درسنامه آموزشی طراحی و سیم کشی برق ساختمان‌های مسکونی کلاس دهم الکتروتکنیک

واحد یادگیری 5: زیرسازی سیم‌کشی روکار

آیا می‌دانید:

- چگونه می‌توان با فارسی بُر زاویه مناسب جهت تغییر مسیر داکت ایجاد کرد؟
- کاربرد سیم‌کشی روکار داکت و ترانکینگ در کجاست؟
- خم‌کاری لوله‌های فلزی با خم‌کن دستی چگونه است؟
- اگر در مسیر لوله نیاز به تغییر جهت مسیر لوله باشد چگونه این کار انجام می‌شود؟

استاندارد عملکرد:

پس از اتمام این واحد یادگیری هنرجویان قادر خواهند بود که به کمک لوله خم‌کن دستی زوایای 90 درجه و خم Off set ایجاد کنند، همچنین به کمک داکت و ترانکینگ زیرسازی مناسب برای سیم‌کشی روکار انجام دهند ارزشیابی این مرحله بیشتر فرایندی است.

لوله فولادی برق

لوله فولادی برق جزو لوله‌های فلزی است که در سیم‌کشی روکار استفاده می‌شود. لوله فولادی برق دارای انواع زیر است:

لوله سیاه:

لوله سیاه و متعلقات آن از ورق روغنی تهیه و رنگ آمیزی می‌شود. استفاده از این لوله‌ها در فضای سرپوشیده که خطر زنگ زدگی وجود نداشته باشد، مجاز است (شکل 1).

لوله گالوانیزه سرد:

لوله گالوانیزه سرد و متعلقات آن، مقاوم در برابر زنگ زدگی و خوردگی است. لوله گالوانیزه سرد قابل استفاده در زیر گچ است (شکل 2).

لوله‌های گالوانیزه گرم عمقی:

لوله گالوانیزه گرم عمقی و متعلقات آن در بتن، و در فضای باز و محل‌هایی که خطر خوردگی لوله وجود دارد و یا استحکام مکانیکی زیاد موردنیاز است، استفاده می‌شود (شکل 3).

لوله فولادی قابل انعطاف:

لوله فولادی قابل انعطاف دارای پوششی از لاستیکی است. از این لوله و متعلقات آن برای برق رسانی به موتورها یا ماشین آلات برقی که دارای لرزش هستند استفاده می‌شود (شکل 4).

لوله فولادی برق در شاخه‌های سه متری و با ضخامت ورق 0/9 تا 1/5 میلی متر موجود است. لوله فولادی برق استاندارد به راحتی خم می‌شود و در برابر ضربات مکانیکی، گرد و غبار و حیوانات مقاوم است.

متعلقات لوله‌های فولادی برق:

برای اتصال، انشعاب و خم در لوله‌ها، اتصالات خاصی به کار می‌رود. اتصالات لوله فولادی برق در جدول 1 نشان داده شده است.

جدول 1

متعلقات لوله‌های فولادی	تصویر	توضیحات
زانوی ساده		خم آماده 90 درجه نوعی اتصال لوله‌های فولادی که جهت تغییر مسیر 90 درجه یا 45 درجه مورد استفاده قرار می‌گیرد.
زانوی دردار		برای هدایت بهتر فنر و سهولت کار سیم کشی از اتصالات دردار استفاده می‌شود.
سه راهی دردار(کاندولت)		جنس آلومینیوم
پوشن		برای اتصال بین دو لوله
قوطی		برای گرفتن انشعاب و ارتباط لوله‌ها به یکدیگر
بوش برنجی		از جنس برنج برای اتصال لوله گالوانیزه به جعبه تقسیم
گلند قابل انعطاف		جهت اتصال لوله قابل انعطاف به جعبه تقسیم
درپوش		جهت مسدود کردن سوراخ‌های جعبه کشش و یا مسدود کردن انتهای لوله‌ها

لوله‌های فولادی برق باید مطابق استاندارد و رعایت اصول ایمنی انجام شود تا در مواقع زلزله و آتش سوزی خطر آفرین نباشد.

بست لوله فولادی برق: بست لوله فولادی برق برای نصب ثابت لوله بر روی دیوار یا سقف استفاده می‌شود. بست از جنس فولاد می‌باشد و به وسیله پیچ و رولپلاک مهار می‌شود. فاصله بین بست ها نباید از 40cm کمتر و از 100cm بیشتر باشد.

بست چنگالی لوله فولادی: بست چنگالی توسط ریل‌هایی که بر روی دیوار یا سقف نصب شده‌اند لوله را نگه می‌دارد (شکل 5).

ریل: ریل برای نگهداری لوله‌ها در کنار یکدیگر استفاده می‌شود. ریل دارای شاخه‌های 1 متر است (شکل 7).

رولپلاک

رولپلاک جهت نصب تجهیزات برقی بر روی دیوار استفاده می‌شود. رولپلاک برای دیوارهای پیش ساخته، سفالی، سقف‌های کاذب و بتن مناسب است (شکل 8).

