درسنامه آموزشی دانش فنی پایه مکانیک خودرو کلاس دهم مکانیک خودرو

ایمنی

کار کردن روی خودرو در محیط تعمیرگاه می‌تواند خطرناک باشد. برای حفظ نشاط و کسب درآمد رعایت نکات ایمنی در کار ضروری است.

یک تعمیرگاه خودرو به صورت ذاتی پتانسیل زیادی برای بروز حادثه دارد. در صورت رعایت نکردن نکات ایمنی در کاربرد تجهیزات کارگاهی و فرایند تعمیر، می‌تواند تعمیرگاه را ناامن کند. ایمنی محیط کار از ضروریات هر کارگاه است. وجود هرگونه روغن، مایع خنک‌کننده و گریس، باعث لغزنده شدن سطوح می‌گردد که ممکن است باعت صدمه دیدن جدی در هنگام کار و فعالیت شود. وجود آب روی کف کارگاه نیز علاوه‌بر لغزنده شدن سطح کارگاه، به دلیل خاصیت رسانایی جریان الکتریسیته ممکن است باعث برق گرفتگی شود.

تجهیزات ایمنی در کارگاه

1. جعبۀ کمک‌های اولیه

با توجه به مساحت کارگاه لازم است حداقل یک جعبۀ کمک‌های اولیه در کارگاه نصب شود، به‌طوری که بتوان به سرعت به آن دسترسی پیدا کرد. علاوه بر آن تجهیزات جعبۀ کمک‌های اولیه همواره باید بررسی شود تا دقیق و کامل باشند. همچنین جهت مواقع اضطراری لازم است لیستی از شماره تلفن‌های ضروری مانند ادارهٔ آتش نشانی، اورژانس، بیمارستان و پلیس را به‌صورت کاملاً خوانا در کنار تلفن کارگاه قرار دهید تا بتوانید در هنگام لزوم از آنها استفاده کنید.

2. کپسول اطفای حریق

حتی اگر تمامی نکات ایمنی در هنگام کار با مواد قابل اشتعال رعایت شود همواره باید آمادگی لازم برای بروز آتش سوزی در تعمیرگاه وجود داشته باشد. اولین و مهم‌ترین نکته وجود کپسول‌های اطفای حریق به تعداد مناسب در تعمیرگاه است. تعداد و نوع کپسول‌ها باید متناسب با فضای کارگاه و فعالیت آن بخش باشد. کپسول‌های اطفای حریق از نظر مواد داخلی متفاوت هستند، بنابراین متناسب با نوع آتش باید از کپسول مناسب جهت اطفای حریق استفاده نمود. برای سهولت در تشخیص اینکه کدام کپسول برای کدام نوع آتش مناسب است، کپسول‌ها را با کمک رنگ و علامت دسته‌بندی می‌کنند. شکل 3 دسته‌بندی انواع کپسول‌های اطفای حریق را نشان می‌دهد.

نکات ضروری در هنگام اطفای حریق

- کپسول مناسب انتخاب شود.
- فاصلۀ مناسب با محل آتش انتخاب شود (2 تا 3 متر).
- پس از فعال کردن کپسول، لولۀ آن را به سمت آتش گرفته و مانند جارو کردن، گازهای خروجی کپسول به سمت آتش هدایت شود.
- اگر در فضای بسته قرار دارید، هیچ‌گاه در یا پنجره را تا زمانی که واقعاً ضروری است باز نکنید، چون این کار باعث انتشار آتش می‌شود (در اثر اختلاف فشار و رسیدن هوای بیشتر).

مواد قابل اشتعال در تعمیرگاه

الف) مواد سوختی

یکی از بزرگ‌ترین مشکلات در فضای کارگاه یا تعمیرگاه خودرو، امکان رویداد آتش سوزی است. بنزین بسیار فرّار و قابل اشتعال است که به سرعت در هر دمایی تبخیر شده و آتش می‌گیرد. ضروری است همواره موادی از قبیل بنزین، گازوئیل در ظروف مخصوص در بسته و با در نظرگرفتن نکات ایمنی لازم نگهداری شود.

ب) انواع حلال‌ها

این مواد به عنوان تمیز‌کننده و شست‌وشو دهندهٔ مواد استفاده می‌شوند. اگرچه حلال‌ها با سرعت بنزین تبخیر نمی‌شوند؛ اما برخی از این حلال‌ها قابلیت تبخیر و اشتعال بالایی دارند. ظرف نگهداری این مواد باید در بسته باشد. هنگام به کار بردن حلال حتماً سیستم تهویۀ مناسب در تعمیرگاه فعال شده باشد، چون بخار حلال‌ها عموماً سمی هستند.

