درسنامه آموزشی نازک کاری ساختمان کلاس دهم ساختمان

مقدمه

به طور کلی عملیات ساختمانی به سه مرحله سفت‌کاری، مرحله اجرای تأسیسات برقی و مکانیکی که معمولاً همزمان انجام می‌شود و مرحله نازک‌کاری تقسیم‌بندی می‌گردد. مرحله سفت‌کاری شامل ساخت اسکلت و دیوارچینی است که در پودمان اول کتاب با آن آشنا شدیم. پس از مرحله سفت‌کاری نوبت به مرحله اجرای تأسیسات برقی همچون سیم‌کشی روشنایی، پریز برق، تلفن، آنتن مرکزی، آیفون تصویری و... و تأسیسات مکانیکی شامل لوله‌کشی آب سرد و گرم، فاضلاب، سرمایش و گرمایش ساختمان و... می‌رسد که چون به رشته‌های تحصیلی برق و مکانیک مربوط می‌شوند، از بحث این کتاب خارج هستند و در این پودمان از کتاب با مرحله سوم یعنی نازک‌کاری ساختمان آشنا می‌شویم، که عبارت است از: اجرای کلیه عملیاتی که بر روی سفت‌کاری ساختمان و تأسیسات برقی و مکانیکی انجام می‌شود و لازمه بهره‌برداری از ساختمان است.

مفاهیم کلیدی: جدول نازک‌کاری، چارچوب، اندود، گچ، خا‌ک

استاندارد عملکرد

با استفاده از نقشه و مبحث 4 مقررات ملی و نشریه 55، انواع چارچوب و کاربرد آن‌ها و نیز اندودهای داخلی و خارجی را شناخته و قادر به نصب چارچوب و اجرای اندود گچ و خاک با رعایت شرایط زیست محیطی باشد.

ایمنی انجام عملیات نازک‌کاری

همان طور که قبلاً گفته شد رعایت اصول ایمنی مقدم بر انجام عملیات اجرایی در هر شغلی می‌باشد. لذا ابتدا به مسائل مربوط به ایمنی در اندود کاری می‌پردازیم. از آن جا که انجام عملیات نازک‌کاری معمولاً در ارتفاع بلندتر از قد انسان صورت می‌پذیرد، لذا استفاده از داربست گریزناپذیر بوده و نیاز به معرفی انواع داربست‌ها و اصول ایمنی استفاده از آن‌ها در اینجا ضروری به نظر می‌رسد.

تعریف و هدف از اجرای داربست

کارگر تا زمانی که روی زمین ایستاده، می‌تواند تا ارتفاع محدودی کار کند و برای ادامۀ کار در قسمت‌های بالاتر، باید وسیله‌ای در زیر پای خود قرار دهد. بدیهی است هر چه ارتفاع بیشتر شود، وسیلۀ زیر پا هم باید بلندتر شود. این وسیله در کارهای ساختمانی داربست نام دارد. داربست سازه‌ای است موقت که در هنگام اجرای عملیات ساختمانی به منظور دسترسی به ارتفاع بنا وحفظ و نگهداری کارگران مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در گذشته برای اجرای ساختمان‌های بلند، با ریختن تدریجی خاک، زیر پای بنّا کف را کم کم بالا می‌بردند و ارتفاع مورد نیاز را تأمین می‌کردند. پس از احداث و انجام ساختمان، خاک ریخته شده را بر می‌داشتند تا به کف اوّلیه برسند. از یک طرف پر زحمت بودن این عمل و از طرفی نیاز روز افزون به ساختمان‌های بلند، انسان را وادار کرد تا از وسیله‌ای سبک و راحت برای این منظور استفاده کند. همراه با سبکی و راحتی، مسألۀ ایمنی، سرعت استفاده در برپایی و جمع کردن داربست هم برای انسان مطرح بود تا بالاخره به داربست‌های امروزی دست یافت.

انواع داربست‌ها

داربست‌های کوتاه:

در ساختمان‌های با ارتفاع کم و در قسمت‌های داخلی، از داربست‌های کوتاه و سبک استفاده می‌کنند. معمولاً در این مورد دو عدد بشکه و یک یا دو تخته زیر پا قرار می‌دهند. این کار اصولی و ایمن نیست به خصوص مواقعی که از بشکه به صورت خوابیده استفاده شود زیرا چرخش ناگهانی بشکه، احتمال سقوط کارگر را به دنبال خواهد داشت.

استفاده از خرک به خاطر امنیت بیشتر به مراتب بهتر از بشکه است. خرک‌ها را از چوب یا فلز می‌سازند. خرک‌های چوبی را اگر با چهارتراش‌هایی به ابعاد $8 \times 8$ یا $10 \times 10$ سانتی‌متر بسازند و در آن‌ها به اندازۀ کافی تخته‌های چپ و راست و دستک به کار برند، از کارآیی خوبی برخوردار خواهند بود. وسایل اتصال در این مورد چسب چوب و میخ است. با استقرار حداقل 2 خرک و تخته‌های زیرپایی بر روی آن‌ها، کارهای داخلی ساختمان از جمله طاق‌زنی، گچ‌کاری و ... را با تسلط می‌توان انجام داد. حداکثر فاصلۀ دو خرک از یکدیگر 3 متر است و در صورت نیاز، 2 خرک را می‌توان روی هم قرار داد به شرط آن که ارتفاع آن‌ها از 4 متر بیشتر نشود. (شکل 1)

سایر انواع داربست‌ها عبارت‌اند از:
داربست‌های بلند فلزی؛
داربست‌های مدولار؛
داربست یا سکوی کار پیش آمده، که چون در قسمت‌های خارجی ساختمان و ارتفاع‌های بلند از آن‌ها استفاده می‌شود، از بحث این کتاب خارج هستند.

