درسنامه آموزشی فصل چهارم ریاضی کلاس ششم
درس 3: محورهای مختصات
ما معمولاً در زندگی روزمره از نقشهها زیاد استفاده میکنیم. به عنوان مثال، فرض کنید دانش آموزی میخواهد برای خرید کتاب به نمایشگاه کتاب تهران برود. به طور یقین او باید آدرس دقیقی از محلّ نمایشگاه داشته باشد. برای این کار میتوان از روی نقشهی تهران به محلّ مورد نظر دسترسی پیدا کرد.
10 کیلومتر = 1 سانتیمتر نقشه

فعالیت (صفحهٔ 74 کتاب درسی)
منزل مبینا در نزدیکی منزل فریبا است. او میخواست فریبا را برای جشن مبعث پیامبر (ص) دعوت کند و نشانی محلّ برگزاری جشن را به صورت زیر نوشت:
خیابان شاهد، کوچهی سوم.

1- مانند نمونهی بالا توضیح دهید چگونه با نشانی مناسب میتوان به نقاط زیر رسید:
الف) بستنی فروشی: خیابان شهید احمدی روشن، کوچهی سوم
ب) اسباب بازی فروشی: خیابان شاهد، کوچهی اول
پ) فروشگاه لوازم التحریر: خیابان حافظ، کوچهی دوم
2- در نقشهی باغ وحش زیر، هر ضلع مربّع، معادل 10 متر است. در نقشه محلّ قفس هر حیوان به وسیلهی تصویرش مشخّص شده است.

الف) اگر از قفس پلنگ 9 واحد به سمت شرق برویم، به قفس کدام حیوان میرسیم؟ زرافه
ب) اگر از قفس پلنگ 3 واحد به سمت شمال برویم، به قفس روباه میرسیم.
پ) اگر از قفس زرّافه 5 واحد به سمت شمال و سپس 8 واحد به سمت غرب برویم، به قفس گرگ میرسیم.
ت) چگونه از قفس فیل به قفس عقاب برویم؟ 4 واحد به سمت غرب و 2 واحد به سمت شمال
ث) چگونه از قفس گوزن به قفس زرّافه برویم؟ 3 واحد به سمت جنوب و 5 تا به سمت شرق
کار در کلاس (صفحهٔ 75 کتاب درسی)
در نقشهی زیر هر ضلع مربّع معادل 1 کیلومتر است.

1- محمّدمهدی برای اینکه از منزل خود به مدرسه برود باید 7 واحد به سمت شرق و 1 واحد به سمت شمال برود.
2- اگر محمّد مهدی 1 واحد به سمت شمال برود و سپس 3 واحد به سمت شرق برود، به فروشگاه میرسد.
3- اگر او بخواهد بعد از تعطیلی مدرسه از فروشگاه لوازم التحریر خرید کند، چه راهی را پیشنهاد میکنید؟ (راه حلّ خود را با دوستانتان مقایسه کنید.)
5 واحد به سمت شرق و 4 واحد به سمت جنوب
4- برای مشخّص کردن مکان یک شیء یا نشانی دقیق آن روی نقشه میتوان از دو محور اعداد استفاده کرد که آنها را محورهای مختصات مینامیم.
محلّ تقاطع دو محور را مبدأ مختصات مینامیم.

با یک صفحهی شطرنجی، میتوان محلّ دقیق قفس هر حیوان را با دو عدد که مختصات آن نقطه مینامیم تعیین کرد. مثلاً برای رسیدن به قفس پلنگ

مختصات قفس شیر $\left[ \begin{matrix}2 \\3 \\\end{matrix} \right]$ است، یعنی از مبدأ مختصات 2 به سمت شرق و 3 واحد به سمت شمال میرویم تا به قفس شیر برسیم.
5- مختصات قفس گرگ و روباه را بنویسید.
$\left[ \begin{matrix}7 \\7 \\\end{matrix} \right]\begin{matrix}{} \\\end{matrix}\left[ \begin{matrix}6 \\6 \\\end{matrix} \right]$
6- مختصات $\left[ \begin{matrix}3 \\6 \\\end{matrix} \right]$ مربوط به قفس گوزن و $\left[ \begin{matrix}6 \\3 \\\end{matrix} \right]$ مربوط به قفس پلنگ است.
فعالیت (صفحهٔ 76 کتاب درسی)
1- توضیح دهید معلّم چگونه مختصات نقطهی «آ» را به دست آورد.
از نقطهی «آ» بر محور طولها عمود کرده تا طول نقطه به دست آید.
از نقطهی «آ» بر محور عرضها عمود کرده تا عرض نقطه به دست آید.

2- الف) نقاط $=\left[ \begin{matrix}2 \\2 \\\end{matrix} \right]$ آ، $=\left[ \begin{matrix}2 \\5 \\\end{matrix} \right]$ ب و $=\left[ \begin{matrix}5 \\2 \\\end{matrix} \right]$ را در صفحهی شطرنجی مشخّص کنید.
ب) نقاط داده شده را به هم وصل کنید.