رولپلاک‌ها دارای دندانه‌هایی برای جلوگیری از چرخش درون حفره و همچنین دارای دو زایده روی بدنه به منظور درگیری بیشتر با دیواره‌های حفره هستند. لبه واشری بیرونی از فرورفتن رولپلاک به داخل حفره جلوگیری می‌کند. رولپلاک دارای شکافی است که با ورود پیچ به رولپلاک باز می‌شود.

پیچ:

پیچ یک میلۀ استوانه‌ای فلزی یا غیرفلزی است که روی محیط آن دندانه ایجاد شده است (شکل 9).

از آنجا که در حال حاضر تولید پیچ و مهره در کشور ما بر اساس استانداردهای اروپایی است، از مشخصات پیچ بر اساس استاندارد DIN آلمان در طراحی‌ها و نقشه‌ها باید استفاده نمود.

برای شناخت پیچ‌ها به 4 مشخصه نیازمندیم:

1- قطر پیچ
2- طول پیچ
3- نوع سر(کله) پیچ
4- نوع دنده و گام پیچ

پیچ‌ها ازلحاظ ظاهری به دودسته تقسیم می‌شوند.

1- پیچ‌های خودکار: پیچ‌های خودکار در دو نوع تمام دنده و نیم دنده وجود دارد (شکل 10).

پیچ تمام دنده برای سطوح فلزی و پیچ نیم دنده به همراه رولپلاک برای سطوح بتونی و دیوار و سنگ استفاده می‌شود. برای سطوح چوبی استفاده از پیچ‌های نیم دنده و تمام دنده بدون استفاده از رولپلاک معمول است.

2- پیچ‌های غیر خودکار: این نوع پیچ‌ها برای ثابت شدن نیاز به مهره دارند یا قطعه‌ای که مانند مهره باشد و بتواند کار مهره را انجام دهد (شکل 11).

لوله‌گیر

لوله‌گیر برای نگه داشتن لوله به منظور عملیات برش و حدیده‌کاری به‌کار می‌رود. لوله‌گیر دو فک آجدار ثابت و متحرک دارد (شکل 12). با قرار دادن لوله‌گیر بر سه پایه به صورت سیار قابل استفاده می‌شود (شکل 13).

حدیده

حدیده برای دنده‌کردن سر لوله‌های فولادی به‌کار می‌رود. دنده کردن سر لوله را «حدیده کاری» گویند پس از حدیده‌کاری می‌توان لوله را به متعلقات آن اتصال داد. حدیده دارای دو نوع دستی و برقی است. درنوع دستی با نیروی دست و در نوع برقی با نیروی موتور الکتریکی عمل دنده صورت می‌گیرد. برای حدیده‌کاری باید متناسب با اندازه لوله، حدیده مناسب انتخاب شود (شکل 14).

لوله‌خم‌کن

لوله‌خم‌کن برای خم کردن لوله‌های فولادی به‌کار می‌رود لوله‌خم‌کن دارای انواع زیر است:

1- لوله‌خم‌کن دستی:

لوله‌خم‌کن دستی برای خم‌کردن لوله فولادی برق از نیروی دست استفاده می‌کند. لوله‌خم‌کن دستی دارای «لقمه» است که متناسب با اندازه لوله انتخاب می‌شود (شکل 15).

برای خم‌کردن لوله‌های فولادی برق حداکثر تا قطر 25mm از خم‌کن دستی استفاده می‌شود.

برای خم کردن لوله‌های فولادی، ابتدا لقمۀ دستگاه خم‌کن و تکیه‌گاه آن را متناسب با قطر لوله انتخاب می‌کنیم. سپس لوله را داخل لوله خم‌کن قرار می‌دهیم و با نیروی یکنواخت دست، اهرم خم‌کن را به طرف پایین می‌کشیم تا لوله به اندازۀ زاویۀ موردنیاز خم شود. پس ازآن اهرم را بالابرده و لولۀ خم شده را خارج می‌کنیم. شعاع داخلی انحنای لوله‌هایی که در کارگاه خم می‌شود، نباید از 8 برابر قطر لوله کمتر باشد.

در صورتی‌که تعداد خم‌ها در مسیر لوله‌کشی بین دو نقطه از چهار خم 90 درجه (مجموعاً 360 درجه) بیشتر گردد باید از جعبه کشش استفاده نمود.

2- لوله خم‌کن هیدرولیکی:

الف) خم‌کن هیدرولیکی دستی:

لوله‌خم‌‌کن هیدرولیکی دستی، جک هیدرولیکی است که بر اساس فشار روغن‌کار می‌کند. نیروی موردنیاز جهت خم کردن لوله توسط دست به مخزن پمپ روغن و اهرم جک منتقل می‌شود که آن هم از طریق پیستون به لقمۀ خم‌کن و سپس به لوله وارد می‌آید. برای خم‌کردن لوله‌های با قطر بیش از 25 میلی متر باید از ماشین خم‌کن استفاده کرد.

ب) خم‌کن هیدرولیکی برقی:

در خم‌کن هیدرولیکی برقی نیروی مورد نیاز جهت حرکت پیستون در جک توسط یک موتور الکتریکی تأمین می‌شود (شکل 16).

لوله‌خم‌کن برقی: لوله‌خم‌کن برقی از نیروی الکتروموتور برای خم‌کردن لوله‌های فولادی استفاده می‌کند. با قرار دادن لوله در داخل شیار قطعۀ فرم دهنده (لقمه خم‌کن) و روشن‌کردن الکتروموتور، اهرم به اندازۀ تنظیم شده حرکت کرده و لوله را به دور قطعۀ فرم دهنده می‌چرخاند و خم می‌شود (شکل 17).

دریل شارژی

دریل شارژی برای سوراخ‌کاری درون برق استفاده می‌شود (شکل 18).

دریل شارژی نیروی خود را از طریق باتری نیکل‌کادمیومی تأمین می‌کند. بیشینه سرعت دوران این دریل‌ها 1200 دور بر دقیقه است. این دریل‌ها توانایی چرخش در دو جهت را دارند. با استفاده از این نوع دریل می‌توان سوراخ‌هایی حداکثر با قطر 10 میلی‌متر ایجاد کرد.

قسمت‌های اصلی این دریل‌ها عبارت‌اند از: موتور، سه نظام و باتری. عموما توان بالاتر به معنای قدرت سوراخ‌کاری بالاتر دریل است. دریل شارژی دارای سه حالت معمولی، چکشی و حالت پیچ گوشتی است که از حالت پیچ گوشتی برای باز و بستن پیچ استفاده می‌شود (شکل 19).

برخی مدل‌ها دارای چراغ نشانگر مقدار شارژ باتری می‌باشند (شکل 20).

طریقه صحیح شارژ باتری دریل شارژی:

قبل از کارکرد با دستگاه، باتری را داخل شارژر قرار دهید و به صورت کامل شارژ نمایید. باتری نیکل‌کادمیوم پس از 60 دقیقه شارژ کامل می‌شود.

مجموعه مته و سرپیچ گوشتی

این مجموعه مناسب برای انواع دریل و پیچ گوشتی‌های برقی و شارژی است و تمامی سری‌های مورد نیاز جهت سوراخ‌کاری و بستن پیچ را دارا است (شکل 21).

انواع خم‌ها:

الف: خم قائم:

خم قائم از خم کردن لوله به شکل L یا 90 درجه ساخته می‌شود. رایج‌ترین خم، خم 90 درجه یا قائم است. از این خم در مسیر حرکت لوله از دیوار به کف و سقف استفاده می‌شود.

مراحل انجام خم کاری:

1- ارتفاعِ سر تا ته سمت آزاد لوله‌ای که می‌خواهید پس از خم داشته باشید را تعیین کنید.

2- ارتفاع سر تا ته سمت آزاد را، از ارتفاع قائم که از جدول به دست آمده، کم کنید. (با توجه به قطر لوله‌ای که قرار است خم‌کنید.)

ارتفاع خم قائم	اندازه لوله
25/15	13/5pg
20/3	16pg

3- مقدار به دست آمده از جدول را از سر سمت آزاد آن، روی لوله اندازه‌گیری کرده و علامت بزنید (شکل 22).

4- مطمئن شوید که نشانه پیکان لوله‌خم‌کن درست در محل علامت‌گذاری شده روی لوله باشد (شکل 23).

5- لوله را صاف نگه دارید توسط نیروی پا بر روی پاشنۀ خم‌کن فشار وارد کنید و انتهای آزاد لوله را به آرامی بچرخانید و این کار را تا وقتی‌که به علامت 90 درجه رسید ادامه دهید (شکل 24).

ب: خم پشت به پشت:

خم پشت به پشت برای بین دو دیوار موازی استفاده می‌شود. در خم پشت به پشت فاصله لبه پشت خم 90 درجه تا انتهای کار مهم است (شکل 25).

مراحل انجام خم‌کاری:

1- تعیین فاصله بین دو دیوار
2- اولین خم پشت به پشت یک خم قائم ${90^ \circ }$ است. مراحل انجام آن را از بخش خم ${90^ \circ }$ دنبال کنید.
3- از لبه پشت خم قائم ${90^ \circ }$ فاصله‌ای را که از مرحله 1 پیدا کردید را اندازه‌گیری کرده و روی لوله علامت بزنید (شکل 26).

4- اطمینان حاصل کنید که لوله در امتداد درستی در جایگاه خود در خم‌کن قرارگرفته و تنظیم نشانه ستاره با علامتی که روی لوله گذاشته‌اید، یکجا قرار گرفته است (شکل 27).

5- لوله را صاف نگه دارید توسط نیروی پا بر روی پاشنۀ خم‌کن فشار وارد کنید و انتهای آزاد لوله را به آرامی بچرخانید و این کار را تا وقتی‌که به علامت 90 درجه برسید ادامه دهید (شکل 28).

خم انحرافی:

خم انحرافی برای انتقال لوله از یک سطح به سطح بالاتر بدون تغییر مسیر به کار می‌رود. استفاده از این خم در تغییر سطح لوله در ورود به جعبه تقسیم رایج است (شکل 29).

مراحل انجام خم‌کاری:

1- فاصله لبه لوله تا مانع و فاصلۀ انحراف لازم برای رد شدن از مانع را تعیین کنید (شکل 30).

2- با توجه به زاویه انحراف، مقادیر مناسب را از جدول فرمول خم انحرافی تعیین کنید. مقادیر لازم را از جدول استخراج کرده و بر روی لوله علامت بزنید.

