درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هشتم

در درس قبل با نمونه‌هایی از آسیب‌های اجتماعی که افراد را تهدید می‌کند، آشنا شدید. این سؤال پیش می‌آید که چه کسانی از نوجوانان در برابر آسیب‌ها و تهدیدات، محافظت می‌کنند؟

سال گذشته، شما با برخی وظایف قوّهٔ مقننه، آشنا شدید. دانستید که قانون از حقوق همهٔ مردم حمایت می‌کند و همهٔ مردم در برابر قانون، مساوی هستند. اما اگر قانون رعایت نشود، چه باید کرد؟ هر چند بسیار خوب است که همهٔ مردم در کنار هم به گونه‌ای زندگی کنند که هیچ وقت اختلافی بین آنها پیش نیاید، همه وظایف خود را به خوبی انجام دهند، به حقوق یکدیگر احترام بگذارند و قوانین را رعایت کنند، اما به هر حال در هر جامعه‌ای افرادی وجود دارند که با زیر پا گذاشتن قانون تخلّف می‌کنند. همچنین در هر جامعه‌ای اختلافاتی بین افراد، به وجود می‌آید. این اختلافات ممکن است در اثر آگاه نبودن و ندانستن قانون پیش بیاید و یا افرادی عمداً از قانون سرپیچی کنند.

قوّۀ قضائیه

در هر جامعه‌ای باید نهادی وجود داشته باشد که عدالت اجتماعی را برقرار سازد، بر اجرای قوانین نظارت کند، با تخلفات برخورد کند و متخلفان را به مجازات برساند.

این نهاد «قوّهٔ قضائیه» است که پشتیبان حقوق فردی و اجتماعی افراد است.

بر طبق قانون اساسی، رئیس قوّهٔ قضائیه از سوی رهبر جمهوری اسلامی به مدت پنج سال انتخاب می‌شود. رئیس قوّهٔ قضائیه باید فردی مجتهد، عادل، آگاه به امور قضایی و مدیر و مدبّر باشد.

رسیدگی به شکایت‌های مردم و حل اختلافات

یکی از مهم‌ترین وظایف قوّهٔ قضائیه، حل کردن اختلافات مردم است. البته در هر اختلافی بهتر است افراد سعی کنند در درجه اوّل از راه مسالمت آمیز و با گفت‌وگو موضوع را حل کنند و در این راه از افراد باتجربه‌تر و ریش‌سفیدان فامیل و شورای حل اختلاف محلّه کمک بگیرند و در صورتی که نتیجه‌ای حاصل نشد برای حل اختلاف به دادگاه مراجعه نمایند.

دادگاه‌ها انواع گوناگون دارند. همچنین، هیچ‌گاه افراد نباید برای گرفتن حق خود، به طور خودسرانه یا از راه زد و خورد و نزاع، عمل کنند.

انواع دَعاوی (اختلافات)

به طور کلی دَعاوی‌ای که در دادگاه‌ها طرح می‌شوند، به دو دسته تقسیم می‌شوند:

دعاوی (اختلافات) کیفری:

مربوط به اعمالی است که دادگاه برای فردی که مرتکب جرمی شده است، مجازات تعیین می‌کند.

موقعیت‌های 1 و 2، نمونه‌هایی از دعاوی کیفری است: در موقعیت (1) به موجب قانون، فحاشی و افترا یا قدرت‌نمایی، جرم است و مجازات زندان دارد.

در موقعیت (2) نیز به موجب قانون، اگر کسی بدون داشتن مدرک، خود را پزشک، مهندس، وکیل و…، معرفی کند و بخواهد از راه فریب دیگران، منافعی را به دست آورد. «غصب عنوان» نموده و این کار، جرم است و مجازات زندان  دارد.

دعاوی (اختلافات) حقوقی:

مربوط به اعمالی است که دادگاه مجازاتی تعیین نمی‌کند بلکه افراد را ملزم می‌کند که تکالیفشان را انجام دهند یا حقوق قانونی دیگران را بدهند.

موقعیت‌های 3 و 4، نمونه‌هایی از دعاوی حقوقی است: در موقعیت (3) دادگاه، میزان ضرر و زیان را تعیین می‌کند و فرد باید خسارات را بپردازد.

در موقعیت (4) نیز پس از رأی دادگاه، فردی که خطا کرده، باید حقوق دیگری را به او پس دهد.