماندهی- تفکیک- تعمیر): نظم دادن به همه اجزای یک سازمان برای رسیدن به اهداف
S2 (Seiton Sweeping) نظم و ترتیب: قرار دادن اشیاء در مکان‌های مناسب و مرتب به گونه‌ای که بتوان از آنها بهترین استفاده را کرد.
S3 (Seiso Spicsnd) پاکیزگی: دور ریختن زوائد و پاکیزه کردن اشیاء از آلودگی‌ها و مواد خارجی
S4 (Sekitsu Standarding) انضباط: کنترل و اصلاح دائمی سازمان‌دهی، نظم، ترتیب و پاکیزگی
S5 (Shitsuke Self discipline) استانداردسازی: آموزش عادات و توانایی‌هایی برای انجام یک وظیفه خاص

اجرای 5S برای رسیدن به چندین هدف مانند ایمنی و بهداشت، بهره‌وری، صرفه‌جویی در هزینه‌ها، افزایش کیفیت، پیشگیری از خرابی‌ها و افزایش عمر وسایل و تجهیزات است.

تجهیزات ایمنی و علائم ایمنی و بهداشتی

نمادهای جدول زیر بیانگر چه مفهومی است؟

رعایت نکات ایمنی و بهداشتی در محیط‌های کارگاهی از مسائل بسیار مهم است و احتمال بروز سانحه و صدمات جانی را برای کارکنان کم می‌کند. از این رو استفاده از تجهیزات ایمنی شخصی متناسب با فعالیت‌های مختلف لازم است.

جدول 4-1 نمونه‌هایی از تجهیزات ایمنی کار را نشان می‌دهد.

جدول 4-1- نمادهای ایمنی و بهداشتی

برای یکسان‌سازی شیوه‌نامه‌های ایمنی و بهداشتی در محیط‌های کاری از نمادهایی استفاده می‌شود که هر یک بیانگر مفهوم ایمنی و بهداشتی خاصی هستند. این نمادها معمولاً در بخش‌های مختلف کارگاه و روی دستگاه‌ها و تجهیزات مختلف نصب می‌شوند. جدول زیر چند نمونه از این نمادها را نشان می‌دهد.

جدول 6-1- نمادهای ایمنی و بهداشتی

نماد
مفهوم نماد

تجهیزات کارگاهی

با مقایسه دو تصویر زیر چه نتیجه‌ای می‌توان گرفت؟

امروزه به‌کارگیری تجهیزات کارگاهی مناسب در تعمیرگاه‌ها از موارد بسیار ضروری در تعمیرات است که در برخی مواقع بدون آن‌ها، تعمیرات و ارائه سرویس غیرممکن یا بسیار دشوار می‌شود. از این رو شناخت این گونه تجهیزات و روش کاربری آنها لازم و ضروری است. جدول 7-1 نمونه‌هایی از این‌گونه تجهیزات را نشان می‌دهد.

ابزارهای عمومی

از نکات بسیار مهم در آچارکشی، توجه به گشتاور مجاز پیچ‌ها و مهره‌ها است. از این رو برای سفت‌کردن این اتصالات در اندازۀ گشتاور توصیه شده، از آچاری به نام تورک متر مانند شکل 7-1، استفاده می‌شود. این آچار قابلیت تنظیم اندازه‌های متفاوت گشتاور را دارد. بنابراین می‌توان با تنظیم گشتاور لازم برای هر پیچ یا مهره، آن‌ها را به اندازه گفته شده در کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات سفت کرد.

ابزارهای اندازه‌گیری

برای اندازه‌گیری کمیت‌ها از ابزارهای ویژه‌ای استفاده می‌شود. در جدول 10-1، نمونه‌هایی از این ابزارهای اندازه‌گیری که در فرایند عیب‌یابی خودرو نیز کاربرد فراوان دارند، آورده شده است.

ابزار اندازه‌گیری دقیق چیست؟

در صنعت برای اندازه‌گیری ابعاد و فاصله نیاز به ابزار دقیق‌تر از خط کش(که در بیشتر موارد با دقت 1 میلی‌متر ساخته می‌شوند) است، از متداول‌ترین ابزار اندازه‌گیری دقیق دستی، کولیس و میکرومتر است.