ضوابط ایمنی در داربست‌ها

1- قطعات و اجزاء چوبی به کار برده شده در داربست باید بدون پوسیدگی، ترک‌خوردگی و سایر نواقصی باشد که استحکام آن را به خطر اندازد. همچنین از رنگ کردن اجزاء چوبی داربست که باعث پوشیده شدن عیوب و نواقص آن می‌گردد، باید خودداری شود.

2- تخته‌های چوبی که برای جایگاه داربست مورد استفاده قرار می‌گیرند، باید صاف، بدون هرگونه زائده و برجستگی و عاری از مواد چسبنده و لغزنده باشند. کلیۀ تخته‌ها باید دارای ضخامت یکسان بوده و حداقل دارای 25 سانتی‌متر عرض و 5 سانتی‌متر ضخامت باشند و طوری در کنار یکدیگر قرار داده و مهاربندی شوند که به هیچ وجه جابه‌جا نشده و ابزار و مصالح از بین آن‌ها به پایین سقوط ننماید. همچنین عرض جایگاه باید حداقل 50 سانتی‌متر و فاصلۀ تکیه‌گاه‌های تخته‌ها حداکثر 250 سانتی‌متر باشد.

3- داربست باید در موارد ذیل توسط شخص ذی‌صلاح مورد بازدید، کنترل و تأیید قرار گیرد تا از پایداری، استحکام و ایمنی آن اطمینان حاصل شود.
الف: قبل از شروع به استفاده از آن.
ب: حداقل هفته‌ای یک‌بار در حین استفاده.
ج: پس از هرگونه تغییرات یا ایجاد وقفه در استفاده از آن.

4- از داربست نباید برای انبار کردن مصالح ساختمانی استفاده شود، مگر مصالحی که برای کوتاه مدت و برای انجام کار فوری مورد نیاز باشد. در چنین حالتی نیز باید جهت تعادل داربست، بار روی جایگاه به طور یکنواخت توزیع گردد.

5- در پایان کار روزانه، باید کلیۀ مصالح و ابزار کار از روی جایگاه داربست تخلیه شود.

نصب چارچوب

مقدمه
قبل از اجرای اندود، معمولاً چارچوب‌های در و پنجره نصب می‌گردند لذا ابتدا نحوۀ نصب چارچوب‌ها را خواهید آموخت.

تعریف چارچوب

قابی که لولای در به آن متصل شده و روی آن باز و بسته می‌شود را چارچوب می‌نامند. این قاب باید از مقاومت کافی برخوردار بوده تا بتواند وزن در و ضربات ناشی از باز و بسته شدن آن را تحمل نماید.

قسمت‌های مختلف چارچوب

چارچوب از سه یا چهار قطعه به شرح ذیل تشکیل شده است:

1- وادار یا بائو: عبارت است از دو عضو قائم که لولا روی یکی از آن‌ها نصب می‌گردد.
2- کلاهک: عضو افقی فوقانی چارچوب است.
3- آستانه یا پاسار: به عضو افقی تحتانی گفته می‌شود که در چارچوب‌های درهای ورودی، سرویس‌ها و آبریزگاه‌ها به کار می‌رود و وظیفۀ آن ایجاد حائل بین محیط‌های تمیز و آلوده و تر یا خشک است.

گفتنی است که درهای داخلی ساختمان مانند اتاق خواب و موارد مشابه نباید آستانه داشته باشند زیرا اولاً درون و بیرون اتاق خواب شامل هیچ کدام از موارد تمیز یا آلوده و تر یا خشک نمی‌شود و ثانیاً آستانه، پاخور بوده و ایجاد مزاحمت می‌نماید. در این حالت برای این که چارچوب در زمان حمل و نقل پایداری خود را حفظ نموده و دچار پیچیدگی و اعوجاج نشود الزاماً باید از یک قطعه افقی در پایین چارچوب که وادارها را به هم متصل می‌کند استفاده شود که این قطعه در کف‌سازی مدفون می‌گردد. (شکل 2)

مراحل نصب چارچوب

مراحل نصب چارچوب عبارت‌اند از:

- بررسی نقشه و متره 
- تهیه مصالح و وسایل لازم
- نصب چارچوب و کنترل آن

بررسی نقشه و برآورد مصالح

نوع چارچوب از نظر جنس، شکل و اندازه، معمولاً در نقشه‌های فاز دو تعیین می‌شود. نقشه‌های فاز دو به نقشه‌هایی اطلاق می‌شود که همۀ جزئیات اجرایی لازم در آن مشخص می‌گردد و معمولاً با مقیاس‌های بزرگ از 1/50 تا 1/1 ترسیم می‌شوند. با توجه به این که تاکنون نقشه‌کشی فاز یک را هم تکمیل ننموده‌اید، لذا هر جا نیاز به نقشه‌های فاز دو ایجاد شود، با توضیحات لازم این نقص برطرف می‌گردد.