پ) شکل حاصل چه نام دارد؟ مثلث
مساحت آن را پیدا کنید.

کار در کلاس (صفحهٔ 77 کتاب درسی)
1- مختصات رأسهای شکل روبه رو را بنویسید.

$=\left[ \begin{matrix}5 \\2 \\\end{matrix} \right]$ س
$=\left[ \begin{matrix}8 \\3 \\\end{matrix} \right]$ ک
$=\left[ \begin{matrix}3 \\6 \\\end{matrix} \right]$ ل
$=\left[ \begin{matrix}7 \\6 \\\end{matrix} \right]$ م
$=\left[ \begin{matrix}2 \\3 \\\end{matrix} \right]$ ن
2- مختصات رأسهای یک چهارضلعی عبارت اند از:
$\left[ \begin{matrix}5 \\7 \\\end{matrix} \right],\left[ \begin{matrix}7 \\4 \\\end{matrix} \right],\left[ \begin{matrix}5 \\1 \\\end{matrix} \right],\left[ \begin{matrix}3 \\4 \\\end{matrix} \right]$
الف) چهارضلعی را رسم و نوع آن را مشخّص کنید. لوزی

ب) مساحت چهارضلعی را به دست آورید.

3- مانند مثالهای بالا، ابتدا نوع چهارضلعیهای زیر را مشخّص و سپس مساحت آنها را پیدا کنید.

$\left[ \begin{matrix}4 \\3 \\\end{matrix} \right],\left[ \begin{matrix}4 \\1 \\\end{matrix} \right],\left[ \begin{matrix}\frac{3}{2} \\3 \\\end{matrix} \right],\left[ \begin{matrix}\frac{3}{2} \\1 \\\end{matrix} \right]$ : شکل (1)
$=2\frac{1}{2}\times 2=\frac{5}{2}\times 2=5$ مساحت

$\left[ \begin{matrix}5 \\1 \\\end{matrix} \right],\left[ \begin{matrix}5 \\4 \\\end{matrix} \right],\left[ \begin{matrix}10 \\1 \\\end{matrix} \right],\left[ \begin{matrix}8 \\4 \\\end{matrix} \right]$ : شکل (2)
$=5\times 3=15$ مساحت مستطیل
4- نقاط $\left[ \begin{matrix}1 \\1 \\\end{matrix} \right]$، $\left[ \begin{matrix}4 \\1 \\\end{matrix} \right]$ و $\left[ \begin{matrix}1 \\5 \\\end{matrix} \right]$ مختصات سه رأس یک مستطیل هستند.
الف) این نقاط را روی صفحهی مختصات مشخّص کنید.

ب) مختصات رأس دیگر این مستطیل را بنویسید. $\left[ \begin{matrix}4 \\5 \\\end{matrix} \right]$
فعالیت (صفحهٔ 78 کتاب درسی)
1- مختصات رأسهای شکل 1 و شکل 2 را بنویسید.
$=\left[ \begin{matrix}1 \\2 \\\end{matrix} \right]$ ک $=\left[ \begin{matrix}0 \\2 \\\end{matrix} \right]$ و $=\left[ \begin{matrix}1/5 \\3 \\\end{matrix} \right]$ د $=\left[ \begin{matrix}3 \\2 \\\end{matrix} \right]$ ی $=\left[ \begin{matrix}2 \\2 \\\end{matrix} \right]$ ر $=\left[ \begin{matrix}2 \\0 \\\end{matrix} \right]$ م $=\left[ \begin{matrix}1 \\0 \\\end{matrix} \right]$ ن :شکل 1
$=\left[ \begin{matrix}4 \\6 \\\end{matrix} \right]$ ک $=\left[ \begin{matrix}3 \\6 \\\end{matrix} \right]$ و $=\left[ \begin{matrix}4/5 \\7 \\\end{matrix} \right]$ د $=\left[ \begin{matrix}6 \\6 \\\end{matrix} \right]$ ی $=\left[ \begin{matrix}5 \\6 \\\end{matrix} \right]$ ر $=\left[ \begin{matrix}5 \\4 \\\end{matrix} \right]$ م $=\left[ \begin{matrix}4 \\4 \\\end{matrix} \right]$ ن :شکل 2