جدول 3

کوچک شدگی (Cm)	ضریب ثابت	زاویه خم
1/6	6	${30^ \circ } \times {30^ \circ }$
0/635	2/0	${45^ \circ } \times {45^ \circ }$
0/95	1/4	${60^ \circ } \times {60^ \circ }$

روش تقریبی اندازه‌گذاری لوله برای خم کردن: یک لولۀ فولادی با طول مشخص را به دو قسمت ${{\text{L}}_1}$ و ${{\text{L}}_2}$ تقسیم و با مداد علامت گذاری کنیم (شکل 36). سپس لوله را طوری درون خم‌کن قرار دهیم تا علامت روی لوله در ابتدای لقمۀ خم‌کن قرار گیرد و خم 90 درجه زده شود.

طول لوله در دو قسمت به طریق زیر محاسبه می‌شود.

$\eqalign{  & {{L'}_1} = {L_1} + R  \cr  & {{L'}_2} = {L_2} - 0/57R \cr} $

از آنجایی‌که همواره طول‌های ${{{\text{L'}}}_1}$ و ${{{\text{L'}}}_2}$ مورد نیاز است معادلات فوق را برحسب آنها می‌نویسیم: 

$\eqalign{  & {L_1} = {{L'}_1} - R  \cr   & {L_2} = {{L'}_2} + 0/57R \cr} $

با توجه به جدول 4 که در آن اندازه‌های موردنیاز لوله‌ها پس از خم‌ کاری مشخص شده است، اندازۀ لوله‌های مورد نیاز جهت خم‌کاری را محاسبه و خم‌کاری‌های مورد نیاز را انجام دهید. (اندازه‌ها برحسب سانتی متر)

جدول 4

$L$	${L_2}$	${L_1}$	${{L'}_2}$	${{L'}_1}$
			30	50
			40	40
			50	30

حدیده‌کاری

ابتدا لوله را بین دو فک گیره قرار داده و طول 10 الی 15 سانتی متر از آن را از گیره بیرون می‌گذاریم. با گونیا حالت عمودی لوله را نسبت به سطح کنترل می‌کنیم. حدیده را در دستۀ حدیده قرار می‌دهیم و پس از تنظیم، آن را محکم می‌کنیم. سپس دستۀ حدیده را روی لوله به‌صورت عمود قرار می‌دهیم. با فشار دستۀ حدیده به سمت جلو و دوران در جهت عقربۀ ساعت حدیده‌کاری می‌کنیم. پس از یک یا دو دور چرخش حدیده، آن را نیم دور در جهت عکس می‌چرخانیم تا براده‌های حاصل جدا شوند. این عمل را آن قدر ادامه می‌دهیم تا 3 تا 4 دندانه لوله از حدیده بیرون آید.

نکاتی که در لوله‌کشی روکار باید رعایت کرد:

1- لوله‌کشی روکار، باید به نحوی انجام شود که بین تمامی لوله‌ها، قوطی‌ها و سایر تجهیزات آن با دیوار شش میلی متر فاصله وجود داشته باشد.

2- هادی‌هایی که به جعبه تقسیم یا جعبه کشش و یا تابلوی فلزی برق وارد می‌شود باید در برابر ساییدگی حفاظت شود، لذا، در محل ورود هادی یا اتصال لوله به جعبه تقسیم و مانند آن، یک بوشن برنجی نصب شود (شکل 37).

3- جعبه‌های اتصال و جعبه تقسیم‌های فلزی مخصوص کشش باید با مهره قفلی یا بوشن متناسب با نوع لوله‌کشی به لوله متصل شود و دقت کافی به عمل آید که دندانه‌های سر لوله به قدر کافی به داخل جعبه وارد شود و درنتیجه محل لازم برای نصب بوشن یا مهره قفلی و تأمین اتصال الکتریکی محکم با جعبه مربوط به وجود آید.

4- تجهیزات الکتریکی، به‌طور مستقل روی دیوار نصب شود و اتکایی به لوله‌های برق مجاور خود نداشته باشد. 

داکت

داکت مجرایی برای عبور سیم‌های برق و کابل‌های جریان ضعیف است. داکت از جنس PVC است و در دو نوع ساده و شیاردار (شانه‌ای) در اندازه‌های مختلف ساخته می‌شوند. نوع شیاردار معمولا در تابلوهای برق صنعتی قابل استفاده است. داخل داکت سوراخ‌هایی جهت نصب به دیوار وجود دارد (شکل 40).

اگر بخواهیم سیم و یا کابلی از روی کف تمام شده عبور کند از داکت کف خواب استفاده می‌شود. داکت کف خواب طوری طراحی شده که در رفت و آمد پا به آن گیر نمی‌کند. و در رنگ‌های مختلف جهت سازگاری با رنگ محیط تولید می‌‌شوند. داکت کف خواب در اندازه‌های 5، 7/5 و 9 سانتی متری ساخته می‌شوند. برای نصب آن می‌توان از چسب دوطرفه یا پیچ و رولپلاک استفاده کرد (شکل 41).