ابزارهای مخصوص

ابزارهایی که برای انجام فعالیتی مشخص استفاده می‌شوند را ابزارهای مخصوص گویند. معرفی کامل ابزارهای تخصصی در کتاب‌های راهنمای سرویس و تعمیرات خودرو بیان شده است.

کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات

برای به‌دست آوردن اطلاعات مربوط به سرویس و تعمیرات یک خودرو از چه مراجعی می‌توان استفاده کرد؟

کدام یک از این مراجع دارای اعتبار بیشتری هستند؟
الف) اینترنت
ب) مکانیک ماهر
ج) کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات خودرو
د) کتاب‌های عمومی مکانیک خودرو

شرکت‌های سازنده خودرو برای انجام سرویس‌ها و تعمیرات، راهنمای تعمیراتی آن خودرو را منتشر می‌کنند. معمولاً در کتاب‌های راهنمای تعمیرات، کلیه نکات لازم برای سرویس و نگهداری و تعمیرات بخش‌های مختلف خودرو گفته می‌شود. این کتاب راهنما به یک نوع خودرو اختصاص دارد و برای استفادۀ مطلوب از آن باید با روش استفاده از آن آشنا شد. شکل 11-1- بخش‌های مختلف کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات را نشان می‌دهد.

موضوعات مهم در چگونگی استفاده از کتاب راهنمای سرویس یا تعمیر خودرو

1- نوع و سال تولید خودرو را حتماً مدنظر داشته باشید، چون ممکن است دو خودرو از یک نوع، در سال‌های مختلف تولید شده باشند و تجهیزات آن‌ها نسبت به یکدیگر تغییر کرده باشد.
2- با توجه به حجم زیاد مطالب سرویس و تعمیر، شرکت‌های خودروساز برای دسترسی آسان به مطالب، آن‌ها را در بخش‌های مختلف گردآوری می‌کنند. برای نمونه می‌توان به بخش‌هایی مانند تعمیر موتور یا تعمیر جعبه دندۀ دستی اشاره کرد.
3- قبل از انجام هرگونه سرویس یا تعمیر، باید مقررات ایمنی و نکات مربوط به تجهیزات، ابزارها و محیط زیست را رعایت کرد.
4- کتاب راهنمای سرویس یا تعمیرات مناسب خودرو را انتخاب کنید و اطلاعات لازم را از بخش مورد نظر به‌دست آورید. این نکات شامل دستور کار سرویس و نگهداری، باز کردن و بستن و تنظیم قطعات، مقدار گشتاور اتصالات پیچ و مهره‌ای، ابزارهای مورد نیاز و مانند آن است.

بازدیدهای دوره‌ای

آیا بررسی و بازدید بخش‌های مختلف خودرو در بازه‌های زمانی مختلف نیاز است؟ چرا؟

مجموعه‌های مختلف خودرو پس از گذشت زمان نیاز به بازدید و بررسی دارند تا در صورت بروز عیب یا فرسودگی قطعۀ مورد نظر تعویض شود. همچنین برخی از قطعات و اجزای سیستم‌ها دارای طول عمر محدود و مشخصی هستند که با در نظر گرفتن بازه‌های زمانی بازدید، می‌توان این قطعات را جایگزین کرد. فاصلۀ زمانی بازدیدها بسته به نوع خودرو متفاوت است. از این رو نمی‌توان برای همه خودروها مانند یک برنامه زمان‌بندی یکسان کار کرد. بهترین مرجع برای پی‌بردن به تعداد و زمان بازدیدهای دوره‌ای خودرو، مراجعه به کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات آن است. انجام سرویس‌های دوره‌ای به‌صورت منظم کاهش آلاینده‌های زیست محیطی و مصرف سوخت، افزایش ایمنی و پایداری خودرو، آماده به کار بودن همیشگی خودرو، کاهش هزینه‌های تعمیرات و مانند آن را در پی خواهد داشت.

انواع اتصالات قطعات

چه تفاوتی بین اتصال قطعه‌های نشان داده شده در شکل 13-1، می‌بینید؟

در صنعت، معمولاً برای اتصال دو قطعه از روش‌های مختلف اتصال استفاده می‌شود. به‌طور کلی می‌توان این اتصالات را به‌صورت زیر دسته‌بندی کرد:

پیچ و مهره یکی از پرکاربردترین اجزای اتصال موقت است که متناسب با محل اتصال، جنس قطعات، استحکام اتصال و مواردی مانند این‌ها به‌کار گرفته می‌شود. جدول 13-1، نمونه‌هایی از انواع مختلف پیچ و مهره را نشان می‌دهد.

استانداردهای پیچ و مهره

تفاوت‌های بین پیچ و مهره‌های میلی‌متری و اینچی در چیست؟
الف) ارتفاع پیچ
ب) قسمت آچارخور پیچ
ج) گام و رزوه پیچ و مهره
د) قطر پیچ

پیچ و مهره‌ها دارای دو استاندارد میلی‌متری و اینچی هستند و تفاوت آن‌ها در قسمت آچارخور و رزوه است. از این رو برای شناسایی پیچ‌های میلی‌متری و اینچی، به خصوص در قسمت رزوه، از ابزار شابلون دنده مانند شکل 14-1، استفاده می‌شود.

نیرو و گشتاور

تفاوت بین نیرو و گشتاور با توجه به شکل (15-1) چیست؟

تعریف	واحد
نیرو: به هر اثری که باعث شود در یک شیء تمایل به تغییر در جنبش، جهت حرکت و یا ساختار آن ایجاد شود، نیرو گفته می‌شود.	N
گشتاور: عامل مؤثر در گشتن هر جسم به دور محوری که حول آن می‌چرخد را گشتاور نیرو می‌نامند. گشتاور یک کمیت فیزیکی است که در حرکت چرخشی، به بزرگی نیرو و راستا و سو (جهت) و محل اعمال نیرو بستگی دارد.	N.m

با توجه به شکل 16-1، گشتاور اعمالی به پیچ یا مهره از حاصل ضرب نیروی وارده به آچار در طول دسته آچار به‌دست می‌آید.

$T$= گشتاور بر حسب (N.m)
$F$= نیرو برحسب (N) $T = F \times d$
$d$= فاصله محل اعمال نیرو (m)

برای نمونه: نیروی یک نیوتن در بازوی یک متر، گشتاور $1N.m$ ایجاد می‌کند. 

$T = F \times d = 1 \times 1 = 1N.m$

از نکات بسیار مهم در اتصالات پیچ و مهره‌ای، توجه به مقدار گشتاور سفت کردن پیچ یا مهره است. زیرا در صورت بی‌توجهی به گشتاور مجاز، ممکن است پیچ، مهره یا قطعات اتصالی آسیب ببینند. این گشتاور مجاز به مواردی مانند جنس، مقاومت کششی (گرید پیچ یا مهره)، ابعاد پیچ یا مهره بستگی دارد.

عیوب اتصالات پیچ و مهره‌ای

در اتصال‌های پیچ و مهره‌ای بی‌توجهی به میزان گشتاور لازم، اندازه رزوه و استفاده از ابزارهای نادرست در بازکردن و بستن پیچ و مهره‌ها، باعث بروز آسیب می‌شود. جدول 15-1- نمونه‌هایی از عیوب این اتصال‌ها را نشان می‌دهد.

همان‌گونه که اشاره شد، از عیوب اتصال‌های پیچ و مهره‌ای، بریده شدن پیچ و باقی ماندن آن در داخل قطعه است و برای بیرون آوردن آن از قطعه کار به ابزارهایی مانند جدول 16-1 نیاز داریم.

بررسی و آچارکشی سیستم مولد قدرت

چه لزومی برای آچارکشی سیستم مولد قدرت خودرو وجود دارد؟

آچارکشی سیستم‌های مختلف خودرو در بازه‌های زمانی مختلف به دلایل زیر انجام می‌شود.

به‌طور کلی می‌توان اهداف آچارکشی سیستم مولد قدرت را به‌صورت زیر نشان داد.

