درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هشتم

دولت و شهروندان

منظور از شهروندان، اَتباع یک کشوراند. سال گذشته با مفهوم «تبعه» و «اَتباع» آشنا شدید. همهٔ کسانی که تابعیت دولت جمهوری اسلامی ایران را دارند، چه شهری باشند، چه روستایی و عشایر، چه در داخل کشور زندگی کنند و چه در خارج از کشور، شهروند ایران محسوب می‌شوند.

شهروندان در رابطه با دولت، حقوق و مسئولیت‌هایی دارند؛ برای مثال: آنها حق دارند از خدمات دولت در زمینه‌های مختلف بهره‌مند شوند، و حق دارند آزادی بیان، اظهار نظر و انتقاد داشته باشند.

در عین حال، شهروندان وظیفه دارند به قوانین و مقررات کشور احترام بگذارند و آنها را رعایت کنند، با دولت مشارکت و همکاری صمیمانه داشته باشند، مالیات خود را بپردازند و در هنگام جنگ از کشور دفاع کنند.

مهم‌ترین وظایف دولت و رئیس‌جمهور

رئیس جمهور و وزرا، مسئولیت‌ها و وظایف متعددی دارند.

بر طبق قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، دولت موظف است شرایط و لوازم سواد و آموزش، بهداشت، شغل مناسب، رفاه، امنیت، فرهنگ و اخلاق اسلامی را در جامعه فراهم کند. دولت، همچنین وظیفه دارد تجهیزات زیربنایی و خدمات عمومی مانند ساختن راه و جاده، پل، بیمارستان، مسکن، مدرسه، سد، مخابرات، آب، برق و گاز و... را در کشور، گسترش دهد.

اجرای قوانین و مصوّبات مجلس (پس از تصویب مجلس شورای اسلامی) از وظایف مهم دولت است. رئیس‌جمهور علاوه بر آنکه وزیران را هدایت و بین آنها هماهنگی ایجاد می‌کند، وظایف و اختیارات دیگری نیز دارد؛ برای مثال، امضای قراردادهایی که بین ایران و کشورهای دیگر بسته می‌شود، امضای استوارنامهٔ سفیران کشور ما و پذیرش استوارنامهٔ سفیران سایر کشورها، اعطای نشان‌های دولتی و… .

دولت و مجلس

دانستید که بین دولت و مجلس، روابطی وجود دارد.

یکی از اقدامات دولت‌ها، تنظیم لایحه در امور مختلف است. این لوایح برای تصویب و قانونی شدن به مجلس شورای اسلامی فرستاده می‌شود.

همچنین نمایندگان مجلس بر فعّالیت‌های دولت نظارت می‌کنند و حق سؤال کردن از رئیس‌جمهور و وزرا را دارند. نمایندگان ممکن است از عملکرد رئیس جمهور یا هر یک از وزیران سؤال کنند. در این صورت رئیس‌جمهور یا وزیری که از او سؤال شده باید در مجلس حاضر شود و به سؤال نمایندگان پاسخ دهد. گاهی نیز ممکن است مجلس، وزیری را استیضاح کند.

درآمدها و هزینه‌های دولت

دانستید که دولت با امور گوناگونی سر وکار دارد. دولت در این امور باید پول‌هایی را هزینه (خرج) کند.

هزینه‌ها

دولت فعّالیت‌های مختلفی را در زمینه آموزش، بهداشت، اوقات فراغت، حفاظت از محیط زیست، مسکن، کشاورزی، صنعت و… انجام می‌دهد. همچنین دولت برای اقدامات عمرانی مثل ساختن پل، جاده، فرودگاه، نیروگاه برق و… باید سرمایه گذاری کند.

فعّالیت یک وزارتخانه مانند آموزش و پرورش را در نظر بگیرید. دولت برای ساختن مدرسه و ادارهٔ آن، پرداخت هزینه‌های آب، برق، حقوق و دستمزد معلمان، مدیران و حقوق کارمندان ادارات آموزش و پرورش، تهیه و تولید کتاب‌های درسی و نظایر آن، باید مبالغی (پول‌هایی) هزینه کند.

درآمدها

دولت برای ادارهٔ امور کشور باید درآمد داشته باشد تا بتواند هزینه کند. به طور کلی در کشور ما درآمدهای دولت را می‌توان به سه بخش تقسیم نمود:

- اکنون با توجه به شکل بگویید دولت بیشتر درآمدهای خود را از چه راهی به دست می‌آورد؟
- بخشی از درآمدهای دولت نیز از راه «مالیات» تأمین می‌شود. مالیات پولی است که بر طبق قانون، افراد و مؤسسات به دولت می‌پردازند تا در جهت ادارهٔ امور کشور، مورد استفاده قرار بگیرد.
- بخش دیگری از درآمدهای دولت که در مقایسه با موارد دیگر کوچک‌تر است از سایر منابع، تأمین می‌شود. برای مثال درآمدی که دولت از بابت ارائه خدمات برق، آب، گاز و تلفن به مردم، به دست می‌آورد یا درآمدهای مربوط به خدماتی مانند صدور گواهینامهٔ رانندگی، سند مالکیت، گذرنامه و نظایر آن، یا درآمدهای ناشی از سرمایه گذاری در صنایع بزرگ از دیگر درآمدهای دولت هستند.

بودجه

بودجه به زبان ساده یعنی پیش‌بینی دخل و خرج دولت یا همان درآمدها و هزینه‌ها. بودجه سندی است که دولت در آن درآمدها و هزینه‌های یک کشور را برای یک سال، معین می‌کند. یکی از وظایف مهم دولت‌ها، تنظیم «لایحهٔ بودجه» است.

این سند باید در مجلس شورای اسلامی تصویب شود. علاوه بر آن، مجلس بر درآمدها و هزینه‌های دولت نظارت می‌کند.