درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هشتم

ایرانیان مسلمان به پشتوانهٔ روحیه علم دوستی در اسلام و همچنین فرهنگ و تمدن باستانی خود، کمک بسیاری به شکل‌گیری و شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی کردند.

تأسیس سلسله‌های ایرانی

خلافت عباسیان پس از یک قرن فرمانروایی، ضعیف شد و خلفا نمی‌توانستند قلمرو پهناور خود را به خوبی اداره کنند. از این‌رو، شرایط مناسبی برای تشکیل سلسله‌های ایرانی به وجود آمد. این سلسله‌ها نقش و سهم زیادی در رونق و شکوفایی فرهنگ و تمدن ایرانی  اسلامی داشتند.

سلسله‌های طاهریان، صفاریان، علویان، سامانیان و آل بویه، مهم‌ترین سلسله‌های ایرانی بودند که در فاصلهٔ قرن‌های سوم تا پنجم هجری بر بخش‌هایی از ایران حکومت می‌کردند. این سلسله‌ها به جز علویان طبرستان، ریشه و تبار ایرانی داشتند. آنها به تدریج به تسلّط عباسیان بر ایران پایان دادند.

چگونگی به قدرت رسیدن این سلسله‌ها و روابط آنها با خلافت عباسیان متفاوت بود. برخی از این سلسله‌ها مانند طاهریان و سامانیان با فرمان خلفای عباسی به قدرت رسیدند و با تأیید آنها به حکومت خود ادامه دادند. طاهر ذوالیمینین٭، بنیانگذار سلسلهٔ طاهریان به فرمان مأمون خلیفهٔ عباسی به حکومت خراسان منصوب شد. امیراسماعیل سامانی، مؤسس سلسلهٔ سامانیان نیز با تأیید خلیفهٔ عباسی به حکومت رسید، این دو سلسله روابطی دوستانه با خلافت عباسیان برقرار کردند و امیران این سلسله‌ها معمولاً نسبت به خلفا اظهار وفاداری و فرمانبری می‌کردند. البته طاهریان و سامانیان در ادارهٔ امور قلمرو خود مستقل بودند و اجازه نمی‌دادند نمایندگان خلیفه در امور داخلی آنان دخالت کنند.

برخلاف این دو، بنیانگذاران سلسله‌های صفاریان، علویان طبرستان و آل بویه، بی‌آنکه اجازه و فرمانی از خلفای عباسی بگیرند، حکومت خود را برپا کردند. یعقوب لیث، مؤسس سلسلهٔ صفاریان با پشتیبانی مردم سیستان و به خصوص گروه عیاران٭ به قدرت دست یافت. روابط صفاریان با خلافت عباسی، خصمانه بود. یعقوب لیث صفّاری علاوه بر آنکه حکومت طاهریان را برانداخت، به عراق نیز لشکرکشی کرد و قصد داشت بغداد را تصرف کند، اما از سپاه خلیفه شکست خورد. او در فکر جبران این شکست بود اما بیماری و مرگ فرصت جنگی دیگر را با خلیفه به وی نداد.

خلفای عباسی دشمن علویان طبرستان بودند؛ زیرا علویان پیرو مذهب شیعه بودند و حکومت عباسیان را به رسمیت نمی‌شناختند و از آنان اطاعت نمی‌کردند. رابطهٔ سلسلهٔ آل بویه بغداد را تصرف کردند و خلفای عباسی را تحت نفوذ و سلطهٔ خود گرفتند. 

در دوران حکومت علویان و آلبویه، معارف و فرهنگ شیعه در ایران مورد توجه قرار گرفت و گسترش یافت. به دستور فرمانروایان آل بویه حرم مطهر امامان در نجف، کربلا و کاظمین بازسازی شد و مراسم روز عید غدیر و مجالس سوگواری امام حسین با شکوه برگزار می‌شد.

ایرانیان پرچمدار علم و دانش

اسلام روح و جان تازه‌ای به جامعه و فرهنگ ایرانی دمید و به آن تحرک و پویایی خاصی بخشید. ایرانیان سابقه‌ای طولانی در علم و دانش و هنر داشتند؛ آنان پس از پذیرش اسلام، از تمام توان و استعداد خود برای پیشرفت و گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی، استفاده کردند.

ایرانیان مسلمان در تأسیس و گسترش معارف اسلامی، علوم انسانی و علوم تجربی، هنر و ادبیات پیشگام بودند. برجسته‌ترین دانشمندان مسلمان در رشته‌های مختلف علمی در دوران طلایی فرهنگ و تمدن ایرانی - اسلامی اغلب ایرانی بودند. در کتاب مطالعات اجتماعی پایهٔ ششم با مشهورترین پزشکان، شیمیدانان، ریاضیدانان، و منجمان مسلمان ایرانی آشنا شدید و در اینجا، به فعّالیت و آثار عالمان و دانشمندان ایرانی در سایر رشته‌ها اشاره می‌شود.