برای بررسی اتصالات پیچ و مهره‌ای سیستم مولد قدرت می‌توان به بخش مولد قدرت کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات خودرو مراجعه کرد تا با در اختیار داشتن گشتاور مجاز این اتصالات، آن‌ها را آچارکشی کرد.

به‌طور کلی برخی از بخش‌های قابل توجه برای آچارکشی سیستم مولد قدرت، مانند شکل 19-1 است.

سیستم انتقال قدرت

شکل 20-1، تقسیم‌بندی و نمای کلی انواع گوناگون سیستم‌های انتقال قدرت را نشان می‌دهد.

بررسی و آچارکشی سیستم انتقال قدرت

بررسی و آچارکشی سیستم انتقال قدرت شامل موارد زیر است:

سیستم فرمان

از سیستم فرمان برای بررسی جهت حرکت خودرو و هدایت آن به‌صورت مطلوب و پایدار در مسیر دلخواه راننده استفاده می‌شود. سیستم فرمان برای انتقال نیروی دست راننده به چرخ‌های فرمان پذیر، نیازمند بخش‌های نشان داده شده در شکل 23-1 است. این بخش‌ها علاوه‌بر انتقال نیروی دست راننده به چرخ‌ها گشتاور نیروی دست راننده را نیز افزایش می‌دهند تا فرمان‌دهی به چرخ‌ها با نیروی کمتری انجام شود.

امروزه برای کاهش نیروی دست راننده هنگام چرخش غربیلک فرمان، از سیستم فرمان با توان کمکی هیدرولیکی یا الکتریکی استفاده می‌شود که شکل 24-1 نمونه‌هایی از سیستم‌های فرمان را نشان می‌دهد. در این نوع فرمان‌ها، علاوه‌بر مکانیزم‌های مکانیکی فرمان، قطعات و اجزای هیدرولیکی و الکتریکی نیز به آن‌ها افزوده می‌شود.

بررسی و آچارکشی سیستم فرمان

هدف از بررسی و آچارکشی سیستم فرمان را می‌توان به‌صورت زیر بیان کرد.

سیستم ترمز

از سیستم ترمز برای کاهش سرعت، متوقف کردن و حفظ حالت سکون خودرو استفاده می‌شود. این سیستم با تبدیل انرژی جنبشی خودروی در حال حرکت به گرما از طریق نیروی اصطکاک، باعث کاهش سرعت خودرو یا توقف کامل آن می‌شود. در خودروهای، سواری معمولاً از ترمز هیدرولیکی استفاده می‌شود. شکل 25-1 اجزای عمومی سیستم ترمز را نشان می‌دهد.

بررسی و آچارکشی سیستم ترمز

هدف از بررسی و آچارکشی سیستم ترمز را می‌توان به‌صورت زیر بیان کرد.

شاسی

به بخشی از خودرو که اتاق روی آن متصل می‌شود و برای تحمل بار و وزن بدنه و بالابردن استحکام، مورد استفاده قرار می‌گیرد، شاسی گویند. شکل 27-1- تقسیم‌بندی کلی انواع شاسی را نشان می‌دهد.

هدف از آچارکشی شاسی خودرو، بررسی ظاهری و سفت بودن اتصالات مکانیکی و پیچ و مهره‌ای آن است.

سیستم تعلیق

با توجه به شکل 28-1، وجود سیستم تعلیق چه تأثیری بر عملکرد یک خودرو دارد؟

در خودروها اتصال چرخ‌ها به بدنه به‌طور مستقیم نبوده و از طریق سیستم و مکانیزم تعلیق انجام می‌شود. سیستم تعلیق برای رسیدن به اهداف خود به قطعات و اجزای مختلفی نیاز دارد. شکل 29-1، نمونه‌هایی از سیستم‌های تعلیق و اجزای آن‌ها را نشان می‌دهد.

قابل ذکر است که سیستم‌ها و مکانیزم‌های تعلیق از نظر نوع آن‌ها و شکل اجزا دارای تنوع فراوانی است. هدف از معرفی سیستم تعلیق در این بخش تنها شناسایی قطعات آن است.