اگر در شکل (1) نقطهی «ن» را 3 واحد به سمت راست و 4 واحد به سمت بالا حرکت دهیم به نقطهی «ن» در شکل دوم میرسیم. همچنین اگر در شکل (1) نقطهی «م» را هم 3 واحد به سمت راست و 4 واحد به سمت بالا حرکت دهیم به نقطه «م» در شکل دوم میرسیم. اگر هر نقطه از شکل (1) را 3 واحد به سمت راست و 4 واحد به سمت بالا حرکت دهیم، مختصات نقاط جدید را بنویسید:
$=\left[ \begin{matrix}6 \\6 \\\end{matrix} \right]$ ی
$=\left[ \begin{matrix}5 \\6 \\\end{matrix} \right]$ ر
$=\left[ \begin{matrix}5 \\4 \\\end{matrix} \right]$ م
$=\left[ \begin{matrix}4 \\4 \\\end{matrix} \right]$ ن
$=\left[ \begin{matrix}4 \\6 \\\end{matrix} \right]$ ک
$=\left[ \begin{matrix}3 \\6 \\\end{matrix} \right]$ و
$=\left[ \begin{matrix}4/5 \\7 \\\end{matrix} \right]$ د
2- مختصات رأسهای دو مثلّث زیر را بنویسید.
$=\left[ \begin{matrix}0 \\0 \\\end{matrix} \right]$ ب , $=\left[ \begin{matrix}2 \\0 \\\end{matrix} \right]$ س , $=\left[ \begin{matrix}0 \\2 \\\end{matrix} \right]$ آ : مثلث کوچک
$=\frac{2\times 2}{2}=2$ مساحت
$=\left[ \begin{matrix}0 \\0 \\\end{matrix} \right]$ ب , $=\left[ \begin{matrix}6 \\0 \\\end{matrix} \right]$ د , $=\left[ \begin{matrix}0 \\6 \\\end{matrix} \right]$ ل : مثلث بزرگ
$=\frac{6\times 6}{2}=18$ مساحت
بین مساحت این دو مثلّث چه ارتباطی وجود دارد؟ مساحت مثلث بزرگ 9 برابر مساحت مثلث کوچک است.

کار در کلاس (صفحهٔ 78 کتاب درسی)
1- مختصات رأسهای مستطیل کوچک و بزرگ را بنویسید.

, $=\left[ \begin{matrix}3 \\2 \\\end{matrix} \right]$ و $=\left[ \begin{matrix}0 \\2 \\\end{matrix} \right]$ ر , $=\left[ \begin{matrix}3 \\0 \\\end{matrix} \right]$ هـ , $=\left[ \begin{matrix}0 \\0 \\\end{matrix} \right]$ م : مستطیل کوچک
$=\left[ \begin{matrix}0 \\4 \\\end{matrix} \right]$ ت , $=\left[ \begin{matrix}6 \\4 \\\end{matrix} \right]$ س , $=\left[ \begin{matrix}6 \\0 \\\end{matrix} \right]$ ش , $=\left[ \begin{matrix}0 \\0 \\\end{matrix} \right]$ م : مستطیل بزرگ
2- بین مساحت دو شکل، چه رابطهای وجود دارد؟ مساحت مستطیل بزرگ 4 برابر مساحت مستطیل کوچک است.
$=3\times 2=6$ مساحت کوچک
$=6\times 4=24$ مساحت بزرگ
تمرین (صفحهٔ 79 کتاب درسی)
1- الف) یک چهار ضلعی با رأسهای زیر رسم کنید.

ب) مساحت این چهار ضلعی را با شمردن مربّعها به دست آورید. 12
7 مربع کامل داریم. 10 تا نصف مربع داریم که روی هم برابر با 5 مربع کامل است.
$\left[ \begin{matrix}1 \\3 \\\end{matrix} \right],\left[ \begin{matrix}3 \\1 \\\end{matrix} \right],\left[ \begin{matrix}6 \\4 \\\end{matrix} \right],\left[ \begin{matrix}4 \\6 \\\end{matrix} \right]$
2- الف) مختصات رأسهای مربّعهای کوچک و بزرگ را پیدا کنید.

$=\left[ \begin{matrix}0 \\4 \\\end{matrix} \right]$ ک , $=\left[ \begin{matrix}6 \\4 \\\end{matrix} \right]$ م , $=\left[ \begin{matrix}6 \\0 \\\end{matrix} \right]$ د , $=\left[ \begin{matrix}0 \\0 \\\end{matrix} \right]$ ن : مربع کوچک
$=\left[ \begin{matrix}0 \\6 \\\end{matrix} \right]$ ب , $=\left[ \begin{matrix}6 \\6 \\\end{matrix} \right]$ آ , $=\left[ \begin{matrix}6 \\0 \\\end{matrix} \right]$ س , $=\left[ \begin{matrix}0 \\0 \\\end{matrix} \right]$ ن : مربع بزرگ
ب) مساحت مربّعهای کوچک و بزرگ را به دست آورید.
$=6\times 6=636$ بزرگ
$=3\times 3=9$ کوچک
پ) چه رابطهای بین مساحت مربّع کوچک و بزرگ وجود دارد؟
مساحت مربع بزرگ 4 برابر مساحت مربع کوچک است.
3- الف) مختصات رأسهای شکل روبه رو را بنویسید.

ب) مساحت آن را پیدا کنید.
مساحت مستطیل کوچک + مساحت مستطیل بزرگ = مساحت شکل
$=(4\times 3)+(3\times 2)=18$
4- مختصات تقریبی نقطهی داده شده را بنویسید.

$\left[ \begin{matrix}25 \\30 \\\end{matrix} \right]$