ج) پارچه‌های تنظیف

یکی از مواد قابل اشتعالی که شاید مورد توجه زیادی قرار نگیرد، پارچه‌های تنظیف هستند. این پارچه‌ها در خودرو قابلیت اشتعال زیادی ندارند اما چون در هنگام تمیز کردن آغشته به انواع روغن‌ها، گریس‌ها، حلال‌ها، بنزین و یا گازوئیل می‌شوند احتمال اشتعال پذیری بالایی پیدا می‌کنند. بنابراین بهتر است پس از استفاده در ظرف مخصوص نگهداری شوند و همراه با سایر زباله‌ها امحا نشود.

3. سیستم تهویه و اگزوز فن کارگاهی

اغلب جهت انجام فرایندهای عیب‌یابی، سرویس و تعمیرات، نیاز است که موتور خودرو روشن باشد. بنابراین با توجه به بسته بودن فضای بیشتر کارگاه‌های تعمیر خودرو، انتشار گازهای خروجی اگزوز در کارگاه‌ها برای سلامتی بسیار خطرناک است و بدین لحاظ استفاده از دستگاه اگزوز فن کارگاهی با اشکال مختلف (ثابت و یا قابل جابه‌جا شدن وجود دارد) ضرورت است.

قابل ذکر است چنانچه دستگاه اگزوز فن مجهز به فیلتر تصفیه می‌باشد، لازم است هنگام تعویض فیلتر اگزوز فن از تماس مستقیم دست با فیلتر خودداری شود.

بهداشت

علم نگهداری و بالا بردن سطح سلامت را بهداشت گویند و به دو بخش تقسیم می‌شود:

الف) بهداشت فردی: رعایت دستورات و عادات خوب و ترک رفتارها و عادات غلط که باعث جلوگیری از بروز و اشاعه بیماری می‌گردد؛ مانند بهداشت اعضای مختلف بدن، استراحت، نظافت، خواب مناسب، رژیم غذایی سالم، ورزش

ب) بهداشت عمومی: رعایت بهداشت در ارتباط با عوامل محیطی با انسان‌ها را بهداشت عمومی می‌نامند.

عوامل زیان آور محیط کار در تعمیرگاه خودرو

رعایت نکات ایمنی و بهداشت فردی و عمومی در محیط کار برای افراد الزامی است، در غیر این صورت مسائل و مشکلات جسمی و روحی برای تعمیرکار ایجاد می‌شود. عوامل زیان‌آور محیط کار که بهداشت فردی و عمومی را به مخاطره می‌اندازند عبارت‌اند از:

با توجه به اینکه نکات مربوط به بهداشت فردی و عمومی در کتاب الزامات محیط کار به تفصیل آمده است در اینجا به موارد خاص مرتبط با مشاغل خودرو پرداخته خواهد شد.

1. ایجاد آلودگی صوتی و ارتعاشی

فرایند کار در بسیاری از صنایع و مشاغل با انتشار آلودگی صوتی همراه است که این نوع آلودگی منشأ فیزیکی داشته و آسیب‌های جدی به جسم، ذهن و روان افراد وارد می‌کند، برخی از دلایل این آلودگی‌ها عبارت است از:

- آلودگی صوتی میزکار.
- ثابت نبودن دستگاه‌های مورد استفاده در کارگاه و ارتعاش و تولید صدا در آنها مانند: سنگ سنباده و دریل ستونی.
- نقص در عملکرد تجهیزات کارگاهی مانند کمپرسور باد، فن تهویه، اگزوز فن کارگاهی.

2. آلودگی شیمیایی

امروزه محصولات شیمیایی مختلفی از قبیل مواد سوختی، روانکارها، حلال‌ها، مواد شوینده و بهداشتی مورد استفاده در تعمیرگاه هستند، چنانچه این مواد به طور صحیح و مطمئن مورد استفاده قرار نگیرند عوارض نامطلوبی را روی سلامتی انسان و محیط زیست به جا خواهند گذاشت، برخی عوامل آلاینده‌های شیمیایی عبارت‌اند از:

- نشت مواد سوختی مانند بنزین، گازوئیل، نفت؛
- تبخیر مواد حلال، شست و شو دهنده و سوختی؛
- پخش روانکارها مانند روغن‌های موتور، جعبه دنده، فرمان هیدرولیک؛
- پخش مایعات مورد استفاده در خودرو مانند مایع خنک‌کننده، مایع ترمز، مایع باتری

برگه MSDS (اطلاعات حفاظت و ایمنی مواد)

یکی از مهم‌ترین موارد مربوط به ایمنی در هنگام کار، بررسی و مطالعه برگه‌های MSDS می‌باشد تقریباً تمامی مواد مورد استفاده در صنعت دارای این برگه می باشند. نکات ایمنی در هنگام کار با مواد شامل موارد احتیاط در عملکرد و موارد کمک‌های اولیه در حین مخاطرات مربوط به آن ماده در این برگه درج می‌شود. شکل 8 نمونه‌ای از این برگه‌ها را نشان می‌دهد.