انواع چارچوب‌های متداول از نظر جنس مصالح:

چارچوب‌ها از نظر جنس مصالح عبارت‌اند از:
1- چوبی
2- فولادی
3- آلومینیومی
UPVC -4

UPVC ماده اصلی تشکیل دهنده پروفیل در و پنجره‌های UPVC است. حروف UPVC مخفف کلمات (Unplasticised Poly Vinyl Chloride) است و به معنای PVC سخت شده و یا به‌عبارتی PVC است که حالت پلاستیک (نرم) آن از بین رفته است.

ویژگی‌های UPVC
الف: برای سلامت انسان زیان‌آور نیست.
ب: با دوام است زیرا با سایر مواد و مصالح ساختمانی ترکیب نمی‌شود و در برابر هوازدگی و تابش خورشید هم با دوام است.
ج: نسبت به سایر چارچوب‌های فلزی، عایق حرارتی بهتری بوده و حرارت و برودت را کمتر انتقال می‌دهد.
د: در دندانپزشکی و بسیاری صنایع دیگر از جمله لوله‌سازی هم کاربرد دارد.

اندازه‌گیری مقدار مصالح لازم (متره)
پس از تعیین جنس چارچوب، با توجه به نقشه باید مقدار مصالح لازم تعیین گردد. در این فصل از کتاب با نصب چارچوب‌های فلزی آشنا می‌شویم، لذا مترۀ آن‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهیم. می‌دانیم که کارهای فلزی برحسب Kg اندازه‌گیری می‌شود و روش محاسبۀ آن‌ها نیز، بر اساس جداول استاندارد مقاطع یا پروفیل‌های مصرفی در چارچوب می‌باشد به طوری که، وزن واحد طول پروفیل را از جداول آن‌ها استخراج نموده و در طول کل پروفیل مصرفی ضرب می‌گردد. رابطۀ (1)

طول کل پروفیل مصرفی $ \times $ وزن واحد طول پروفیل = وزن کل پروفیل مصرفی چارچوب
$W = G \times L$ رابطه (1)

در رابطۀ فوق:
W: برابر است با وزن کل پروفیل مصرفی بر حسب کیلوگرم
G: وزن یک متر از پروفیل مصرفی و بر حسب کیلوگرم بر متر، از جدول استاندارد پروفیل مورد نظراستخراج می‌شود.
L: طول کل پروفیل مصرفی بر حسب متر که از روی نقشه برداشت می‌شود.

مقاطع مصرفی در چارچوب‌های فلزی:
در ساخت چارچوب‌های فلزی از انواع مقاطع مختلف استفاده می‌شود در شکل 3 چند نمونه پروفیل مورد استفاده برای درهای چوبی و در شکل 4 مقاطع مورد استفاده برای در و پنجره‌های فلزی و در جهت آشنایی UPVC شکل 5 پروفیل قوطی مستطیل مورد استفاده در کلاف یا قاب در و پنجره‌های UPVC جهت آشنایی شما، همراه با جداول مشخصات فنی کارخانۀ سازندۀ آن‌ها معرفی شده است.

محل قرارگیری چارچوب در ضخامت دیوار:

با توجه به نقشه، چارچوب‌ها در ضخامت دیوار به صورت‌های مختلف و به شرح زیر قرار می‌گیرد.
الف- چارچوب کاملاً داخل ضخامت دیوار قرار می‌گیرد. (شکل 6)

ب- چارچوب همسطح اندود روی دیوار است. (شکل 7)

ج- چارچوب نسبت به اندود روی دیوار برجسته است. (شکل 8)

تهیه وسایل و مصالح لازم

وسایل لازم برای نصب چارچوب، عبارت‌اند از شمشه، شاقول، ریسمانکار، تیشه، استانبولی، شیلنگ تراز و یا تراز لیزری و ... که قبلاً با بیشتر آن‌ها آشنا شده‌اید و در این جا به معرفی شیلنگ تراز و تراز لیزری می‌پردازیم.

شیلنگ تراز، یک شیلنگ یا لوله پلاستیکی شفاف است که اگر داخل آن را با آب پر کنید، سطح آب در دوطرف شیلنگ به وضوح دیده می‌شود. از این وسیله با توجه به خاصیت هم‌ترازی سطح آب در دو طرف لوله برای ترسیم خطوط تراز در ساختمان استفاده می‌شود و از این خطوط در اجرای قسمت‌های مختلف شامل گودبرداری، پی‌کنی، دیوارچینی، کف‌سازی، کاشی‌کاری، نصب چارچوب و ... استفاده‌های فراوانی می‌شود. گفتنی است که استفاده از شیلنگ تراز وقتی درست است که درون آب موجود در شیلنگ تراز، هیچ گونه حبابی وجود نداشته باشد. برای این که درون شیلنگ، حباب ایجاد نشود، آب را از یک طرف وارد شیلنگ نموده تا از سمت دیگر تخلیه شود در این حالت تخلیه حباب‌ها با چشم کنترل می‌گردد و هنگامی که حبابی در طول شیلنگ مشاهده نشد، شیر آب را بسته و دوسر شیلنگ را گرفته تا آب داخل آن تخلیه نشود. (شکل 10)

تراز لیزری نیز وسیله‌ای است که با اشعه لیزر سطوح قائم و هم‌ترازی را پیرامون خود نشان می‌دهد و می‌توان به‌وسیله آن خطوط تراز و امتدادهای قائم را روی دیوارها مشخص نمود. (شکل 11)

مصالح مورد نیاز برای نصب چارچوب نیز عبارت‌اند از: ملات گچ دستی (گچ تیز) و چارچوب آماده از جنس مورد نظر مطابق نقشه که هنگام تحویل در کارگاه باید ابعاد چارچوب، گونیا بودن و عدم پیچیدگی آن کنترل گردد.