در معارف اسلامی، عالمان ایرانی کتاب‌های زیادی تدوین کردند. در رشتهٔ تفسیر قرآن آثار مهمی توسط اندیشمندان مسلمان ایرانی نوشته شد. در رشته‌های فلسفه، تاریخ، جغرافیا و موسیقی نیز دانشمندان مسلمان ایرانی، خوش درخشیدند و آثار سودمندی از خود به جا گذاشتند (به جدول پایین نگاه کنید). ایرانیان حتی در زبان و ادبیات عربی نیز پیشتاز بودند و قواعد صرف و نحو و دستور زبان و ادبیات عربی توسط ادیبان ایرانی تدوین شد.

یکی دیگر از اقدامات مهم علمی و فرهنگی ایرانیان در قرون نخست هجری، انتقال بخشی از میراث ادبی و تاریخی ایران باستان به جامعهٔ اسلامی بود. نویسندگان و مترجمان ایرانی مانند عبدالله‌بن مُقَفَّع [مشهور به روزبه ایرانی]، کتاب‌هایی را در موضوع تاریخ پادشاهان و قهرمانان کهن ایران و نیز اندرزنامه‌ها و آداب کشورداری از زبان پهلوی به زبان عربی ترجمه کردند.

سلسله‌های ایرانی به خصوص سامانیان و آل بویه نقش چشمگیری در رونق و شکوفایی فرهنگ و تمدن ایرانی - اسلامی داشتند. بیشتر فرمانروایان این سلسله‌ها به علم و ادب علاقه‌مند بودند و برای عالمان، دانشمندان و ادیبان، ارزش و احترام فراوانی قائل می‌شدند. پایتخت این سلسله‌ها، مرکز دانش و محل پژوهش بزرگان علم و ادب بود.

وزیرانی که در آن زمان امور کشور را اداره می‌کردند، اغلب مردانی با فرهنگ و دانش دوست بودند. برخی از آنان مانند خاندان جیهانی و خاندان بلعمی (وزیران سامانیان) در شمار عالمان و ادیبان نامدار قرار داشتند.

بیشتر بدانیم:
«مسالک و ممالک» یعنی «راه‌ها و کشورها»؛ راه‌هایی که «ابواسحاق ابراهیم اصطَخری» در قرن چهارم هجری از هند تا اقیانوس اطلس پیموده تا آنچه در مورد کشورها فقط از زبان‌ها شنیده، به چشم ببیند و سپس آنچه را دیده روی کاغذ بنویسد. بدین‌ ترتیب یکی از مهم‌ترین آثار جغرافیایی در جهان اسلام نوشته شد. اصطخری در کتابش هم کشورها و سرزمین‌ها را با ذکر مساحت و حدود آنها توصیف کرده و هم اطلاعات باارزشی در مورد محصولات بازرگانی، صنعت، اوضاع و احوال اقوام مختلف و آثار تاریخی ثبت کرده است. او بدون ابزار امروزی مثل عکس‌های ماهوارهای، توانست 21 نقشه گوناگون ترسیم کند. وسیع‌ترین بخش کتابش مربوط به سرزمین پارس (ایران) است و مهم‌ترین نقشه‌ای که ترسیم کرده، نقشه رنگی «خلیج‌فارس» است که با عنوان «صورة بحر فارس» می‌توانید آن را در تصویر ببینید. این کتاب که در «موزه ملی ایران» نگهداری می‌شود، در سال 1387 در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.

زبان و ادبیّات

پس از ورود اسلام به ایران تا مدّت‌ها، عربی، زبان اداری ایران بود. فرمان‌ها و نامه‌های اداری به زبان عربی نوشته می‌شد و دانشمندان نیز کتاب‌های خود را به عربی می‌نوشتند. مردم ایران اگرچه به عربی به عنوان زبان قرآن احترام می‌گذاشتند، اما همچنان به زبان فارسی، سخن می‌گفتند. از قرن سوم هجری به بعد، در نتیجهٔ علاقهٔ امیران و وزیران حکومت‌های صفاریان و سامانیان به فرهنگ و زبان ایرانی، رونق ادبیات فارسی آغاز شد. رودکی، پدر شعر فارسی با تشویق و حمایت سامانیان، اشعار خود را سرود. فردوسی نیز در اواخر دورهٔ سامانیان، سرودن شاهنامه را آغاز کرد.

معماری

معماری و هنر ایران در دوران اسلامی در ادامهٔ معماری عصر باستان بود. مساجد از نخستین جلوه‌های مهم معماری ایرانی - اسلامی بودند. برخی از مساجد در ابتدای ورود اسلام به ایران براساس اصول معماری دورهٔ ساسانی ساخته شدند. مسجد جامع و آرامگاه‌ها، جلوهٔ شکوهمند دیگری از میراث معماری ایرانی - اسلامی به شمار می‌روند. آرامگاه امیراسماعیل سامانی در بخارا و آرامگاه قابوس وشمگیر در گنبد کاووس از آن جمله‌اند.

بیشتر بدانیم:
نیشابور در عصر سامانیان یکی از مراکز بزرگ صنعت سفالگری محسوب می‌شد. سفالگران این شهر هم در فن تولید سفال مرغوب بسیار ماهر بودند و هم محصولاتشان را با نقوش زیبایی تزیین می‌کردند. این نقش‌ها دو دسته کلی داشتند: نقش‌های تصویری و نقش‌های کتیبه‌ا‌ی که از هر دسته یک نمونه مشهور در جهان را می‌توانید در اینجا ببینید: