درسنامه آموزشی نازک کاری ساختمان کلاس دهم ساختمان

مقدمه

برای انتقال بار سقف و تفکیک قسمت‌های داخلی ساختمان و مشخص نمودن حد و مرز هر کدام از فضاها لازم است بخش‌های مختلف ساختمان با دیوارهای باربر و جدا کننده از یکدیگر مجزا شوند. هدف از اجرای دیوارهای باربر، انتقال بارِ سقف به پی توسط دیوار می‌باشد.

دیوارهای جداکننده (پارتیشن) نقشی در انتقال بارِ سقف ایفا نمی‌کنند و کافی است که قادر به تحمل وزن خود باشند و هدف از اجرای این نوع دیوارها، تفکیک فضاهای داخلی ساختمان از یکدیگر است. جهت اجرای دیوارهای جداکننده (پارتیشن) از مصالح مختلفی استفاده می‌شود ولی به دلیل افزایش سرعت اجرا و کاهش وزن دیوار و بهبود خاصیت عایق صوتی و حرارتی در دیوار، امروزه از مصالح نوین نظیر دیوارهایی از جنس قطعات گچی، قطعات آهکی و سیلیس (سیپورکس)، صفحات گچی روکش‌دار (گچ‌برگ)، قطعات چوبی، پی‌وی‌سی، فایبر گلاس و ساندویچ‌پنل و ... استفاده می‌شود.

در این فصل با اجرای دیوارهای جداکنندۀ آجری (تیغه 10 سانتی‌متری) و باربر یک آجره (20 سانتی‌متری) و یک‌و‌نیم آجره (35 سانتی‌متری) آشنا می‌شویم.

استاندارد عملکرد

با استفاده از نقشه و مصالح مختلف مطابق مبحث هشتم مقررات ملی ساختمان، انواع دیوار آجری را اجرا نماید. پس از اتمام این واحد یادگیری انتظار می‌رود فراگیرنده بتواند یک دیوار آجری را مطابق نقشه و استانداردهای فنی و با در نظر گرفتن شرایط زیست محیطی، اجرا نماید.

چگونه یک دیوار را اجرا نماییم؟

مرحله اول در اجرای کارهای ساختمانی، آشنایی با ضوابط ایمنی و رعایت آن‌هاست. زیرا رعایت نکات ایمنی می‌تواند سبب صرفه‌جویی در منابع (انسان، مصالح و تجهیزات) گردد.

ایمنی در کار

شناخت و رعایت ضوابط ایمنی در اجرای درست و سریع کار مؤثر است و هزینه‌های اجرایی آن را کاهش می‌دهد و سبب افزایش بهره‌وری می‌شود.

مفاهیم کلیدی: دیوار جداکننده، (غیر بابر)، ایمنی، متره

تعریف ایمنی

ایمنی عبارت است از مصون و محفوظ ماندن کلیۀ کارگران شاغل و افرادی که با کارگاه ساختمانی ارتباط دارند و نیز افرادی که در مجاورت کارگاه ساختمانی عبور و مرور دارند یا فعالیت و زندگی می‌کنند و حفاظت از ماشین‌آلات، تأسیسات و تجهیزات و ابنیه داخل یا در مجاور کارگاه ساختمانی.

برای جلوگیری از وقوع حوادث ناشی از اجرای عملیات ساختمانی در یک کارگاه، کلیه عوامل لازم است اصول و نکات ایمنی را رعایت کنند.  افراد شاغل در کارگاه ملزم هستند وسایل و تجهیزات حفاظت فردی را به کار ببرند و از قبل، برای رسیدن به این هدف، آموزش‌های لازم را دیده باشند.

وسایل ایمنی و حفاظت فردی عبارت‌اند از کلاه ایمنی، کفش ایمنی، دستکش، لباس کار، کمربند ایمنی، ماسک تنفسی، عینک و ... .

کلاه ایمنی: در کلیۀ کارهایی که احتمال وارد آمدن صدمات به افراد (در اثر سقوط فرد از ارتفاع یا سقوط وسایل، تجهیزات و مصالح یا برخورد با موانع احتمالی) وجود دارد، باید از کلاه ایمنی استفاده شود. (شکل 1)

کفش ایمنی: برای کلیه کارگرانی که در کارهای ساختمانی مشغول به کار هستند و خطر سقوط مصالح و ابزارهای سنگین روی پاها وجود دارد و یا برخورد پا به اجسام تیز و برنده سبب ایجاد آسیب می‌گردد، باید کفش ایمنی استاندارد مورد استفاده قرار گیرد. کفش ایمنی باید به راحتی قابل پوشیدن و درآوردن باشد و بند آن به آسانی باز و بسته شود. (شکل 2)

دستکش: برای حفاظت دست کارگرانی که با اشیای تیز و برنده، داغ، خشن و با مواد خورنده و تحریک کنندۀ پوست، سر و کار دارند، باید از دستکش استاندارد و متناسب با نوع کار استفاده شود.(شکل 3)

لباس کار: لباس کار باید با نوع کار و خطراتی که کارگر با آن مواجه است، تناسب داشته باشد. همچنین لباس کار نباید حادثه‌آفرین باشد و کارگر بتواند با آن به‌راحتی کار کند. بهتر است جیب‌های لباس کار کوچک و تعداد آن‌ها کم و در صورت نیاز زیپ‌دار باشد. لبۀ پایین شلوار باید ساده و بدون لب برگردان باشد (شکل 4).

کمربند ایمنی: کارگرانی که در ارتفاع و روی داربست مشغول به کار هستند و احتمال سقوط آنان وجود دارد باید از کمربند ایمنی استفاده کنند. کمربند ایمنی را به کمر می‌بندند و قلاب آن را به داربست یا محل مطمئن قلاب می‌کنند تا در هنگام لغزش و عدم تعادل، حالت سقوط پیش نیاید. شاغلین در کارگاه‌های ساختمانی باید آموزش‌های بهداشت کار و ایمنی را فراگیرند (شکل 5).

هدف از اجرای دیوار

انواع دیوار از نظر وظیفه

دیوارها از نظر وظیفه به دو نوع تقسیم می‌شوند:

دیوار باربر: دیوارهای باربر یا سازه‌ای به دیوارهایی اطلاق می‌شود که علاوه بر تحمل وزن خود وظیفه انتقال بار سقف و... را به عهده دارند. به همین دلیل باید در اجرای آن‌ها دقت کافی نمود زیرا در صورت نقص، باعث خسارت جانی و مالی فراوان می‌شود.