نمونه‌ای از برگه‌های اطلاعات و ایمنی مواد

3. خطرات مکانیکی‌

خطرات مکانیکی از انواع خطراتی هستند که به دلیل حرکت و نیرو از خطرات دیگر زیان آور محیط، متمایز هستند که عبارت اند از:

- خطر سقوط: مانند سقوط جعبه دنده از روی میزکار یا سقوط خودرو از روی جک‌های بالابر به دلیل خرابی قفل کننده‌های جک؛
- خطر پرتاب: مانند پارگی تسمهٔ خودرو و پرتاب آن به سمت تعمیرکار، ترک داشتن سنگ سنباده که در حین کار باعث خرد شدن و پرتاب تکه‌های آن می‌شود.
- خطر درگیر شدن: درگیری لباس تعمیرکار با قطعات در حال حرکت در حین کار؛
- خطر له شدگی: مانند برخورد چکش با انگشتان تعمیرکار، قرارگرفتن دست‌ها زیر تجهیزات در هنگام جابه‌جایی؛
- خطر برش: مانند بریدن اعضای بدن در هنگام کار با قطعات تیز؛

4. رعایت نکردن ارگونومی کار

ارگونومی علم مطالعۀ توانایی انسان است که قابلیت‌های بدن انسان را در محیط کار مورد بررسی و تحقیق قرار داده و محیط کار را با انسان و بالعکس، هماهنگ و منطبق می‌کند.

در ادامه برخی از نکات مربوط به رعایت نکردن ارگونومی کار آمده است:

- اثرات متناسب نبودن ارتفاع میزکار برای تعمیر؛
- اثرات جابه جایی نادرست اجسام سنگین مانند موتور، جعبه دنده، دیفرانسیل؛
- اثرات خم شدن طولانی مدت جهت تعمیر بخش موتور خودرو؛
- اثرات انجام تعمیر طولانی به صورت نشسته روی اجزای خودرو؛

ایمنی تجهیزات و ابزارها

جهت دستیابی به شعار ((اول ایمنی، سپس کار)) توجه به نکات ایمنی، نحوة به‌کارگیری تجهیزات، ادوات و ابزارهای مورد نیاز در کارگاه‌های تعمیرات خودرو ضروری است، چرا که قسمت اعظم حوادث، مربوط به آگاهی کم و رعایت نکردن دستورالعمل‌های کاربردی آنهاست.

به‌طور خلاصه نکات مهم کاربردی برخی از تجهیزات مربوط به تعمیرگاه‌های خودرو را یادآور می‌شویم.

1- جک‌های بالابر

امروزه اکثر بالابر و جرثقیل‌های کارگاهی عمدتاً از مکانیزم‌های هیدرولیکی استفاده می‌کنند و نکتة بسیار مهم در آنها توجه به عدم نشتی مدارات هیدرولیک و در نظر گرفتن احتمال خالی کردن و سقوط جک است؛ لذا ضمن دقت در زمان استفاده از این بالابرها به محض دستیابی به موقعیت ساکن باید از تثبیت‌کننده‌های مکانیکی استفاده کرد تا از سقوط خودرو یا قطعات سنگین جلوگیری شود. در بالابرهای خودرو (جک‌های دوستون یا چهارستون) تثبیت‌کننده‌ها جزئی از دستگاه هستند، ولی در سایر جک و جرثقیل‌ها باید از تثبیت‌کننده‌های مناسب (خرک) استفاده کرد.

2- سیستم، تجهیزات و ادوات پنوماتیک

امروزه استفاده از تجهیزات پنوماتیکی در تعمیرگاه‌های خودرو بسیار متداول شده است که علاوه‌بر ضروری بودن دستیابی به اطلاعات نحوهٔ کار با این تجهیزات، بررسی عدم نشتی و سلامت شیلنگ‌های اتصال آنها بسیار مهم است؛ چرا که با توجه به وجود فشار نسبتا زیاد در مدارات آن در صورت جدایی اتصالات امکان پرتاب اشیا و ایجاد حادثه وجود دارد. همچنین توجه به مقدار فشار سیستم و رفع رطوبت از آن علاوه‌بر تأثیرات مثبت بر طول عمر تجهیزات، جلوگیری از انفجار در منبع تولید فشار (کمپرسور) را در پی خواهد داشت، جهت دستیابی به نحوة کنترل، تنظیم فشار و رطوبت‌زدایی سیستم به دفترچة راهنمای کمپرسور موجود در کارگاه مراجعه کنید.