ابعاد چارچوب را با استفاده از متر و با توجه به نقشه کنترل می‌نمایند و گونیا بودن آن را در کارگاه به وسیلۀ گونیای بنایی که یک ضلع آن به وادار و ضلع دیگر به کلاهک چسبانده می‌شود، کنترل می‌گردد و در خصوص کنترل پیچیدگی چارچوب از ریسمانکار به صورت ضربدری استفاده می‌شود به طوری که در محل تقاطع دو ریسمان، شکستگی و یا فاصله‌ای وجود نداشته و دو ریسمان بر هم مماس باشند، در این حالت چارچوب پچیدگی نخواهد داشت. (شکل 12)

نصب چارچوب و کنترل آن

برای اینکه چارچوب‌ها نسبت به کف و سقف در یک تراز ارتفاعی قرار گیرند، ابتدا به وسیله شیلنگ تراز و یا تراز لیزری، یک خط تراز سرتاسری را روی تمام دیوارهایی که درها و پنجره‌ها در آن‌ها قرار می‌گیرند، ترسیم نموده و با توجه به تراز کف‌سازی و یا تراز سقف و فاصله‌ای که کلاهک چارچوب باید از کف تمام شده و یا از زیر سقف داشته باشد، محل دقیق نصب چارچوب، نسبت به خط تراز ترسیم شده، مشخص می‌گردد، سپس جای شاخک‌های آن را در دیوار درآورده و چارچوب را در محل خود قرار می‌دهند. در این حالت به وسیله شاقول یکی از وادارها را از دو جهت داخل چارچوب و نمای آن شاقول می‌نمایند و با استفاده از ملات گچ دستی و کلوخه‌های آجر آن را به صورت موقت نگه داشته و به وسیله ریسمانکاری که به صورت ضربدری از چهارگوشه چارچوب کشیده می‌شود، عدم پیچیدگی آن کنترل می‌گردد.

همان‌طور که گفته شد ریسمان‌ها در محل تقاطع نباید دچار شکستگی شده و یا از هم فاصله داشته باشند بلکه باید به صورت مماس برهم قرار گرفته باشند در این حالت عملیات نصب، پایان یافته و باید چارچوب را در جای خود با استفاده ازملات گچ دستی تثبیت نمود.

ساخت ملات گچ دستی، تیز یا پر مایه

ملات گچ دستی، تیز یا پرمایه به دلیل مقدار بیشتر از حد معمول گچ مصرفی در ملات، بسیار زودگیر بوده و برای آن که چارچوب در کمترین زمان ممکن تثبیت گردد از آن استفاده می‌شود و روش ساخت آن بدین صورت است که مقداری آب در استانبولی می‌ریزیم و سپس گچ را روی آب می‌پاشیم به طوری که سطح آب را بپوشاند. آن‌گاه گچ را به هم زده و در محل اتصال شاخک‌های چارچوب با دیوار مصرف می‌نماییم.
توجه: دقت شود که ملات گچ به اندازۀ لازم ساخته شود زیرا سریع سفت شده و قابلیت استفادۀ خود را از دست می‌دهد.

اندود کاری

منظور از اندود، اجرای پوشش رویه دیوارهای ساختمان با انواع ملات‌های آبی و هوایی است. هدف از اندودکاری علاوه بر استحکام دیوارها، قابلیت بهره‌برداری، زیبایی و رعایت بهداشت در ساختمان است.

اندودها با توجه به محل اجرای آن‌ها با مصالح مختلف به دو دستۀ داخلی و خارجی تقسیم‌بندی می‌شوند. اندودهای داخلی مانند گچ و خاک، گچ و کاهگل، در قسمت‌هایی از ساختمان اجرا می‌شوند که دور از رطوبت باشند و در سایر قسمت‌های داخلی و خارجی ساختمان که رطوبت وجود داشته باشد، از انواع اندودهای سیمانی استفاده می‌شود. همچنین انواع اندودها خود به دو لایۀ آستر (زیره) و رویه تقسیم می‌شوند.

اجرای اندود گچ و خاک

اندود گچ و خاک جزو لایه آستر می‌باشد و در اندودکاری داخلی ساختمان، طاق‌زنی و تیغه‌سازی مصرف می‌شود. هدف از اجرای اندود گچ و خاک این است که به یک سطح صاف و بدون خلل و فرج برسیم تا بتوانیم اندود رویه و سپس رنگ‌آمیزی روی آن را انجام دهیم.

مراحل اجرای اندود گچ و خاک

مراحل اجرای این نوع اندود در نمودار روبه‌رو نشان داده شده است.

1- بررسی نقشه و متره کار 
2- تهیه مصالح و وسایل لازم 
3- کرم‌بندی 
4- شمشه‌گیری
5- پرکردن متن بین شمشه‌ها 

بررسی نقشه و برآورد مصالح لازم

واحد اندازه‌گیری اندودکاری، مطابق سطح اندود و بر حسب مترمربع می‌باشد. در این مرحله با توجه به نقشه، ابعاد دیوارهایی که قرار است اندود شود را اندازه‌گیری نموده و سطح اندودکاری را محاسبه می‌نماییم. لازم به ذکر است که در نقشه‌های ساختمانی تحت عنوان نقشه‌های فاز 2 جداولی ارائه می‌شود که اندود آستر و رویه دیوارهای موجود در فضاهای مختلف نقشه را مشخص می‌نمایند که به این جداول، جداول نازک‌کاری گفته می‌شود. نمونه‌ای از جدول نازک‌کاری در صفحۀ بعد معرفی شده است.

تهیه مصالح و وسایل لازم

الف: مصالح مورد نیاز
مصالح لازم در اجرای این اندود، عبارت‌اند از گچ، خاک و آب که به شرح ذیل و به صورت مختصر با آن‌ها آشنا می‌شویم.

گچ ساختمانی

گچ از مواد چسباننده ساختمانی و نوعی چسباننده هوایی است. گچ ساختمانی از پختن سنگ گچ در گرمای حدود 180 درجه سانتی‌گراد به دست می‌آید.

فرمول شیمیایی سنگ گچ، سولفات کلسیم با دو ملکول آب $CaS{O_4},2{H_2}O$ است که پس از پختن، حاصل حدود (75 %) از آب آن بخار شده و گچ ساختمانی با فرمول شیمیایی $CaS{O_4},0/5{H_2}O$ حاصل می‌گردد.

گچ خالص، سفید رنگ است، ولی ناخالصی‌ها سبب تغییر رنگ آن می‌شوند. وجود ذغال، آن را هیدروکسید آهن آن را زرد روشن، FeO آن را کبود چرک و $3F{e_2}O$ آن را به رنگ قرمز در می‌آورد. چنان‌چه به سنگ گچ تا حدود 200 درجه سانتی‌گراد حرارت دهند، آب بیشتری را از دست داده و به $CaS{O_4},0/3{H_2}O$ یا گچ‌اندود تبدیل می‌گردد. در گرمای حدود 300 درجۀ سانتی‌گراد، تمام آب سنگ گچ بخار شده و سولفات کلسیم بدون آب یا انیدریت $CaS{O_4}$ حاصل می‌شود. گچ ساختمانی، گچ‌اندود و انیدریت با آب ترکیب شده و مجدداً به سنگ گچ با دو ملکول آب تبدیل می‌شوند، ولی محصول به دست آمده هیچ گاه مقاومت مکانیکی سنگ گچ اولیه را ندارد. در گرمای بیش از 300 درجه سانتی‌گراد (تا حدود 320 درجه سانتی‌گراد) گچ می‌سوزد و میل ترکیبی آن با آب از دست می‌رود. محصول کوره‌های گچ‌پزی سنتی، نامرغوب و بخشی از آن نیم‌پخته، قسمتی سوخته و فقط حدود نیمی از آن پخته است. گچ کوره‌های دوار، مرغوب‌تر و خالص‌تر است. مصرف گچ ساختمان در کارهای معمولی مانند ملات گچ‌و‌خاک، گچ‌وماسه، تولید قطعات پیش‌ساخته، بلوک‌های گچی و مانند این‌ها است. گچ اندود که کندگیرتر است، برای سفیدکاری مناسب می‌باشد. چنان‌چه گچ‌اندود بیش از اندازه به هنگام ساخت ورز داده شود، به گچ کشته تبدیل می‌گردد که گیرش آن کند است و فرصت کافی برای پرداخت آن وجود دارد و به این دلیل در قشر رویه سفیدکاری مصرف می‌شود. افزودن خاک رس و آهک به گچ، نیز آن را کندگیر می‌کند و گچ را برای مصرف در اندود مناسب می‌سازد. با خمیرکردن گرد گچ در محلول زاج سفید و پخت مجدد آن گچ مرمری به دست می‌آید که در برابر آب پایداری مناسبی دارد و از آن برای اندود کردن نقاط مرطوب و مکان‌هایی که نیاز به شست وشو دارند، استفاده می‌شود. انواع دیگر گچ مورد مصرف در ساختمان عبارت‌اند از گچ مخصوص سطوح بتنی و گچ درزگیری که در ایران آن را به نام گیپتون می‌شناسند.

انطباق با مشخصات و استانداردها

گچ مصرفی در هر پروژه باید از نظر ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی و سایر مشخصه‌ها با آن چه در نقشه‌ها، مشخصات فنی خصوصی، دستور کارها و سایر مدارک پروژه ذکر شده است، مطابقت داشته باشد. نوع گچ به لحاظ کیفیت، کارخانۀ سازنده و تناسب آن برای مصارف خاص، باید قبلاً به تصویب دستگاه نظارت برسد. ویژگی‌های شیمیایی و فیزیکی گچ ساختمانی و روش‌های آزمایش آن باید مطابق استاندارد ملی ایران به شمارۀ 269 باشد.