ترانکینگ

ترانکینگ مجرای عبور سیم برق و کابل‌های جریان ضعیف است در دو نوع دیواری و کف خواب ساخته شده است. ترانکینگ قابلیت نصب پریزهای برق، پریز شبکه کامپیوتری و کلید را دارد. مثلاً می‌توان پریز برق، پریز شبکه و پریز تلفن را داخل ماژول‌های خاص قرارداد و ماژول‌ها را در بدنه ترانک نصب کرد (شکل 42).

داخل ترانکینگ را می‌توان توسط پارتیشن تقسیم‌بندی کرد و کابل‌های برق، تلفن و شبکه را هر یک از بخش مجزایی عبور داد. در بعضی مدل‌ها جهت جلوگیری از پراکندگی کابل‌ها بست نگه دارنده تعبیه شده است (شکل 43).

ویژگی ترانکینگ:

- دسترسی آسان به هر نقطه از سیستم کابل‌کشی
- امکان نصب پریز مخصوص برای سیستم شبکه، تلفن و برق
- سهولت تغییر یا افزایش سیم‌ها و کابل‌ها با توجه به حجم محفظه‌های ترانکینگ در مقایسه با سیستم لوله‌کشی و امکان کاهش یا افزایش تعداد پریزها.
- قابلیت تغییر مکان کلیدها و پریزها با تغییر آرایش مبلمان.
- پارتیشن داخلی برای جداسازی کابل‌های برق و دیتا و کاهش نویز پذیری.

متعلقات ترانکینگ‌ها:

برای اتصال، انشعاب و خم ترانکینگ از متعلقاتی استفاده می‌شود که در جدول 6 نشان داده شده است.

جدول 6

متعلقات ترانکینگ	تصویر	کاربرد
پارتیشن (جداکننده)		مسیر داخل ترانک را حداقل به دو قسمت تقسیم می‌کند.
رابط		دوشاخه ترانک را به همدیگر اتصال می‌دهد.
مسدود‌کننده‌ (ته‌بند)		جهت حفظ ایمنی و نمای ظاهری،ابتدا و یا انتهای مسیر داکت‌کشی با آن بسته می‌شود.
زانوی داخل		جهت اتصال ترانکینگ در گوشۀ داخلی دیوار به کار می‌رود که در دو نوع زاویه ثابت و زاویه متغیر ساخته می‌شود.
زانوی خارج		جهت اتصال ترانکینگ در گوشۀ بیرونی دیوار به کار می‌رود.
زانوی تخت		جهت اتصال دو ترانک به صورت قائم در یک سطح صاف به کار می‌رود.
سه راه		جهت انشعاب از ترانکینگ در یک مسیر به کار می‌رود.
فریم قاب تکی
فریم قاب 2تایی
سوکت کامپیوتر
سوکت تلفن
پریز برق سفید و قرمز

جهت نصب کلید پریز بر روی این ترانکینگ، قاب‌های تکی دوتایی سه تایی و چهارتایی در روی ترانک قرار می‌گیرد و کلید پریزهای $45 \times 45$ میلی متر داخل این قاب‌ها گذاشته می‌شوند (شکل 44).

سایزهای استاندارد:

ترانکینگ‌ها در ابعاد استاندارد $50 \times 35$ و $50 \times 80$ و $50 \times 100$ و $50 \times 120$ و $50 \times 150$ (میلی‌متر $ \times $ میلی‌متر) ساخته می‌شوند. 

اره فارسی بر کشویی:

برای برش و یا فارسی برکردن ترانکینگ‌ها و داکت‌ها استفاده می‌شود (شکل 45). در شکل 45- الف فارسی بر دستی مشاهده می‌شود.

در اره فارسی بر کشویی با تنظیم صفحه و یا تنظیم اره می‌توان لبه داکت را فارسی بر کرد یا ترانکینگ را برش داد. برش 54 درجه را فارسی بر گویند.

مراحل نصب ترانکینگ

1- محل تجهیزات برقی را با توجه به نقشه تعیین کنید.
2- متعلقات موردنیاز ترانکینگ را برآورد کنید.
3- مسیر نصب ترانکینگ را علامت گذاری کنید. برای این کار باید ابتدا ترانکینگ را در محل نصب قرار دهید.

سپس ترانکینگ‌ها را با قرار دادن تراز روی آنها در مسیر مورد نظر تراز کرد. و در نهایت با مداد محل سوراخ‌کاری جهت نگه داشتن ترانکینگ را از داخل علامت‌گذاری کنید (شکل 46).

4- اندازه‌های روی کار را بر روی ترانکینگ منتقل کرده و برای برش‌کاری علامت‌گذاری می‌کنیم (شکل 47).

5- محل‌هایی که برای سوراخ‌کاری علامت‌گذاری شده با متۀ مناسب سوراخ کنید و داخل آن متناسب با قطر سوراخ، رولپلاک قرار می‌دهیم (شکل 48).

6- ترانکینگ را در محل خود قرار دهید و با پیچ خودکار و یک عدد واشر مناسب، آن را با دریل پیچ گوشتی بر روی دیوار نصب می‌کنید در حین نصب باید دقت کرد لبۀ بالایی ترانکینگ از خطی که با مداد کشیدیم، منطبق باشد (شکل 49).

7- برای گوشه‌های داخلی باید لبه‌های دو ترانکینگ که لبۀ آنها بر هم منطبق می‌شود را فارسی بر کرد (شکل 50).