دیوار غیر باربر (جداکننده یا پارتیشن): دیوارهایی که فقط وزن خود را تحمل نموده و وظیفۀ تحمل بار سایر قسمت‌ها را بر عهده ندارند. (شکل 6)

آجر

آجر از قدیمی‌ترین مصالح مورد استفاده در دیوارچینی می‌باشد که دارای انواع مختلف از نظر ابعاد و جنس است. آجر، سنگی است ساختگی (مصنوعی) که از ورز دادن آب و خاک رس (گل) و قالب‌گیری به صورت خشت خام وارد کوره آجرپزی شده و پس از حرارت دیدن به آجر تبدیل می‌شود. با توجه نوع خشت، مواد اولیه و روش پخت به دو صورت دستی و ماشینی، انواع آجر تولید می‌شود.

آجر رسی = از پختن خشت در کوره‌های آجرپزی حاصل می‌شود.
آجر ماسه آهکی (سیپورکس) = از عمل آوردن خشت ماسه آهکی (فشردن مخلوط همگن ماسه سیلیسی و آهکی در قالب) با بخار و تحت فشار توسط ماشین ساخته می‌شود.
آجر بتنی = همانند بلوک‌های سیمانی تهیه می‌شود.

خصوصیات آجر

الف- مقاومت فشاری
یکی از مهم‌ترین خصوصیات آجر مقاومت فشاری آن می‌باشد. برای تعیین آن مطابق استاندارد ملی شماره 7 ایران نمونه آجر انتخاب شده را در دستگاه پرس قرار داده و به آن نیرو اعمال می‌کنند و مقاومت فشاری آن را تعیین می‌نمایند. واحد مقاومت فشاری MPa و یا ($N/m{m^2}$) می‌باشد.

ب- ابعاد آجر
برای این که اصول دیوارچینی رعایت شود لازم است که طول آجر دو برابر عرض آن به اضافه یک سانتی‌متر یعنی ($L=2b+1$) باشد. در فرمول ذکر شده L طول آجرو b عرض آن است. ابعاد ترجیحی انواع آجر مطابق استاندارد ملی ایران در جدول 1 آمده است.

جدول 1

نوع آجر	طول (میلی‌متر)	عرض (میلی‌متر)	ارتفاع (میلی‌متر)
درجه 1	210	100	50
درجه 2	220	105	53

ج- اجزای آجر
جهت استفادۀ آجر در کارهای ساختمانی لازم است با اجزای آجر آشنا شویم.

آجر درسته (کامل)
ابعاد این آجر در جدول 1 نشان داده شده است. (شکل 7)

آجر نیمه
اگر آجر را از طول به دو قسمت مساوی تقسیم کنیم، دو نیمه آجر به دست می‌آید که ابعاد آن‌ها $105 \times 100 \times 55$ میلی‌متر است. (شکل 8)

آجر سه‌قدی
طول آجر سه‌قدی به اندازه سه‌چهارم طول یک آجر کامل می‌باشد. (شکل 9)

د- انواع آجرهای رسی با توجه به محل مصرف
آجرهای رسی با توجه به محل مصرف به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

1- آجر مهندسی
این آجر به دو دسته توپر و سوراخ‌دار و هرکدام با توجه به مقاومت فشاری به درجه 1 و 2 تقسیم‌بندی می‌شوند ونوع درجه یک آن حداقل دارای مقاومت فشاری 30MPa و درجه 2 آن 20MPa می‌باشد.

2.آجر نما
این نوع آجر به دو دسته متعارف و پلاکی و هر کدام به دو دسته توپر و سوراخ‌دار و برحسب مقاومت فشاری به دو درجه 1 و 2 تقسیم‌بندی می‌شوند. نوع درجه یک آن حداقل دارای مقاومت فشاری 11MPa و درجه 2 آن 9MPa می‌باشد.

3- آجر توکار
این نوع آجر با توجه به محل مصرف به دو نوع باربر و غیر باربر و هرکدام نیز به دو دسته توپر و سوراخ‌دار تقسیم‌بندی می‌شوند. نوع باربر آن حداقل دارای مقاومت فشاری 6MPa و نوع غیر باربر آن 3MPa می‌باشد.
نکته مهم: مقاومت فشاری آجر برای هر نوع شکل آجر اعم از توپر یا سوراخ‌دار تفاوتی ندارد.

ه- کد شناسائی
باید روی هر قالب انواع آجرها، کد شناسائی بر اساس حروف اختصاری مندرج در جدول 2 به صورت فارسی یا لاتین حک شود.

و- ابعاد استاندارد در آجر سوراخ‌دار:

سوراخ‌های آجر چنانچه دارای همۀ شرایط زیر باشند قابل قبول خواهند بود.
نسبت مساحت یک سوراخ آجر به سطح آجر باید حداکثر 10% باشد.
نسبت حجم سوراخ‌های آجر به حجم کل آجر باید حداکثر 40% باشد.
نسبت مجموع ضخامت جداره سوراخ‌های طولی به طول آجر حداقل 25% باشد.
نسبت مجموع ضخامت جداره سوراخ‌های عرضی به عرض آجر حداقل 25% باشد.

کوره‌های آجرپزی

1. کوره چاهی
استوانه یا منشوری است که مانند چاهی در زمین کنده می‌شود و از سطح زمین گاهی تا ارتفاع 4 تا 5 متر هم بالاتر از آن خشت چیده می‌شود. در این کوره‌ها آجر و آتش هر دو ثابت هستند. آجرهایی که از این نوع کوره تولید می‌شوند یک دست نیستند و از پایین به بالا عبارت‌اند از: آجر جوش، آجر سبز، آجر بهی، آجر ابلق و آجر نیم‌پخته. (شکل 11)

2. کوره هوفمان
در این نوع کوره آجر ثابت و آتش رونده است. مزیت این نوع کوره نسبت به کوره چاهی این است که کار این کوره پیوسته و ظرفیت تولید آن بالا و آجرهای تولیدی نیز یک دست هستند. (شکل 12)

3. کوره تونلی
در این نوع کوره آتش ثابت و آجر رونده است، به طوری که خشت‌خام از یک طرف تونل وارد و از طرف دیگر آن، آجر پخته و سرد شده خارج می‌شود. (شکل 13)

انواع آجر از نظر پخت

1- آجرجوش
آجری که در کوره‌های آجرپزی حرارت زیادی می‌بیند و دانه‌های خاک ذوب می‌شوند به آجرجوش تبدیل می‌شوند.