3- دستگاه سنگ سنباده و سنگ فرز

یکی از تجهیزات متداول در کارگاه اتومکانیک، دستگاه سنگ سنباده و فرزهای برقی یا پنوماتیکی است که در زمان استفاده از آن‌ها باید به پوشش عایق سیم‌های اتصال برق (درصورت برقی بودن)، عدم برخورد سیم اتصال برق دستگاه به سنگ در هنگام کار، سلامت و استحکام و مناسب بودن سنگ نصب شده روی دستگاه، پرتاب جرقه‌های کار و جلوگیری از ایجاد حریق، محافظت از پرتاب پلیسه‌های حاصل از سنگ کاری، جلوگیری از تماس سنگ با بدن و استفاده از تجهیزات ایمنی شخصی، توجه ویژه‌ای کرد. شکل 11 چند نوع دستگاه سنگ سنباده و فرز را نشان می‌دهد.

4- دستگاه ترانس جوش برق یا گاز

اگرچه استفاده از دستگاه‌های جوشکاری در فرایند عیب‌یابی و تعمیرات خودرو متداول نیست؛ در برخی موارد نیازمند استفاده از آنها هستیم علاوه‌بر داشتن دانش و مهارت کافی، در کاربری از این دستگاه‌ها باید توجه به نکات ایمنی را روی خودرو انجام دهیم. چرا که در خودرو وجود سوخت بنزین یا گاز، احتمال بروز حریق را افزایش می‌دهد (متأسفانه موارد ناشی از این گونه حادثه در کشور ما نسبتا زیاد است).

5- تجهیزات و ادوات شست‌وشوی خودرو

تجهیزات شست‌و‌شوی خودرو و قطعات آن غالباً دارای مایعات شیمیایی پاک‌کنندۀ قوی با دما و فشار زیاد بوده و در هنگام استفاده از این دستگاه‌ها باید توجه لازم در جلوگیری از صدمه به بدن خود و دیگران صورت پذیرد. (در هنگام استفاده از تجهیزات شست‌و‌شو به‌کارگیری لوازم ایمنی شخصی کاملاً الزامی است.)

6- دستگاه پرس هیدرولیک

پرس هیدرولیکی یکی از تجهیزات موجود در کارگاه‌های تعمیرات خودرو است، ضمن داشتن اطلاعات کاربری دستگاه، ضروری است به نکات ایمنی، توجه کنید. برخی از موارد مهم ایمنی عبارت است از:

- استفاده از تثبیت‌کننده‌های مناسب جهت استقرار قطعۀ کار
- عمود بودن مکان اعمال نیرو با سطح استقرار قطعه کار زیر پرس
- استفاده از رابط مناسب اعمال نیرو به قطعه کار
- استفاده از پوشش‌های محافظ پرس (در صورت وجود)
- عدم اعمال نیروی بیش از حد به قطعات ترد و شکننده

7- دستگاه گریس پمپ دستی

گیریس پمپ‌ها توانایی ایجاد فشار بالایی را دارند؛ لذا در هنگام استفاده از آن باید به مقدار نیروی وارد شده بر اهرم دستی توجه کرد و از اعمال نیروی بیش از حد (به علت مسدود شدن مسیر ارسال گریس) خودداری کرد. چون احتمال ترکیدن لولهٔ انتقال (پاشش گریس با سرعت زیاد) و بروز حادثه وجود دارد.

8- ابزارهای عمومی

پرکاربردترین وسایل موجود در کارگاه‌های تعمیراتی خودرو، ابزارهای عمومی هستند که نکات ایمنی مشترک در آنها عبارت است از:

- به‌کارگیری ابزار مناسب مرتبط با هر فعالیت
- تمیز بودن ابزارها از چربی و مواد لغزنده
- استفاده از ابزارهای استاندارد جهت اعمال نیرو

9- سیم سیار و چراغ سیار (220 ولت و 12 ولت)

سیم سیار و چراغ سیار که با برق 220 ولت یا 12 ولت کار می‌کند، در فرایند عیب‌یابی و تعمیرات خودرو کاربرد بسیاری دارد؛ بنابراین باید از سلامت و مکان عبور آنها در سطح کارگاه و خودرو اطمینان لازم صورت پذیرد، چرا که در صورت بروز اتصالی خطر برق‌گرفتگی وجود دارد.

10- گیره رومیزی

در هنگام تعمیر تجهیزات باز شده از روی خودرو، استفاده از گیره رومیزی بسیار متداول و گسترده است و موارد ایمنی کاربری آن عبارت است از:

- گیرۀ رومیزی باید از فلزات چکش‌خوار و مقاوم مانند فولاد آهنگری شده باشد تا علاوه بر طول عمر بالا از صدمه دیدن کاربران و افراد حاضر در محیط کار در اثر جدا شدن و شکستن قطعات آن حین کار، جلوگیری شود.
- به‌کارگیری گیره متناسب با ابعاد کار باشد، چرا که عدم تناسب نیروی گیره با نوع کار می‌تواند منجر به صدمه دیدن کاربر شود.