8- پس از فارسی بر کردن و نصب ترانکینگ زانوی داخلی بر روی آن نصب کنید (شکل 51).

9- برای گوشه‌های بیرونی زانوی خارجی نصب کنید (شکل 52).

10- برای اتصال دو ترانکینگ می‌توان مطابق شکل 53 از رابط استفاده کرد.

11- پس از انجام سیم‌کشی درب ترانکینگ را می‌بندیم.در، طوری ساخته شده که درون شیارهای روی ترانکینگ قرار می‌گیرد (شکل 54).

12- برای نصب پریزها و سوکت تلفن و شبکه می‌توان از کادری که برای همین منظور ساخته شده، استفاده کرد. برای هر یک از پریزهای برق یک کادر یک خانه و می‌توان برای هر دو سوکت تلفن و شبکه یک کادر یک خانه در نظر گرفت. هر کادر یک خانه به طور استاندارد ابعاد $45 \times 45$ میلی‌متر دارد. شکل 55 نحوه نصب و قرار گرفتن پریزها را نشان می‌دهد.

واحد یادگیری 6: تابلوی توزیع برق واحد مسکونی

آیا می‌دانید:

- اجزا و قطعات تابلوی توزیع برق واحد مسکونی کدام‌اند؟
- چیدمان قطعات الکتریکی تابلوی توزیع واحد برق مسکونی چگونه است؟
- عملکرد کلید محافظ جان بر چه نوع حفاظتی است؟
- حفاظت ارت (زمین) چه اهمیتی دارد؟
- مراحل انجام جوش احتراقی چگونه انجام می‌شود؟

استاندارد عملکرد

پس از انجام این واحد یادگیری هنرجویان قادر خواهند بود چیدمان تابلوی توزیع برق واحد مسکونی را انجام دهند و اتصالات و سیم‌کشی تابلو را انجام دهند، همچنین از مبحث حفاظت اتصال زمین و ارت هنرجویان قادر به انجام جوش کابل و صفحه مسی از اجزای سیستم اتصال زمین (ارت) خواهند بود.

علایم اختصاری نقشه حقیقی مدار کلید صلیبی در شکل 60 معرفی شده است. شکل الف علامت اختصاری حقیقی و شکل ب علامت اختصاری فنی را نشان می‌دهد.

نقشه فنی مدار کلید صلیبی در شکل 61 نشان داده شده است.

به دلیل وجود جعبه کشش در هر 12 متر فاصله، فنر 15 متر به بالا عملاً کاربردی ندارد. اگر از سیم افشان در سیم‌کشی ساختمان استفاده شود، استفاده از سر سیم الزامی است.

کولر آبی:

کولر آبی با مرطوب کردن هوای خشک باعث خنکی می‌شود. لذا کولرهای آبی قابل استفاده در مناطق خشک و معتدل هستند شکل 62 کولر آبی دارای دو موتور الکتریکی است. یکی از موتورها برای پمپ کردن آب پوشال‌ها می‌باشد و موتور دیگر یک موتور دو سرعته برای گرداندن فن است.

کلید کولر:

کلید کولر آبی برای کنترل روشن و خاموش کردن الکتروموتور، تغییر سرعت آن و روشن کردن پمپ آب کولر است (شکل 63).

کلید کولر آبی ترکیبی از کلید دوبل و کلید تبدیل می‌باشد (شکل 64).

یک راه کلید دوبل برای کنترل موتور پمپ آب و راه دیگر برای کنترل موتور فن می‌باشد. از کلید تبدیل برای تبدیل سرعت کم به زیاد و بالعکس استفاده می‌شود. نقشه سیم‌کشی کلید کولر آبی در شکل 65 نشان داده شده است.

کلیه اتصالات در سیم‌کشی مدار الکتریکی کولر آبی با سرسیم صورت می‌گیرد و استفاده از نوار چسب برق ممنوع است. (شکل 66)

1- برای اطمینان از اتصالات ترمینال‌های داخل الکتروموتور کولر می‌توان به رنگ سیم و نوشته روی هر ترمینال داخل الکتروموتور مطابق مراحل زیر نگاه کرد. سیم رابط دور کند موتور به رنگ قرمز است. سرسیم این سیم رابط به فیشی از صفحۀ پلاتین که علامت LO (مخفف LOW) است وصل می‌شود.

سیم رابط دور تند موتور به رنگ زرد است. سرسیم این سیم رابط به فیشی از صفحۀ پلاتین وصل می‌شود که علامت Hi (مخفف High)دارد.

سیم رابط مشترک موتور به رنگ سبز است. سرسیم این سیم به فیشی (شکل 71) از صفحه پلاتین وصل می‌شود که کنار آن علامت Com (مخفف Common) است.

رله‌های اتوماتیک (خودکار):

رله اتوماتیک برای روشن نگه داشتن مدار الکتریکی در مدت زمان معین استفاده می‌شود. در سیم‌کشی برق ساختمان از آن برای کنترل روشنایی راه پله استفاده می‌شود. این کلید لامپ‌های راه پله یا پارکینگ و بعد از مدت زمانی که رله تنظیم شده است، به‌طور اتوماتیک خاموش خواهد شد.در سیم‌کشی برق ساختمان به رله اتوماتیک «تایمر راه پله» گویند.

استفاده از رله زمانی به دلیل مصرف زیاد انرژی توصیه نمی‌شود. معمولاً زمان این رله‌ها را با زمانی معادل طی مسافت ورودی تا آخرین طبقه از طریق پله‌ها، به اضافه حدود یک دقیقه تنظیم می‌کنند. این زمان برای روشن ماندن کل لامپ‌های راه پله توجیه اقتصادی مصرف انرژی الکتریکی ندارد.

مدار الکتریکی تایمر راه پله:

مطابق (شکل 74- الف) سیم فاز به ورودی فاز رله (L) واردشده و سیم نول به (N) رله وصل می‌شود. از سیم فاز انشعابی گرفته و به شستی موازی شده داده شده و برگشتی شستی‌ها به مشترک رله (PH) داده می‌شود. از طرف دیگر به مصرف کننده‌ها نول نیز داده می‌شود. 

نحوه اتصال رله اتوماتیک:

اتصال این رله مطابق نقشه شکل 74- ب است. نحوه اتصال تایمرهای راه پله در تولیدات شرکت‌های مختلف متفاوت است.

بنابراین برای اتصال صحیح تایمر به نقشه حک‌ شده روی بدنه تایمر یا به بروشور داخل جعبه تایمر توجه نمایید. در این رله جریان خروجی آن 16 آمپر بوده و قادر به کنترل مصرف‌کننده تا توان 4KW است.

مطابق نقشه‌های شکل 75 شستی‌ها باهم موازی شده و لامپ‌ها نیز باهم موازی شده، دو سر شستی‌ها به دو سر غیرمشترک تبدیل اتصال داده و یک سر از آنها به فاز متصل می‌شود. یک سر لامپ‌های موازی به مشترک کلید تبدیل و خروجی رله و سر دیگر با تغذیه رله به نول متصل می‌شود.

مزایای این مدار چیست؟

برای رله‌های تولید شرکت‌های مختلف باید به راهنمای نصب رله داخل جعبه دقت کرد.

رله ضربه‌ای

رله ضربه‌ای برای کنترل یک یا یک گروه روشنایی با شستی استفاده می‌شود. به منظور افزایش تعداد محل‌های کنترل می‌توان از شستی‌های بیشتری که با هم موازی می‌شوند استفاده کرد.

رله‌های ضربه‌ای متناسب با توان لامپ‌ها انتخاب می‌شوند. رله ضربه‌ای برای روشنایی راه پله‌ها و محل‌هایی استفاده می‌شود که از چندین محل کنترل می‌شوند، بدون اینکه زمان روشنایی مطرح باشد (شکل 77).

سنسور (حس‌گر) حضور افراد (PIR):

سنسور حضور افراد در سیم‌کشی برق ساختمان، حضور فرد را تشخیص می‌دهد و مدار الکتریکی روشنایی را برقرار می‌سازد تا لامپ روشن شود و در صورت عدم حضور پس از زمان معینی که قابل تنظیم است مدار الکتریکی را قطع می‌کند تا لامپ خاموش شود.

نوآوری، خلاقیت در دفاع مقدس

در عملیات عاشورا در منطقه میمک، یکی از تخریب‌چی‌ها، چشم‌های الکترونیک زیر مین‌ها تعبیه کرده بود. این سنسورهای حساس به نور، به محض قرارگرفتن در معرض نور با فعال کردن یک مدار باعث انفجار زمین می‌شد. روی مین مسلح به این سنسور با کمی خاک پوشانده می‌شد و زمانی که نیروی دشمن قصد پاکسازی معبر را داشت با احتیاط مین را از زمین بلند می‌کرد تا چاشنی آن را جهت خنثی سازی خارج کند اما بلافاصله با برخورد نور به سنسور مین منفجر می‌شد.

پیشگامان صنعت برق ایران

آلدیک موسیسیان

از چهره‌های اثرگذار استاندارد صنعت برق، مهندس آلدیک موسیسیان است. او از دانشجویان دانشکده فنی دانشگاه تهران در سال 1336 از هم دوره‌های دکتر مصطفی چمران بود. مجموعه فعالیت‌های ایشان، تحقیقات در زمینه تأسیسات برقی و تدریس مهندسی حرفه‌ای در رشته برق بوده است او در این راه همواره پیشتاز مهندسان و کارشناسان برق بوده و از همان آغاز شکل‌گیری سازمان برق و دفتر مقررات ملی ساختمان در این دو نهاد از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده است. همچنین او مصرانه در پی استاندارد نمودن روش سیم‌کشی برق ساختمان‌های متداول شهری و تأسیسات برقی ساختمان‌های بزرگ بود و در این راه آثار ماندگاری از خود به یادگار گذاشت. متن اولیه مقررات ملی ساختمان مبحث سیزدهم و راهنمای آن از جمله آثار مهندس موسیسیان است. اهمیت به سیم‌کشی برق ساختمان‌های مسکونی و فعالیت پیگیر در جلسات تدوین استانداردهای صنعت برق سازمان ملی استاندارد باعث شد مهندس موسیسیان جایگاه ویژه‌ای در میان متخصصین و پیشکسوتان صنعت برق پیدا کند.