2- آجر نسوز
آجرهای نسوز مورد مصرف در ساختمان معمولاً از خاک‌های نسوز تهیه می‌شوند. این آجرها علاوه بر دارا بودن مشخصات آجرهای معمولی باید گرمای 1580 درجه سلسیوس را بدون آن که خمیری شوند و از شکل بیفتند، تحمل کنند. مقاومت آجر نسوز دست کم باید 16 مگاپاسکال (حدود 160 کیلوگرم بر سانتی‌متر مربع) باشد. از آجرهای نسوز در کارهای تأسیساتی و صنعتی استفاده می‌شود.

3- آجر ماسه آهکی
برای ساختن آجر ماسه آهکی، گرد آهک آب‌‌دار با ماسه سیلیسی دانه‌بندی شده ریزدانه به نسبت وزنی 1 به 8 تا 1 به 12 مخلوط می‌کنند و روی آن کمی آب می‌پاشند سپس آن را هم می‌زنند تا نمناک شود سپس خمیر ماسه آهک را در قالب ریخته و زیر فشار 400 کیلوگرم بر سانتی‌متر مربع شکل می‌دهند و سپس در دستگاه اتوکلاو تحت فشار 8 تا 16 اتمسفر و بخار آب 180 تا 200 درجه سانتی‌گراد آجر ماسه آهکی تولید می‌شود.

4- آجر لعابی
برای آن که سطح آجر صاف و صیقلی باشد و آب در آن نفوذ نکند، همچنین در برابر مواد شیمیایی پایدار بماند روی آن را یک لایه لعاب نازک می‌زنند که به آن آجر لعابی گویند. از این آجرها در نماسازی، کاشی‌کاری، کف‌سازی، کنار باغچه، در مساجد و حسینیه‌ها، کتیبه‌های ساخت محراب، گنبدها و در بسیاری موارد دیگر، استفاده می‌شود.

خصوصیات آجر خوب

آجر خوب دارای ویژگی‌های زیر می‌باشد:
1- صدای زنگ می‌دهد و این نشانۀ توپری و مقاومت و پایداری مناسب در مقابل یخبندان است؛
2- حرارت را به‌ندرت از خود عبور می‌دهد؛
3- به‌خوبی به ملات می‌چسبد؛
4- سخت است و کم سائیده می‌شود؛
5- جذب آب آن بین 8 تا 18 درصد وزن آن می‌باشد.

معایب آجر
اغلب همراه خاک رس مقداری سنگ آهک وجود دارد که مقدار کم آن به صورت پودر دارای اشکال نیست و رنگ آجر را سفید نیز می‌کند ولی چنانچه مقدار آن زیاد باشد نقش گداز آور داشته و درجه ذوب خاک را پایین می‌آورد و باعث خراب شدن آجر در کوره می‌شود. دو عیب مهم در آجرها در اثر ناخالصی‌های موجود در خاک رس عبارت‌اند از:

آلوئک
اگر سنگ آهک درشت‌دانه در خاک رس باشد همراه آجر در کوره پخته شده و اصطلاحاً به آهک زنده تبدیل می‌شود. این آجر پس از مصرف در دیوار به دلیل قرار گرفتن آهک زنده در کنار آب، آب موجود در ملات را می‌مکد و باد می‌کند که به اصطلاح شکفته می‌شود و باعث خرد شدن و یا پولکی شدن آجر می‌گردد، به این پدیده آلوئک‌زدن آجر گفته می‌شود.

سفیدک
در خاک رس معمولی مقداری سولفات از جمله سنگ گچ نیز یافت می‌شود. این سولفات‌ها اگر در آجر بمانند پس از مصرف آجر در دیوار چینی، آب مکیده و در سطح آجر ظاهر می‌شوند بدین ترتیب در سطح آجر پودر سفید رنگی ظاهر می‌گردد که به آن سفیدک گویند.

ضوابط آیین‌نامه‌ای، ویژگی‌ها و حدود قابل قبول

آجرها باید فاقد معایب ظاهری مانند ترک‌خوردگی، سفیدک و آلوئک باشند. در برابر یخبندان پایدار بوده و دچار ورقه‌شدن، ترک‌ خوردن و خرد شدن نشوند. درصد آب جذب‌شده بین 8 تا 18 درصد وزن آجر باشد. حداقل مقاومت فشاری آجرها در استاندارد بیان شده است. برای نمونه حداقل مقاومت فشاری یک آجر مهندسی درجه 1 برابر 30 و آجر توکار باربر برابر 6 مگاپاسکال می‌باشد.

حمل و نگهداری
بارگیری، حمل و باراندازی انواع آجر باید با دقت انجام شود به نحوی که ضایعات به حداقل ممکن برسد. آجرها باید در محل تمیز و سر پوشیده نگه‌داری و نیز به طور جدا از هم دسته‌بندی شوند و از تماس آن‌ها با خاک، مواد مضر، رطوبت و یخ و برف جلوگیری به عمل آید.

حمل دستیِ آجر
برای حمل دستی آجر، توجه به نکات زیر ضروری است:
- آجر نباید در دست شما سُر بخورد.
- سعی کنید در هنگام حمل، دستتان خشک بوده و با دست تر آجرها را جابجا نکنید زیرا به دست صدمه می‌زند.
- آجر را محکم نگیرید و به انگشتان خود فشار ندهید تا پوست دست شما صدمه نبیند.

لازم به ذکر است که اولین آجر تکی در شکل زیر امانت بوده و حمل نمی‌شود. (شکل 14)

جمع‌آوری و دپوی آجر در محل کارگاه:
پس از انجام دادن هر فعالیت عملی و ارزشیابی توسط هنرآموز محترم، هنرجویان موظف‌اند آجرها را به صورت منظم دپو کنند، تا دور ریز در کارگاه، به حداقل ممکن برسد. یکی از روش‌های دپوی آجرها اقدام مطابق شکل 15 است.