ویژگی‌های عمومی و ملاحظات کاربردی گچ

الف- در استاندارد ملی شمارۀ 269 ایران، گچ ساختمانی به انواع آستری (زیرکار) و پرداخت (رویه) گروه‌بندی شده و شرایط و روش‌های آزمایش آن‌ها تشریح شده است.
ب- قطعات گچی، نباید برای ساخت اعضای باربر مورد استفاده قرار گیرند.
ج- حتی‌المقدور باید استفاده از ملات گچ برای چسبانیدن اعضای باربر بنایی محدود شود.
د- چنان‌چه گچ و فرآورده‌های گچی به خصوص در مناطق مرطوب در مجاورت قطعات فولادی قرار می‌گیرد، باید پیش از گچ‌کاری، قطعات فولادی را با رنگ‌های ضدزنگ رنگ‌آمیزی نمود.
و- در مناطق مرطوب، گچ و فرآورده‎های گچی نباید در مجاورت بتن مورد استفاده قرار گیرند.
ه- طبق استاندارد ملی شماره 269 ویژگی‌های فیزیکی انواع گچ باید مطابق جدول (3) و ویژگی‌های شیمیایی آن‌ها باید بر طبق جدول (2) باشد. در مکان‌هایی که رطوبت نسبی هوا در بیشتر اوقات بیش از 60 % باشد، مصرف گچ ساختمانی مناسب نیست در این شرایط باید از گچ مرمری و یا ملات گچ و آهک استفاده شود.

جدول 3- ویژگی‌های فیزیکی انواع گچ ساختمانی

گچ نوع	دانه بندی		زمان گیرش (دقیقه)		مقاومت فشاری (مگاپاسکال)	مقاومت خمشی
	چشمه الک (میلی‌متر)	مانده روی الک (درصد وزنی)
گچ آستری یا زیرکار	2/5 1/4 0/5	صفر کمتر از 5 8 تا 15	4 تا 8	10 تا 15	حداقل 7	حداقل 2/5
3	0/5 0/25	صفر کمتر از 2

جدول 4- ویژگی‌های شیمیایی گچ ساختمانی

ردیف	نوع مواد موجود در گچ	درصد وزنی (حدود قابل قبول)
1	$S$ انیدریک سولفوریک	حداقل 36
2	$C$ اکسید کلسیم	حداقل 24
3	$N$ اکسید سدیم	حداکثر 0/30
4	$M$ اکسید منیزیم	حداکثر 0/60
5	${H_2}O$ آب ترکیبی	حداکثر 6

گچ‌های مناسب برای مصارف مختلف

برای مصارف گوناگون و شرایط متنوع، انواع گچ باید به شرح جدول 5 مورد استفاده قرار گیرد.

جدول 5- گچ‌های مناسب برای مصارف مختلف

ردیف	نوع گچ مناسب	موارد مصرف
1	گچ ساختمانی  $CaS{O_4},0/5{H_2}O$	کارهای عمومی مانند ملات‌های گچ، گچ و خاک، گچ و ماسه، تولید قطعات پیش‌ساخته و بلوک‌های گچی، بتن گچی در نقاطی که میزان رطوبت نسبی هوا کمتر از 60 درصد باشد.
2	$CaS{O_4}$ گچ‌اندود	اندودهای داخلی در مناطقی که رطوبت نسبی هوا کمتر از 60 درصد باشد.
3	گچ مرمری- ملات گچ و آهک	اندودهای داخلی و نماسازی در مناطقی که رطوبت نسبی هوا بیش از 60 درصد باشد.

فرآورده‌های گچی

از گچ فرآورده‌های گوناگون جهت مصارف مختلف تولید می‌شود که برخی از آن‌ها عبارت‌اند از:

بلوک‌های گچی:
بلوک‌های گچی قطعات سبکی هستند که از گچ ساختمانی، مواد افزودنی، مواد پرکننده یا مواد متخلخل کننده یا بدون آن‌ها ساخته می‌شوند. این قطعات برای جداسازی (پارتیشن‌بندی) فضاهای داخلی ساختمان به ‌کار می‌روند.

مشخصات بلوک‌های گچی به شرح ذیل است:
الف- بلوک‌های گچی به شکل مکعب‌مستطیل با سطوح کاملاً صاف بوده و محل تماس این قطعات بر روی یکدیگر به صورت کام و زبانه یا ساده می‌باشد.
ب- بلوک‌های گچی در سه نوع متخلخل، نوع یک و نوع دو تولید می‌شوند که اختلاف آن‌ها در وزن مخصوص است.
ج- مواد پرکننده و افزودنی مصرفی در ساخت بلوک‌های گچی نباید معایبی در کیفیت بلوک‌ها مانند شکفته‌شدن و یا شوره‌زدن ایجاد نماید.
د- ویژگی انواع بلوک‌های گچی، باید مطابق با ویژگی‌های ارائه شده در استاندارد ملی ایران شماره 2786 باشد.

ورق‌های گچی (گچ‌برگ):
ورق‌های گچی در انواع گوناگون ابعاد هندسی، نوع لبه، وزن، پایداری در برابر رطوبت، فشار و همچنین استحکام مختلف تولید می‌شوند و برای مصارف نازک‌کاری و همچنین پارتیشن‌بندی، به صورت پیش‌ساخته از آن‌ها استفاده می‌شود. این ورق‌ها در ابعاد و ضخامت‌های مختلف تولید شده که دو طرف آن می‌تواند با یک لایه کاغذ مخصوص پوشیده شده باشد. خاصیت کاغذ، بالا بردن مقاومت صفحات در حمل‌ونقل و ایجاد زیرسازی مناسب برای کاغذ دیواری، رنگ و غیره می‌باشد. جدول شماره (6) مشخصات گچ‌برگ‌ها را نشان می‌دهد.

قطعات پیش‌ساخته گچی جهت سقف کاذب:
این قطعات از مخلوط گچ، آب و مقدار بسیار کمی الیاف شیشه و افزودنی‌های دیگر تولید می‌شود. قطعات سقفی اغلب برای تزئین یا به عنوان مصالح صداگیر در پوشش سقف (روی زیرسازی مخصوص) به کار می‌روند.