نصب قطعات تابلو توزیع برق واحد مسکونی:

تابلو توزیع برق واحد مسکونی:

محل اصلی انشعابات برق واحد مسکونی است. کلید محافظ مینیاتوری در این تابلو برحسب مقدار جریان مصرف‌کننده و نوع آن انتخاب می‌شود. در این تابلو توزیع برق به صورت شعاعی انجام می‌شود (شکل 82).

معرفی اجزای تابلو:

الف) ترمینال ارت و نول:

این ترمینال محل انشعاب و تأمین نول و ارت سیم‌کشی برق واحد مسکونی می‌باشد. برچسب ترمینال نول (به رنگ آبی) و ترمینال ارت به رنگ زرد با نوار سبز است. تعداد ترمینال نول برابر کلیدهای محافظ جان تابلو است. سیم ارت بارنگ زرد و نوار سبزرنگ و سیم نول بارنگ آبی نشان داده شده است. در شکل 80 دو ترمینال نول (سمت راست) و یک ترمینال ارت (سمت چپ) دیده می‌شود.

ب) ریل:

ریل تابلو جهت نصب کلید محافظ MCB استفاده می‌شود.

ج) کلید محافظ اصلی Main swich:

کلید محافظ اصلی از دو کلید مینیاتوری تشکیل شده که اهرم‌های هر دو با هم، هم محور شده‌اند یعنی با هم وصل و با هم قطع می‌شوند.

د) کلید محافظ MCB:

کلید محافظ MCB تک پل می‌باشد یعنی فقط فاز را قطع و وصل می‌نماید وظیفه آن حفاظت در برابر اتصال کوتاه است. دارای دو مدل تند کار B و کند کار C می‌باشد. از نوع کند کار B در مدارهای روشنایی و از نوع کند کار C برای مدارهای موتوری و پریز استفاده می‌شود (شکل 82).

ه) کلید جریان نشتی RCD:

کلید جریان نشتی یک کلید دو پل است و سر راه فاز و نول قرار داده می‌شود. اساس کار آن سنجش جریان فاز و نول است و در صورت اختلاف بیش از 30mA در جریان‌های سیم، فاز و نول مدار را قطع می‌کند (شکل 83).

عملکرد کلید محافظ جان RCD:

کلید جریان نشتی RCD دارای شستی آزمایش است. با تحریک شستی آزمایش خطایی در مدار داخل کلید شکل می‌گیرد. اگر کلید سالم باشد مدار را قطع می‌کند در غیر این صورت کلید معیوب است (شکل 86).

و) شین MCB:

شین MCB برای ایجاد ارتباط الکتریکی بین خروجی کلید محافظ اصلی و ورودی‌های کلید محافظ MCB است. (شکل 87)

سیم‌های مسیر تغذیه مصرف‌کنندگان را در نزدیکی مصرف‌کننده تفکیک و با نوارچسب برق از یکدیگر جدا کنید (شکل 95).

عملکرد حفاظتی در این دو تابلو را مقایسه کنید؟ کدام یک حفاظت بیشتری را در بر می‌گیرد؟ (شکل 96).

اتصال زمین

هادی زمین (PE) در سیم‌کشی ساختمان اهمیت بالایی دارد. همان طورکه در سیم‌کشی مدارهای روشنایی و پریزها ملاحظه شد همه سیم‌کشی‌ها از ابتدا تا انتهای سیم‌کشی به صورت سه سیمه بود که سیم ارت با عایق سبز با نوار زرد رنگ قابل تشخیص بود.

این سیم در پریزها به اتصال ارت پریز متصل می‌شود و ازطریق دوشاخه مصرف‌کننده‌ها به بدنه فلزی این مصرف‌کننده‌ها متصل می‌شود. درصورتی‌که اتصال کوتاه جریان الکتریکی به بدنه لوازم خانگی نظیر یخچال، لباسشویی، کولر و … اتفاق بیفتد؛ جریان از طریق این هادی حفاظتی به چاه ارت یا الکترود زمین منتقل شده و به دلیل قطع کلید محافظ جان از برق گرفتگی افراد جلوگیری می‌کند. در مورد هادی زمین در مدارات روشنایی، اگر بدنه چراغ فلزی باشد هادی زمین به این بدنه متصل می‌شود ولی در صورتی‌که بدنه چراغ قاب پلاستیکی باشد باید هادی زمین آزادانه رها باشد تا در صورت جایگزین با نمونه فلزی از آن استفاده شود (شکل 96).

روش اجرای سیستم اتصال زمین

یکی از راه‌های اجرای سیستم حفاظتی زمین استفاده از الکترود صفحه‌ای است که یک روش دفنی است و بعد از مهیاکردن اتصالات صفحه و کابل مسی با استفاده ازمواد و ترکیباتی که باعث کاهش مقاومت اهمی خاک می‌شود اتصال کابل و صفحه را در داخل چاه با عمق مناسب قرار می‌دهند. روش دیگر اجرای زمین استفاده از الکترود زمین میله‌ای (Rod) می‌باشد که این روش با کوبیدن میله صورت می‌گیرد. در ادامه مراحل نصب الکترود زمین میله‌ای و مراحل اتصال سیم ارت به صفحه مسی آورده شده است.