ابزار آجرکاری

1- شمشۀ فلزی و کاربرد آن

شمشۀ فلزی از پروفیل‌های سبک (قوطی فلزی) ساخته شده و از استحکام خوبی برخوردار است. از نظر مقطع بهترین نوع آن قوطی $4 \times 4$ سانتی‌متر است. از شمشه به منظور هم‎باد کردن سطوح افقی و عمودی، تراز کردن خطوط افقی و شیب‌بندی‌ها و نظایر آن استفاده می‌شود. (شمشه را همیشه بعد از کار باید تمیز کرد و از ضربه‌ زدن با تیشه یا چکش بر روی آن خودداری نمود.) در حال حاضر بهترین نوع شمشه، پروفیل آلومینیومی سبک است که بیشترِ استادکاران از آن استفاده می‌نمایند.

2- آزمایش و کنترل شمشه

برای سنجش سلامت شمشه، دو عدد شمشه را در جهت طولی به یکدیگر چسبانده و یکی از آن‌ها را به اندازۀ 180 درجه می‌چرخانیم و مجدداً به یکدیگر می‌چسبانیم. در صورتی که دو شمشه در هر دو حالت به یکدیگر چسبیده باشند شمشه‌ها سالم هستند و اگر بین آن‌ها فاصله ایجاد شود، شمشه دارای پیچیدگی خواهد بود. اگر فقط یک شمشه در دسترس باشد برای صحت کار، شمشه را با دید چشم از جهت طولی کنترل می‌کنیم؛ که البته این روش با توجه به خطای دید چندان دقیق نیست.

شکل 17

3- شاقول و کاربرد آن

شاقول وسیله‌ای است برای مشخص کردن امتداد قائم و کنترل قائم‌بودن قسمت‌های مختلف کار، شاقول از دو قسمت به شرح زیر تشکیل شده است:
الف. وزنۀ فلزی مخروطی شکل یا استوانه‌ای که انتهای استوانه‌ای آن به شکل مخروط ساخته شده است. در مرکز قاعده مخروط پیچ و مهره‌ای تعبیه شده که مرکز سوراخ بوده و ریسمان شاقول از این سوراخ عبور داده می‌شود.
ب. یک صفحۀ فلزی مربع شکل به ضخامت تقریبی 2تا 3 میلی‌متر بر روی شاقول قرار دارد که به «ترکی شاقول» معروف است. هر ضلع ترکی برابر قطر وزنه مخروطی است. این صفحه می‌تواند دایره‌ای شکل هم باشد. در این حالت شعاع دایره ترکی با شعاع وزنه مخروطی مساوی خواهد بود. در مرکز این صفحه سوراخی وجود دارد که ریسمان شاقول از آن هم عبور داده می‌شود.

شکل 18

4- کار با شاقول

جهت استفاده از شاقول در کنترل امتداد قائم دیوار، اگر آن را آزاد کنیم و صفحۀ فلزی را در بالا مماس بر دیوار نگه‌داریم، وزنه در پایین دیوار باید مماس با آجرکاری باشد، اما اگر مماس نباشد دیوار در دو حالت قرار می‌گیرد که اگر سطح پایین دیوار با وزنۀ شاقول فاصله داشته باشد دیوار را «سرسفت» گویند و اگر وزنه کاملا ً به دیوار چسبیده باشد ترکی را با فاصله از دیوار نگه می‌داریم تا مشخص شود که دیوار چه مقدار با حالت عمود فاصله دارد. به این دیوار «سروا افتاده» می‌گویند. 

5- ریسمان‌کار و کاربرد آن

قرقرۀ ریسمانکار: میله فلزی است که از داخل استوانۀ فلزی عبور داده شده و دو سر آن به دو صفحۀ پولک مانند دایره‌ای شکل به قطر 2 تا 3 سانتی‌متر و ضخامت تقریبی 2 میلی‌متر اتصال داده شده است. هنگامی که دو سر میلۀ فلزی یعنی دو سر قرقرۀ ریسمانکار را با انگشتان نگه‌داریم استوانه در وسط آن به راحتی دور میلۀ فلزی می‌چرخد؛ بنابراین ریسمانکار را دور استوانه می‌پیچند. تا زمان استفاده از ریسمان دو سر قرقرۀ ریسمانکار را نگه‌داشته تا ریسمان به راحتی باز شود. نخ ریسمانکار معمولاً نایلونی است. ریسمانکار باید عاری از گره باشد و آن را از انواع ضربه‌ها دور نگه داشت. (شکل 19)

6- تراز و کاربرد آن

تراز وسیله‌ای است برای مسطح نمودن سطوح مختلف و تشکیل شده از یک قطعه مکعب‌مستطیل شکل که از جنس چوب یا فلز در طول‌های متفاوت ساخته شده است. این قطعه نیز دارای چند محفظه استوانه‌ای حباب‌دار جهت استفاده در سطوح افقی، قائم و مایل است. (شکل 20)

داخل این محفظه‌ها از الکل یا موادی پر شده که در مقابل عوامل جوی تبخیر نشود، محفظه را پر از مایع می‌کنند و سر آن را می‌بندند و هوای خالی آن را به اندازۀ یک حباب نگه می‌دارند. اگر محفظه را به شکل افقی قرار دهیم به طوری که انحنای آن رو به بالا باشد حباب هوا در سطح افقی محفظه قرار می‌گیرد این محفظه را در کارخانه به طور تراز قرار می‌دهند و دو طرف حباب را خط کشی می‌کنند و سپس محفظه را در وسط قطعه چوبی یا فلزی که قبلاً برای ساخت تراز آماده شده به موازات امتداد مورد نظر نصب و محکم می‌کنند.

چگونه از تراز استفاده نماییم؟

تراز را در جهت طولی روی شمشه قرار داده در صورت تراز نبودن سر شمشه را بالا و پایین می‌بریم تا حباب تراز در وسط و بین دو خط قرار گیرد در این حالت سطح مورد نظر تراز خواهد بود. برای کنترل عمود بودن دیوار یا ستون یا چهارچوب و ...، طول تراز را روی شمشه‌ای قرار داده و شمشه را به دیوار می‌چسبانیم و از حباب که در سر تراز نصب شده است حالت «سروا افتادگی» یا «سرسفتی» ویا «عمود بودن » دیوار را تشخیص می‌دهیم.

7- کمچه و کاربرد آن

کمچه وسیله‌ای است‌ برای پهن کردن و یکنواخت کردن ملات روی دیوار یا کارهای دیگر بنایی، مانند سیمان‌کاری. کمچه با شکل‌های متفاوت و به منظور کاربردهای مختلف ساخته می‌شود و دارای صفحه‌ای فولادی به شکل مثلث (سه‌گوش)، ذوزنقه و یا لب‌گرد و یک دستۀ‌چوبی یا پلاستیکی است که دسته به وسیلۀ میله‌ای به صفحه متصل است. دستۀ کمچه در شکل‌های ساده یا خمیده برای راحتی کار ساخته می‌شود تا بتوان با آن روی ملات به طور فنری و انعطاف زیاد کار کرد. ابعاد صفحه فلزی کمچه در نوک حدود 10 سانتی‌متر و به طول حدود 15 سانتی‌متر است. کمچۀ سیمان‌کاری دارای نوک تیز است. کمچه های کوچکی نیز با عرض کمتر ساخته می‌شوند که برای بعضی کارهای ساختمانی از جمله ماهیچه‌کشی استفاده می‌شود. (شکل 21)

8- شمشۀ ملات

طول این شمشه در حدود هفتاد تا یکصد سانتی‌متر است و از چوب مکعب‌مستطیل شکل ساخته شده و دارای ضخامت‌های متفاوت است. شمشۀ ملات مکعبی است به ابعاد $70 \times 2/5 \times 2/5$ سانتی‌متر که در یک ضلع طولی آن با رندۀ دو راهه به اندازۀ 15×15 میلی‌متر خالی شده، ضخامت باقی مانده لبۀ شمشه ملات 10×10 میلی‌متر و گاهی کمتر یا بیشتر است. جهت استفاده از شمشه ملات باید کنج داخلی آن را روی لبه کار (دیوار) قرار داد و هم‌تراز با لبه فوقانی آن ملات پر کرده و آن را با کمچه هموار می‌کنیم. زمانی که ملات کاملاً مسطح شد شمشه را آهسته از لبۀ کار جدا کرده و آجرچینی را ادامه می‌دهیم، ضخامت لبۀ شمشۀ ملات که در لبۀ کار خالی مانده است، محل بندکشی بعدی در نما است تا آجرکاری را زیبا سازد. (شکل 22)

9- استانبولی و کاربرد آن

استانبولی برای حمل ملات آجرکاری استفاده می‌شود. استانبولی ظرفی است به شکل مخروط ناقص به ارتفاع 15  سانتی‌متر، قطر قاعدۀ 25 سانتی‌متر و قطر دهانۀ 50 سانتی‌متر و در اندازه‌های کوچک‌تر و بزرگ‌تر نیز وجود دارد و در کارهای دیگر به کار می‌رود. (شکل 23)

10- بیل دسته کوتاه و کاربرد آن

بیل از نظر کارهای ساختمانی دارای ابعاد استاندارد مخصوص است. این نوع بیل دارای دستۀ کوتاه و دستگیره در سردسته است. جام بیل چهارگوش بوده که قسمت انتهایی (نزدیک به دسته) دارای انحنای مختصر و در قسمت جلو کاملا صاف است و با آن می‌توان مصالح را از کف زمین برداشت. دو طرف جام بیل دارای لبه است و مصالح را به خوبی روی خود نگه می‌دارد و در موقع حرکت دادن، مصالح از داخل آن نمی‌ریزد  و می‌تواند به‌راحتی مقدار مناسبی از مصالح را منتقل کند. با بیل دسته کوتاه، مصالح ساختمانی که روی زمین قرار دارد، مخلوط و یا جابه‌جا می‌شود.

11- تیشه و کاربرد آن (تیشۀ بنایی)

تیشه وسیله‌ای است، برای شکستن آجر و تامین نیمه، سه‌قدی، کلوک و نظایر آن، همچنین در بعضی کنده‌کاری‌ها و ضربه‌زدن به محل‌های مورد نظر به کار می‌رود. تیشه از دو قسمت تشکیل شده است. دستۀ تیشه را به طول تقریبی 30 سانتی‌متر و قطر 2 تا 3 سانتی‌متر، از چوب گرد استوانه‌ای شکل (دم‌گاوی) می‌سازند. قسمت فلزی تیشه که از جنس فولاد است، دارای دو قسمت است که قسمت اول یعنی سر تیشه برای کوبیدن به شکل تخت، مانند چکش، به کار می‌رود و قسمت دوم، تیغۀ تیشه که عمود بر دسته و لبۀ آن تیز است. این قسمت برای کندن و شکستن آجر به کار می‌رود در بین تیغه و سر تیشه سوراخی به قطر دستۀ تیشه تعبیه شده که دستۀ تیشه در جای خود محکم قرار می‌گیرد هر روز صبح قبل از شروع کار تیشه را در آب فرو می‌برند تا دستۀ تیشه در جای خود محکم شود.

نحوه شکستن آجر

طریقه شکستن آجر به قطعات کوچک‌تر در چهار تصویر روبه‌رو نشان داده شده است.

الف. طریقۀ گرفتن آجر و تیشه: قسمت تحتانی آجر را از طول آن در دست چپ می‌گیرند و با دست راست، انتهای دستۀ تیشه بنایی را به موازات طول آجر گرفته به شکلی که لبۀ تیشه با آجر زاویۀ قائمه بسازد و با وارد آوردن یک یا دو ضربه متوالی، آجر به آسانی شکسته شود. (شکل 26)

چنانچه دستۀ تیشه نسبت به امتداد افقی بالاتر باشد، قسمت پایین شکستگی آجر به طرف کف دست مایل می‌شود. (شکل 27)

ب. طریقۀ صحیح شکستن آجر: برای شکستن آجر باید دستۀ تیشه افقی و لبۀ آن عمود بر آجر باشد و قسمتی که باید شکسته شود خارج از دست قرار گیرد، طرز گرفتن دستۀ تیشه در شکستگی آجر تأثیر دارد. (شکل 28)

چنانچه دستۀ تیشه از خط افقی نسبت به سطح طولی آجر پایین‌تر باشد قسمت پایین شکاف شکستگی به طرف انتهای آجر خواهد بود؛ بنابراین، بهترین طریقۀ شکستن آجر همان تصویر «ج» است یعنی دستۀ تیشه موازی با طول آجر و لبۀ تیشه عمود بر آن باشد. (شکل 29)

12- انواع سرند (الک)