بررسی و آچارکشی سیستم تعلیق

آیا بررسی و آچارکشی نکردن سیستم تعلیق می‌تواند برای سرنشینان باعث بروز خطرات جانی شود؟

هدف‌های بررسی و آچارکشی سیستم تعلیق را می‌توان به‌صورت زیر بیان کرد:

برای بازدید فشار هوای تایر می‌توان از ابزار بررسی و تنظیم هوای تایر که در شکل 30-1 دیده می‌شود، استفاده کرد.

برای دست‌یابی به فشار مجاز هوای تایر می‌توان به کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات خودرو و نیز جداول نوشته شده روی بدنه خودرو مراجعه کرد.

مدارهای الکتریکی خودرو

آیا می‌دانید به‌طور متوسط از چند کیلومتر سیم در مدارهای الکتریکی یک خودرو، استفاده می‌شود؟

با افزایش روز افزون استفاده از سیستم‌های الکتریکی در خودرو، استفاده از سیم‌ها و اتصالات الکتریکی نیز افزایش یافته است. به‌طوری که در برخی از خودروها طول سیم استفاده شده در خودرو به چندین کیلومتر می‌رسد و در همه قسمت‌ها و بخش‌های خودرو دیده می‌شود. از این رو یکی از مسائل و عیوب خودرو، عیوب الکتریکی مدارهای آن است. بازدیدهای دوره‌ای دسته سیم‌ها، اتصالات و کانکتورها از مواردی است که کاهش هزینه‌های تعمیر و آماده به کار بودن خودرو را در پی دارد.

بررسی و آچارکشی اتصالات مدارهای الکتریکی خودرو

هدف‌های بررسی و آچارکشی مدارهای الکتریکی را می‌توان مانند شکل 31-1 بیان کرد.

واحد یادگیری 2 (شایستگی تعویض تسمه‌های تجهیزات جانبی موتور)

آیا تا به حال پی برده‌اید؟

- عیب‌یابی درست مکانیزم تسمه‌ها در هزینه‌ها و خدمات تعمیرات این بخش چه تأثیری دارد؟
- شناسایی انواع تسمه‌ها و استانداردهای آنها چه تأثیری در روند تعمیرات دارد؟
- عیب‌یابی و بازدید مکانیزم تسمه‌های تجهیزات جانبی چه تأثیری بر ایمنی و بهره‌برداری از خودرو دارد؟

یکی از روش‌های رایج انتقال توان، استفاده از تسمه و پولی است که در تجهیزات جانبی موتور خودرو استفاده می‌شود. آشنایی با انواع تسمه‌ها و سایر تجهیزات این سیستم‌های انتقال توان و همچنین بررسی عیوب و روش سرویس و نگهداری آن‌ها ضروری است. در این بخش ابتدا به معرفی اجزای سیستم انتقال توان به کمک تسمه و پولی پرداخته و در ادامه به بررسی عیوب و روش‌های عیب‌یابی، تنظیمات و تعویض آن‌ها پرداخته شده است.

استاندارد عملکرد

در این واحد یادگیری به معرفی اجزای سیستم انتقال توان، بررسی عیوب، روش‌های عیب‌یابی و تعویض آن‌ها پرداخته خواهد شد.

انتقال توان

با توجه به شکل 1-2 نیرو چگونه از پای دوچرخه سوار به چرخ عقب منتقل می‌شود؟

انتقال توان با تسمه و پولی

اندازه توان انتقالی در مکانیزم تسمه و پولی به چه عواملی بستگی دارد؟

امروزه یکی از روش‌های رایج انتقال توان از محوری به محور دیگر استفاده از مکانیزم تسمه و پولی است، که در شکل 2-2، نمونه ساده آن نشان داده شده است. همان‌گونه که دیده می‌شود مکانیزم انتقال توان با تسمه و پولی حداقل دارای سه عضو است.