انبار کردن و نگهداری گچ
گچ پخته‌شده را باید از اثر آب و رطوبت هوا حفظ کرد و مانند سیمان در ظروف مخصوص یا کیسه‌های آب‌بندی شده نگهداری نمود. مشخصات انواع گچ باید روی کیسه‌های آن‌ها نوشته شود.

خاک‌رس برای مصارف ساختمانی
خاک‌رس از ارزان‌ترین و فراوان‌ترین مواد چسباننده ساختمانی بوده و نوعی چسباننده هوایی به شمار می‌رود که به صورت فیزیکی، خشک و سفت می‌شود.

خاک‌رس خالص، سفید رنگ است، ناخالصی‌ها، آن را رنگین می‌کنند. خاک‌رس کبود حاوی $FeO$ یا خاک نباتی است، خاک‌رس سیاه یا خاکستری کم و بیش دارای زغال است. خاک‌رس سرخ $F{e_2}{O_3}$ وخاک‌رس زرد، هیدروکسید آهن به همراه دارد.

خاک‌رس آب می‌مکد و متورم می‌شود و هنگام خشک شدن، جمع شده و ترک می‌خورد. دانه‌های خاک‌رس به شکل پولک‌هایی است که نازکی آن‌ها از یک هزارم میکرون تا 2 میکرون است. خاک‌رس در تهیه شفته آهک، ملات‌های گل آهک، گچ و خاک، گل و کاهگل مصرف می‌شود. مصرف خاک‌رس در ملات گچ و خاک برای ارزان شدن و کندگیر کردن آن است. خاک‌رس پس از مکیدن آب، چسبناک، خمیری و شکل‌پذیر می‌شود. میزان مکش آب خاک‌رس به نوع دانه‌ها و ریزی آن‌ها بستگی دارد. ملات گل خالص (آب و خاک‌رس) تا هنگامی که خیس است، حفره‌ای ندارد و آب نمی‌تواند از آن عبور کند و از این رو برای آب‌بندی آبگیرها و استخرها و بام می‌توان از آن استفاده کرد.

انطباق با مشخصات و استانداردها
خاک‌رس مصرفی در هر پروژه باید از نظر ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی و سایر مشخصه‌ها با آن چه در نقشه‌ها، مشخصات فنی و دیگر مدارک پروژه ذکر شده است، مطابقت داشته باشد. همچنین خاک‌رس مصرفی باید خالص و عاری از مواد آلی، ریشه گیاهان و سایر بقایای نباتی باشد.

وسایل مورد نیاز در اجرای اندود گچ و خاک
وسایل لازم در اجرای این اندود عبارت‌اند از:
استانبولی، الک، شمشه، ماله، ریسمانکار، شاقول، متر، گونیا، تیشه، بیل و فرقون که با تعدادی از این وسایل در درس ساختمان‌سازی آشنا شده‌اید، در اینجا سایر وسایل مورد نیاز را معرفی می‌کنیم.

الک گچ‌کاری:
الک‌ها به طور کلی به دو دسته ریزدانه و درشت‌دانه تقسیم‌بندی می‌شوند. الک‌های درشت‌دانه را با قطر چشمه‌های الک معرفی می‌نمایند و الک‌های ریزدانه را با نمره الک و منظور از نمره الک تعداد سوراخ در هر اینچ طولی چشمه‌های الک می‌باشد. به عنوان مثال الک 1 اینچ، از انواع الک‌های درشت‌دانه می‌باشد که قطر چشمه‌های آن 1 اینچ یا 25/4 میلی‌متر است و الک نمرۀ 100، از نوع الک‌های ریزدانه بوده و تعداد سوراخ‌های موجود در هر اینچ طولی چشمه‌های آن 100 سوراخ می‌باشد. شکل 17 یکی از انواع الک‌های گچ‌کاری را نشان می‌دهد.

ماله گچ‌کاری:
از ماله برای صاف‌کردن سطح اندود استفاده می‌شود ماله‌ها با توجه به انواع اندود آستر و رویه با هم متفاوت بوده و از ماله‌های ظریف‌تر برای اندود رویه استفاده می‌شود. در شکل 18 انواع ماله را مشاهده می‌کنید.

کُرُم‌بندی

مقدمۀ اجرای اندود گچ و خاک، کرم‌بندی می‌باشد که عبارت است از قطعات ساخته شده از ملات گچ و خاک به شکل مکعب‌مستطیل و به ابعاد تقریبی $5 \times 5 \times 1/5$ سانتی که در نقاط مختلف دیوار به عنوان سطح مبنای اندود کاری اجرا می‌شود. اندود گچ‌کاری نباید از 3 قشر کمتر باشد، ضخامت حداقل آن 2/5 سانتی‌متر و شامل 1/5 سانتی‌متر قشر گچ و خاک، 1 سانتی‌متر اندود گچ و 2 میلی‌متر گچ کشته پرداختی است.

شیوه ساخت ملات گچ و خاک
افزودن خاک‌رس به گچ به مقدار زیاد آن را کندگیر و ارزان می‌کند، معمولاً نسبت خاک‌رس به گچ از 1 به 2 تا 1 به 1 تغییر می‌کند و این نسبت به کیفیت گچ بستگی دارد یعنی هر چه گچ با کیفیت‌تر باشد می‌توان مقدار خاک را افزایش داد. برای تهیه این ملات، مخلوط گچ و خاک را به آهستگی در آب پاشیده و به هم می‌زنند.