مواد پر کننده ملات را باید از توری‌های سیمی گذراند. این توری ها با سوراخ‌های ریز و درشت ساخته شده‌اند و به نام سرند، غربال و الک مشهور هستند. سرندها را برحسب سوراخ‌های ریز و درشت مشخص می‌کنند، اما استادکاران قدیمی به سرند یک سانتی‌متری یا ده میلی‌متری «سرند چشم بلبلی» و سرند درشت را «سرند بادامی» و خیلی درشت را «سرند چشم‌گاوی» می‌گویند. سرندهای پایه‌دار که توری سیمی را روی یک کلاف چوبی یا فلزی مربع یا مربع مستطیل شکل نصب کرده و برای آن که سرپا بایستد یک پایه به کلاهک یا کلاف بالای آن متصل می‌سازند و به طور سه‌پایه آن را روی زمین قرار می‌دهند؛ به گونه‌ای که شیب سرند با زمین در سمت جلوی مصالح یک زاویه باز (منفرجه) تشکیل می‌دهد؛ سپس خاک و شن را با بیل روی سرند می‌ریزند، دانه‌های ریز از سوراخ‌های سرند عبور کرده زیر سرند جمع می‌شود و دانه‌های درشت در زاویۀ باز سرند روی زمین جمع می‌گردد؛ بدین ترتیب، دانه‌های ریز مورد نیاز در ساخت ملات را آماده می‌کنند. (شکل 30)

نوع دیگر سرند، سرند دستی است که با کلافی دایره‌ای از چوب به قطر تقریبی هفتاد سانتی‌متر و ارتفاع 10 تا 12 سانتی‌متر، ساخته شده است و قسمت پایین این کلاف را با تور سیمی می‌پوشانند. به طور کلی‌ریزی و درشتی سرند را بر حسب میلی‌متر مشخص می‌کنند مصالح مورد نظر را داخل کلاف روی تور سیمی می‌ریزند و آن را با دست به گردش در می‌آورند (گردش سرند با دست به صورت چپ و راست است) که در پی آن، دانه‌های ریزتر از سوراخ‌های سرند عبور کرده و دانه‌های درشت داخل سرند باقی می‌مانند؛ بنابراین، دانه‌های درشت را از دانه‌های ریز جدا کرده، برای ساخت ملات آماده می‌کنند. (شکل 31)

شکل 31 سرند دستی

ملات‌ها

ملات‌ها از یک جسم چسباننده (مانند خمیر سیمان، آهک هیدراته، گچ و غیره) و یک ماده پرکنندۀ ریزدانه (مانند ماسه طبیعی، شکسته، ماسه‎های سبک طبیعی و ساختگی از قبیل پوکه‌ها و پرلیت) تشکیل شده‌اند. مواد پرکننده را برای کاهش هزینه و کاهش جمع‌شدگی (انقباض) به کار می‌برند.

انواع ملات

ملات‌ها به طور کلی به دو دسته آبی و هوایی تقسیم می‌شوند.
ملات‌های آبی به ملات‌هایی گفته می‌شود که خودگیری و سفت و سخت شدن آن‌ها در محل مرطوب و با آب انجام می‌شود. ملات‌های سیمانی، شفته آهک و باتارد از نوع ملات‌های آبی می‌باشند.
ملات‌های هوایی به ملات‌هایی اطلاق می‌شود که خودگیری و سفت و سخت شدن آن‌ها در معرض هوا بوده و نیازی به رطوبت ندارند. ملات‌های گچ، گچ وخاک، کاهگل و ماسه آهک از نوع هوایی هستند.

الف) ملات شفته آهک

آهک زنده (CaO) یکی از مصالح چسباننده ساختمان است. معمولاً آهک زنده را از پختن سنگ آهک یا کربنات‌کلسیم (CaCO3) در یکی از انواع کوره‌های دستی (یا سنتی)، قائم و افقی گردنده تولید می‌کنند. آهک خالص، سفید رنگ است، ولی وجود ناخالصی‌ها می‌تواند تا حدودی باعث تغییر رنگ آن شود.

آهک زنده میل ترکیبی زیادی با آب داشته و در تماس با آن می‌شکفد یا هیدراته می‌شود و به هیدروکسید کلسیم یا آهک شکفته تبدیل می‌گردد. در این واکنش مقدار زیادی گرما تولید می‌شود و حجم آن نیز افزایش می‌یابد. برای تهیه آهک هیدراته از روش‌های سنتی و صنعتی استفاده می‌شود.

شفتهٔ آهکی را باید با دوغاب آهک تهیه نمود. ساخت شفته آهکی با خمیرآهک یا گرد آهک شکفته و مخلوط نمودن آن با خاک به منظور دستیابی به شفته آهکی مرغوب مجاز نمی‌باشد. مصرف دوغاب آهک باعث می‌شود که دوغاب به راحتی دور دانه‌های خاک را اندود نموده و واکنشی یکنواخت میان دانه‌های رس و دوغاب پدید آید. نتیجه این امر گیرش سریع شفته‌آهکی است که تاب نهایی شفته آهکی را بالا خواهد برد. میزان آب شفته آهکی بستگی به جنس و دانه‌بندی خاک مورد مصرف داشته و در هر محل، باید میزان آب شفته‌های خمیری، سفت یا شل را با روش سعی و خطا و آزمایش تعیین نمود. شفته آهکی برای اصلاح و تثبیت خاک پی ساختمان و زیرسازی راه‌های ارتباطی به منظور تقلیل هزینه‌ها، مورد توجه و توصیه است. به علت سهولت در امر دستیابی به مصالح و بالا بودن ظرفیت باربری شفته آهکی، کاربرد آن رایج است.

ب) ملات ماسه آهک

ملات ماسه آهک که با استفاده از پودرآهک شکفته یا خمیرآهک و مخلوط کردن با ماسه و آب لازم، حاصل می‌شود. میزان مصرف آهک در این نوع ملات برای کاربردهای متفاوت، متغیر است.

ج) ملات ماسه و سیمان

ماده چسباننده این ملات، سیمان پرتلند و ماده پرکننده آن، ماسه است. این ملات دارای مقاومت خوبی به ویژه در سنین اولیه است اختلاط مصالح را با نسبت‌های 1:6 یا 1:5 و ... انجام می‌دهند و مفهوم آن این است که یک پیمانه سیمان و 5 یا 6 پیمانه ماسه درساخت این ملات استفاده می‌شود. برای زودگیر کردن ملات سیمانی هیچ‌گاه نباید به آن گچ افزوده شود، زیرا چنین ملات و اندودی پس از مدتی متلاشی می‌شود. وجود خاک رس در ماسه ملات سبب می‌شود که دور دانه‌های ماسه، دوغابی از خاک رس درست شود و سیمان نتواند به خوبی به آن بچسبد.