یکی از معایب انتقال توان با تسمه و چرخ تسمه ایجاد لغزش احتمالی بین قطعات است. با توجه به این نکته که عامل اصلی انتقال توان با تسمه و پولی، نیروی اصطکاک بین تسمه و پولی‌ها است، بنابراین با افزایش نیروی اصطکاک بین این دو قطعه می‌توان از لغزش بین آن‌ها جلوگیری کرد تا حداکثر انتقال توان انجام شود. نمونه‌هایی از روش‌های مختلف افزایش اصطکاک بین تسمه و پولی‌ها در جدول 3-2 آورده شده است.

تجهیزات جانبی موتور

آیا می‌دانید تجهیزاتی مانند آلترناتور، کمپرسور کولر و پمپ فرمان هیدرولیک توان لازم برای کارکرد خود را از کجا و چگونه تأمین می‌کنند؟

در خودرو همه تجهیزاتی را که نیرو و توان مورد نیاز برای کارکرد خود را به‌گونه‌ای از موتور دریافت می‌کنند «تجهیزات جانبی موتور» می‌نامند. این اجزا در همه خودروها یکسان نیستند و معمولاً شامل مواردی مانند آلترناتور، کمپرسور کولر و پمپ فرمان هیدرولیک می‌شوند. از این رو بخشی از توان تولیدی موتور برای تأمین نیروی مورد نیاز این قسمت‌ها به کار می‌رود. با توجه به اینکه فاصله بین پولی سرمیل لنگ تا پولی‌های تجهیزات جانبی موتور زیاد است، تسمه گزینه مناسب برای انتقال توان از موتور به تجهیزات جانبی است. 

اجزای سیستم انتقال توان با تسمه و پولی

سیستم انتقال توان با کمک تسمه و پولی از اجزای زیر تشکیل شده است:

1- تسمه
2- پولی محرک
3- پولی متحرک
4- هرزگرد
5- تسمه سفت‌کن

تسمه‌ها

در مکانیزم انتقال توان با تسمه و پولی، از تسمه به عنوان واسطه انتقال توان بین محورها استفاده می‌شود.

به‌طور کلی تسمه‌های مورد استفاده در سیستم انتقال توان به تجهیزات جانبی موتور مانند شکل 5-2-، به سه گروه زیر تقسیم می‌شوند:

1- تسمه‌های ذوزنقه‌ای (v شکل)
2- تسمه‌های شیاردار
3- تسمه‌های دندانه‌دار

مشخصات فنی تسمه‌ها: شکل 6-2 نمونه‌ای از علائم نوشته شده روی تسمه‌ها را نشان می‌دهد، آیا مفهوم این علائم را می‌دانید؟

تسمه‌های مورد استفاده در خودرو مشخصات فنی مختلفی دارند که معمولاً روی آنها چاپ می‌شود. این مشخصات فنی مشخص‌کننده نوع تسمه، اندازه و اطلاعات ضروری آنهاست، که هنگام انتخاب تسمه باید به آنها توجه کرد و آن‌ها را با تسمه سفارش شده سازندگان خودرو مقایسه کرد. چند نمونه از این مشخصات و معنای آن‌ها در جدول 5-2 آمده است.

جدول 5-2- نمونه‌هایی از مشخصات فنی تسمه‌ها

نوع تسمه	استاندارد	L	توضیحات
تسمه ذوزنقه‌ای	A34	A 34	- استاندارد سطح مقطع تسمه که با مقایسه این حرف با جداول استاندارد تسمه، اطلاعاتی مانند طول و عرض (بالایی، پایینی) و ارتفاع مقطع تسمه را در اختیار قرار می دهد. تسمه‌های ذوزنقه ای دارای استانداردهای سطح مقطع به صورت حروفی مانند A، B، C، D، E است. برای نمونه تسمه نوع A دارای ارتفاع 8 میلی متر و پهنای قسمت بالایی 13 میلی متر است. - طول تسمه برحسب اینچ
تسمه شیاردار با استاندارد میلی‌متری	4PK825	4 PK 845	تعداد شیارهای تسمه نوع تسمه (استاندارد ضخامت تسمه و فاصله بین هر شیار) طول متوسط تسمه برحسب میلی متر
تسمه شیاردار با استاندارد اینچی	320J5	320 J 5	طول مؤثر تسمه ضربدر 10 (برحسب اینچ) نوع تسمه (استاندارد ضخامت تسمه و فاصله بین هر شیار) تعداد شیار
تسمه دندانه‌دار	125T806/4U	125 280 6/4 U	تعداد دندانه‌های تسمه نوع پروفایل دندانه عرض تسمه (میلی‌متر) جنس تسمه (پلی پورتان)