آماده کردن کار
دیوار زیرکار نباید بیش از 10 میلی‌متر از حالت شاقولی در یک طبقه انحراف داشته باشد. همچنین برآمدگی و فرورفتگی در بدنه دیوار زیرکار، نباید از 10 میلی‌متر بیشتر باشد. بهتر است جهت پیشگیری از ایجاد ضخامت نامعقول اندود گچ و خاک ابتدا سطح مورد نظر را با شمشه بلند بررسی نموده و برجسته‌ترین نقطه سطح را مبنای کرم‌بندی قرار داده و روی این قسمت کرم‌هایی به ضخامت حدود 1 تا 2 سانتی‌متر ایجاد نمود.

اجرای کرم
با توجه به موارد فوق جهت اجرای کرم به فاصله حدود 30 سانتی‌متر از سقف اولین کرم در ابتدای دیوار اجرا می‌شود و در راستای قائم این کرم نیز به فاصله حدود 30 سانتی‌متر از کف کرم دوم اجرا و به وسیله شاقول کنترل می‌گردد و در انتهای دیوار دو کرم بالا و پایین همانند کرم‌های ابتدایی اجرا می‌شود. سپس با استفاده از ریسمانکار، کرم‌های دیگری به فواصل حدود یک متر به صورت افقی بین کرم‌های ابتدا و انتهای دیوار در بالا و پایین اجرا می‌گردد. (شکل‌های 19، 20، 21 و 22)

شمشه‌گیری

پس از اجرای کرم‌های سطح دیوار، با استفاده از شمشه و ملات گچ و خاک، به شمشه‌گیری بین کرم‌های بالا و پایین اقدام می‌گردد. به این صورت که یک شمشه آلومینیومی بلند را روی کرم‌های بالا و پایین قرار داده و فاصله بین دیوار و شمشه را با ملات گچ و خاک پر می‌نمایند و پس از خودگیری ملات و سفت‌شدن آن، شمشه را جدا نموده و سایر کرم‌ها را به همین صورت شمشه‌گیری می‌نمایند. (شکل‌های 23 و 24)

پرکردن متن بین شمشه‌ها

منظور از متن، فاصلۀ بین شمشه‌های گچی می‌باشد که در این مرحله می‌بایست توسط ملات گچ و خاک اندود گردد، به این عمل پرکردن متن بین شمشه‌ها گفته می‌شود. عمل پرکردن متن بین شمشه‌ها به وسیلۀ ماله آسترکاری و در نهایت با شمشه‌ای به طول بزرگ‌تر از فاصله بین شمشه‌های گچی از پایین به بالا، صاف و مسطح می‌گردد به طوری که نقاط برجسته و توخالی بین شمشه‌ها باقی نماند. (شکل 25)

امروزه با پیشرفت تکنولوژی و استفاده از ماشین‌آلات، کارهای ساختمانی نیز با سرعت و دقت بیشتری انجام می‌شوند. به طور مثال استفاده از ماشین گچ‌پاش در پرکردن متن بین شمشه‌ها، سرعت عمل این کار را به صورت قابل توجهی افزایش می‌دهد. (شکل 26)

نکات فنی اندودکاری
برای اینکه اندودکاری خوب و مناسب داشته باشیم رعایت نکات زیر الزامی است.
1- اندود ضخیم در یک قشر اجرا نشود.
2- قشر اندود به خصوص قشر رویه بر روی آستری که کاملاً سفت شده اجرا گردد.
3- نسبت بین مواد چسباننده و پرکننده به طور صحیح انتخاب شود.
4- از مصرف دوباره ملات خودداری شود.
5- برای جلوگیری از ترک‌هایی که در فصل مشترک دو نوع مصالح مختلف مانند دیوار آجری و ستون فلزی ایجاد می‌شوند، باید از تور سیمی استفاده شود.
6- مرز بین اندود گچ با سایر مصالح از قبیل چارچوب‌ها، قرنیزها و... نیز باید از چفت استفاده شود. چفت شیاری است که اندود گچ را در لبه چارچوب‌ها و قرنیزها گود می‌کند تا در این نواحی ترک‌خوردگی و نمای نامناسب نازک‌کاری نمایان نشود.

رواداری‌ها
منظور از رواداری، میزان خطای مجاز در اجرای عملیات می‌باشد. و مقادیر آن‌ها در هر نوع عملیات اجرایی توسط آیین‌نامه‌ها و استانداردهای فنی مشخص می‌گردد.

رواداری همواری سطوح برای اندود با کیفیت عالی تا 2 میلی‌متر، برای اندود با کیفیت خوب 2 تا 3 میلی‌متر و برای اندود با کیفیتی قابل قبول 3 تا 5 میلی‌متر می‌باشد که به وسیله شمشه 3 متری در جهات مختلف کنترل می‌گردد. سطح نما باید فاقد موج، ناهمواری، ترک، لک و جداشدگی باشد. اجرای رویه‌های صیقلی که نور را منعکس کرده و ناهمواری را با شدت بیشتری آشکار می‌سازند، باید با دقت بیشتری توأم باشد.

حداقل دوره مراقبت
دوره مراقبت و فاصله زمانی بین اجرای قشرها بستگی به نوع ملات دارد. حداقل دوره مراقبت و نگهداری رطوبت برای هر قشر، 2 روز است.