د) ملات باتارد

این ملات با استفاده از سیمان، آهک، ماسه و آب به دست می‌آید و چنانچه بعد از استفاده مرطوب نگه داشته شود مقاومت بسیار خوبی خواهد داشت.

پیمانۀ مصالح و کاربرد آن

ملات باید از مخلوط کردن نسبت‌های معینی از سیمان و ماسه یا مصالح دیگر ساخته شود. برای رعایت این نسبت‌ها از پیمانه استفاده می‌شود. پیمانه وسیله‌ای برای اندازه‌گیری حجمی مصالح است که به ابعاد مختلف ساخته می‌شود. پس از آن که مصالح مورد مصرف مانند ماسه و سیمان، داخل آن ریخته شد و روی آن با شمشه صاف گردید به وسیلۀ دسته‌ها پیمانه را بالا کشیده چون زیر پیمانه کف ندارد، مصالح بر جا باقی می‌ماند و پس از صاف کردن روی مصالح، دوباره پیمانه را روی مصالح قرار داده داخل آن برای پیمانه‌کردن پر می‌شود. ساخت ملات‌ها، با وسایل دستی مانند بیل، کمچه و ماله و حتی دست در روی زمین یا داخل ظروف استانبولی یا پلاستیکی و روی تخته ملات به مقادیر کم صورت می‌گیرد، همچنین ممکن است در ساخت ملات از وسایل مکانیکی استفاده شود. زمان اختلاط ملات، حداقل 3 دقیقه و حداکثر 10 دقیقه خواهد بود. بهترین روش اندازه‌گیری مواد، توزین آن‌ها است، ولی این امر در کارگاه عملاً اجرایی نیست، استفاده از بیل و کمچه برای پیمانه کردن صحیح نیست و باید حتماً از پیمانه‌ای با حجم معین استفاده گردد. (شکل 32) هنگامی که ماسه یا مواد دیگر ملات آماده شد آن‌ها را به مقدار معین در ظرف‌های ساخت ملات می‌ریزند یا روی زمین به شکل آب‌خوره در می‌آورند؛ سپس به مقدار معین آب به آن اضافه می‌کنند و با بیل مواد را به صورت تر مخلوط می‌کنند تا برای کار آماده شود. آب را می‌توان با پیمانه یا سطل‌های فلزی و نظایر آن، به حجم ملات اضافه نمود.

پیاده کردن نقشه

قبل اجرای دیوار ابتدا باید به پیاده‌کردن نقشه آن اقدام نمود یعنی محل اجرای دیوار را روی زمین مشخص کرد. این کار با استفاده از متر، ریسمانکار و یا شمشه صورت می‌پذیرد. (شکل 33)

اجرای کلاف در دیوارهای غیر سازه‌ای (غیر باربر)

با توجه به اینکه ضخامت دیوارهای غیرباربر در مقایسه با طول و ارتفاعشان خیلی کم است، لذا چندان پایدار نبوده و به منظور پایدارسازی آن‌ها لازم است با استفاده از کلاف‌های قائم و افقی، نسبت به کاهش طول و ارتفاع آن‌ها اقدام نمود. (شکل 34)

شکل 34

ضوابط آیین‌نامه‌ای

طول دیوارهای غیر باربر نباید از چهل برابر ضخامت آن‌ها و یا شش متر تجاوز نماید. ارتفاع دیوارهای غیر باربر نباید از 3/5 متر بیشتر باشد.

پیوند در آجرچینی

پیوند اصطلاحی است که به انواع آرایش‌های شناخته شدۀ آجرچینی دیوارها اطلاق می‌شود. نوع آرایش‌های پیوندی برای دیوارهایی که بارهای سنگینی را تحمل می‌کنند، امری اساسی است که می‌تواند تا حد امکان از تخریب سازه‌ای جلوگیری کند. برای اجرای مؤثر این کار، پیوند آجری باید طوری باشد که بار را به شکل یکنواخت در تمامی طول دیوار پخش کند تا هر بخش از دیوار، مقدار کمی از بار را تحمل کند. اگر بار به شکلی مناسب توزیع نشود و فقط به بخش‌های معینی از دیوار منتقل گردد، ممکن است به نشست ناهمسان و ترک‌خوردگی منجر شود. (شکل‌های 35 و 36)

اجرای دیوار

اصول کلی دیوارچینی آجری

رعایت چند اصل در دیوارچینی، باعث مقاومت بیشتر آن می‌شود این اصول عبارت‌اند از:
- رج‌های دیوار، یک در میان با آجر سه‌قدی شروع شود تا همپوشانی مناسب در رج‌ها به وجود آید.
- بندهای عمودی رج‌های متناوب، در یک خط قائم قرار گیرد.
- حتی‌الامکان از آجرهای کامل استفاده شود.
- برای دستیابی به دیواری با مقاومت بیشتر، تمامی درزهای داخلی دیوار در تمام رج‌ها کاملأ با ملات پر شود.
- آجرها قبل از مصرف، زنجاب شوند، یعنی از آب اشباع شوند به طوری که گرد و غبار آن‌ها گرفته شده و به خوبی ملات به آن‌ها بچسبد و آب ملات را جذب ننماید. (شکل 37)
- جهت اجرای بندکشی یکنواخت در مراحل بعدی کار بهتر است در هنگام دیوارچینی بندهای افقی (بند ملات) و بندهای قائم بین آجرها با دقت و فاصله مناسب اجرا گردد.

یک‌رگی کردن

به چیدن اولین رج بنا به منظور تراز کردن سطح کار و رعایت ابعاد روی نقشه یک‌رگی کردن گویند و چون اساس کار دیوارچینی است بسیار مهم می‌باشد و باید دقت لازم را در اجرای آن به کار برد.

اجرای رج اول دیوار

ابتدا ملات رج اول در طول کار و در امتداد شمشه، پهن می‌شود و با شمشه و تراز بنایی سطح فوقانی آن مطابق شکل 38 تراز می‌گردد.