پولی یا چرخ تسمه

کدام پولی برای دو نوع تسمه نشان داده شده در شکل 8-2 مناسب است؟

یکی دیگر از اجزای اصلی سیستم انتقال توان با تسمه، پولی است که به محورهای محرک و متحرک متصل می‌شود و تسمه روی آن‌ها قرار می‌گیرد. پولی‌ها نیز مانند شکل 8-2، با توجه به ذوزنقه‌ای یا شیاردار یا دندانه‌دار بودن تسمه‌ها انواع متناسب با تسمه‌ها دارند. در زمان انتخاب پولی توجه به اندازه پولی، تعداد شیارهای آن برای پولی‌های شیاردار و عرض شیار آن برای پولی‌های تک شیار ضروری است.

چنانچه جلوگیری از لغزش مهم باشد از تسمه وپولی دندانه‌دار استفاده می‌شود مانند تسمه زمان‌بندی سوپاپ‌ها.

تسمه سفت‌کن

آیا راه حلی برای تغییر دادن میزان کشش تسمه و تنظیم آن به اندازه دلخواه می‌شناسید؟

از عوامل بسیار مهم در کارکرد درست سیستم‌های انتقال توان با تسمه، اندازه کشش تسمه و ثابت بودن آن در حد تعیین شده توسط شرکت‌های سازنده خودرو است. برای همین در این نوع سیستم‌ها از قطعه‌ای به نام تسمه سفت‌کن استفاده می‌شود که مانند شکل 10-2 دارای دو نوع دستی و دینامیکی است. با تغییر موقعیت قرارگیری تسمه سفت‌کن می‌توان میزان کشش تسمه را تغییر داد و آن را در حد استاندارد تنظیم کرد.

پولی هرزگرد

در قسمت‌های قبل گفته شد که پولی هرزگرد با افزایش زاویه تماس، نیروی اصطکاک بین پولی و تسمه را افزایش می‌دهد. ولی علاوه‌بر این کار، در مواردی مانند افزایش تعداد محورهای انتقال توان (انتقال توان به بیش از یک محور)، تغییر مسیر تسمه و زیاد بودن فاصله پولی‌های محرک و متحرک نیز کاربرد دارد.

علل خرابی اجزای مکانیزم انتقال توان با تسمه

به نظر شما چه عواملی باعث بروز عیب‌هایی مانند شکل 12-2 در تسمه‌ها می‌شود؟

1- پارگی یا کنده‌شدگی
2- صاف و صیقلی شده
3- آغشته به روغن
4- ترک خوردگی

با توجه به اهمیت کارکرد درست مکانیزم‌های تسمه و چرخ تسمه‌ها، بررسی دوره‌ای آنها ضروری است. زیرا در صورت خرابی و از کار افتادن این مکانیزم‌ها امکان بروز مشکلات جدی برای ادامه کار خودرو وجود دارد.

به‌طور کلی علل خرابی مکانیزم تسمه‌ها را می‌توان به‌صورت زیر دسته‌بندی کرد:

1- تنظیم نشدن کشش تسمه‌ها
2- هم راستا نبودن پولی‌ها
3- خارج از مرکز بودن پولی‌ها و هرزگردها
4- خرابی‌های مکانیکی قطعات (مانند شکستن و تغییر شکل)

جدول 7-2، نمونه‌هایی از عیوب و آسیب‌های احتمالی تسمه‌ها و متعلقات آن‌ها را نشان می‌دهد. به نظر شما کدام یک از موارد: شل بودن، سفت بودن، غیر هم راستا بودن پولی‌ها و مانند آن باعث بروز این عیوب می‌شود. با توجه به این موارد جدول زیر را پر کنید.