پخش ملات که انجام شد آجرچینی شروع می‌شود. در صورتی که طول دیوار بیشتر از طول شمشه باشد، یک آجر در ابتدا و یک آجر در انتهای دیوار قرار داده می‌شود؛ سپس آن دو آجر را با ریسمانکار در امتداد یکدیگر تراز می‌کنیم. با توجه به اینکه در این حالت، طول شمشه کوتاه‌تر از طول دیوار است می‌توان با دو یا چند بار تراز کردن، کار را ادامه داد. بعد از تراز کردن، آجرها را ریسمان‌بندی می‌کنیم. در ردیف اول ریسمانکار را به دو طریق می‌توانیم ببندیم؛ نخست این که ریسمان را دور یک آجر پیچیده روی آجر تراز شده قرار می‌دهیم و برای این که از جای خود حرکت نکند یک آجر به شکل وزنه روی آن می‌گذاریم. دوم این که می‌توانیم در امتداد طول دیوار، و با فاصله از آن، آجرهای ریسمان‌کشی را روی زمین قرار دهیم و ریسمانکار را در امتداد دیوار به دور این آجرها ببندیم. البته بستن به روش دوم برای این است که آجر اصلی دیوار از جای خود تکان نخورد؛ در این حالت، اجرای رج اول آجرکاری را شروع می‌کنیم. آجری که روی دیوار در امتداد ریسمانکار قرار می‌دهیم نباید به ریسمانکار بچسبد. برای بستن ریسمان روی کار دقت شود که ریسمان به لبه افقی آجر، به گونه‌ای بسته شود که حدودأ دو میلی‌متر با آجر فاصله داشته باشد و این فاصله در تمام طول آجرچینی باید رعایت گردد. (شکل‌های 39 و 40)

کمربند ریسمان

در دیوارهای طولانی پس از این که دو نبش کار را با یکدیگر تراز کردیم ریسمانی که در امتداد دیوار و دو نبش آماده شده می‌بندیم، اگر طول آن زیاد باشد سنگینی ریسمان در وسط، ایجاد قوس می‌کند. برای جلوگیری از قوس ریسمان در وسط دیوار، آجری هم‌تراز دو نبش نصب می‌کنیم و در طول دیوار ریسمان را می‌بندیم؛ تا مانع از افتادگی ریسمانکار در طول دیوار شود. اگر ریسمان طولانی‌تر از حد معمول بود می‌توان این عمل را دو تا سه بار تکرار کرد و طول آن را به اندازه لازم کاهش داد.

اجرای رج‌های بعد مطابق نقشه

بعد از اجرای رج اول به پهن‌کردن ملات با استفاده از کمچه و شمشه ملات روی رج اول اقدام می‌شود و پس از تراز کردن سطح ملات، دو آجر در ابتدا و انتهای کار قرار داده شاقول می‌نمایند (مطابق شکل 42) و آن‌ها را ریسمان‌کشی کرده و ادامۀ آجرکاری را مطابق نقشه و هم‌باد ریسمان تا انتها ادامه می‌دهند.

شکل 42

رعایت پیوند

با توجه به پلان رج‌های فرد و زوج در انتخاب و چیدن آجرها باید به پیوند و قفل و بست آن‌ها توجه نمود به طوری که بندهای قائم، یک رج در میان، در یک راستا قرار گیرند.

شمشه کردن نمای کار

پس از چیدن رج‌ها با شمشه، نمای آجرکاری کنترل می‌شود. این کار با قرار دادن شمشه به طور ضربدری صورت می‌گیرد. در شکل 43 کنترل پیچیدگی کار نشان داده شده است. البته اگر کار، خوب تراز و شاقول بشود و در استفاده از ریسمانکار دقت کافی به عمل آید، خطای پیچیدگی به وجود نخواهد آمد.

شکل 43

فعالیت‌های عملی اجرای پارتیشن آجری در حالت‌های مختلف

مراحل اجرای دیوارهای باربر

مفاهیم کلیدی: دیوار باربر، پیوند آجری 

مراحل اجرای این دیوارها به شرح زیر می‌باشد:

مرحله 1: بررسی نقشه و متره کار 
مرحله 2: تهیه وسایل و مصالح
مرحله 3: پیوندیابی 
مرحله 4: پیاده کردن نقشه 
مرحله 5: اجرای رج‌های دیوار مطابق نقشه و رعایت اصول فنی

تهیه وسایل و مصالح

در اینجا نیز از وسایل آجرچینی که در تیغه‌ها استفاده قرار نموده‌اید کمک بگیرید.

پیوندیابی

با توجه به اینکه موضوع فعالیت، اجرای دیوار با پیوند بلوکی می‌باشد لذا این پیوند به صورت زیر معرفی می‌گردد. در دیوارهای آجری با پیوند بلوکی از آجرهای کامل و سه‌قدی استفاده می‌شود. در این پیوند یک رج به صورت سرنما و یک رج به صورت راسته‌نما چیده می‌شود. لازم به ذکر است که در رج‌های راسته‌نما جهت رعایت پیوند، شروع رج، با آجرهای سه‌قدی آغاز می‌شود. (شکل 51)

پیوندیابی در دیوارهای آجری

به منظور رعایت اصول آجرچینی، قبل از اجرای دیوار لازم است نقشۀ رج‌های فرد و زوج دیوار تهیه شده و بر اساس آن، اقدام به چیدن آجرها نمود تا بندهای قائم در رج‌های متوالی در یک راستا قرار نگیرند؛ به این عمل پیوندیابی گفته می‌شود.

پیاده کردن نقشه

اصول و روش اجرای این دیوار همانند اجرای دیوار جداکننده می‌باشد. این مراحل را به کمک استاد کار و مطابق نقشه، در محل مناسب پیاده و با توجه به اصولی که در دیوارچینی آجری آموخته‌اید اجرا نمائید و کنترل‌های لازم را نیز انجام دهید.

اجرای رج‌های دیوار

اجرای رج اول

همان طور که قبلاً نیز گفته شد، به چیدن اولین رج بنا به منظور تراز کردن سطح کار و رعایت ابعاد روی نقشه یک‌رگی کردن گویند و چون اساس کار دیوارچینی است بسیار مهم می‌باشد و باید دقت لازم را در اجرای آن به کار برد.

اجرای سایر رج‌ها

همانند دیوار جداکننده و مطابق نقشه با رعایت پیوند مورد نظر، سایر رج‌ها را ادامه دهید.