جدول 7-2- جدول عیوب و دلایل آن‌ها

عیب	علل بروز عیب
خارج شدن تسمه از روی پولی	1- هم راستا نبودن پولی‌ها 2- ...
صدای غیرعادی از تسمه، پولی و هرزگردها	1- تنظیم نشدن کشش تسمه 2- خرابی مکانیکی پولی یا تسمه 3- ...
پاره شدن زودهنگام تسمه
وارونه شدن تسمه
لرزش تسمه در حال کار (شل و سفت شدن تسمه‌ها هنگام چرخش آن‌ها)	1- لنگی شعاعی پولی‌ها 2- ...
منتقل نشدن نیرو یا هرزگردی تسمه

روش بررسی مکانیزم تسمه‌ها

هنگام بروز مشکل برای مکانیزم تسمه و پولی، آیا تنها تعویض قطعه معیوب کافی است؟ یا باید به بررسی علل اصلی بروز عیب پرداخت؟

با توجه به مطالب گفته شده، عیوب ممکن در مجموعه مکانیزم تسمه‌ها را به سه روش می‌توان بررسی کرد:

1- بررسی ظاهری
2- بررسی هم راستا بودن پولی‌ها
3- بررسی کشش تسمه

بررسی‌های ظاهری تسمه‌ها و مکانیزم آن‌ها

در بررسی ظاهری تسمه‌ها و متعلقات آنها باید به موارد گفته شده در شکل 13-2 توجه کرد.

بررسی فاصله دندانۀ تسمه و شیار پولی هم با ابزار مخصوص آن انجام می‌شود.

هم راستا نبودن پولی‌ها

به نظر شما هم راستا نبودن پولی‌ها چه تأثیری بر کارکرد سیستم انتقال قدرت با تسمه دارد و راه تشخیص آن چیست؟

قرار نگرفتن دو پولی محرک و متحرک در یک راستا را هم راستا نبودن گویند. همان‌گونه که گفته شد هم راستا نبودن پولی‌ها یکی از عیوب مکانیزم‌های انتقال توان با تسمه و پولی است، که دارای دو نوع هم راستا نبودن محوری و زاویه‌ای (عمودی و افقی) است. که در شکل 15-2 دیده می‌شود.

بررسی کشش تسمه

مهم‌ترین عامل در کارکرد درست مکانیزم انتقال قدرت چرخ تسمه، تنظیم کشش تسمه است. بررسی و اندازه‌گیری کشش تسمه‌ها معمولاً با دو روش انجام می‌شود.

با توجه به شکل 16-2، برای استفاده از دستگاه کشش سنج تسمه، ابتدا به مدت حداقل 5 دقیقه موتور را روشن کرده تا مکانیزم تسمه نیز همراه موتور کار کند. پس از خاموش کردن موتور با بستن این دستگاه بین دو پولی می‌توان مقدار کشش را اندازه‌گیری کرد و آن را با مقدار سفارش شده شرکت سازنده خودرو مقایسه کرد. برای بررسی سریع کشش تسمه می‌توان با اعمال فشار روی تسمه در فاصله بین دو پولی، میزان جابه‌جایی تسمه را اندازه‌گیری کرد و با مقدار گفته شده در کتاب راهنمای سرویس و تعمیرات خودرو مقایسه کرد.

چک لیست اطلاعات خودرو

تاکنون به تأثیر نظم و مستندسازی در افزایش بازدهی کار فکر کرده‌اید؟

کامل کردن چک لیست اطلاعات خودرو در فرایند سرویس و تعمیر خودرو می‌تواند نتایج زیر را دربرداشته باشد:

روش باز کردن تسمه‌ها، چرخ تسمه‌ها، هرزگردها و تسمه سفت‌کن‌ها

آیا برای بازکردن تسمه و متعلقات آن باید از روند خاصی پیروی کرد؟

روش بستن تسمه‌ها، چرخ تسمه‌ها، هرزگردها و تسمه سفت‌کن‌ها

آیا برای بستن تسمه و متعلقات آن به پیروی از روند خاصی نیاز است؟ در مورد آن گفت‌وگو کنید.

بستن تسمه‌ها و مکانیزم‌های آن روی خودرو