درسنامه آموزشی علوم تجربی کلاس اول

نکات آموزشی

کتاب درسی اطلاعات مقدماتی را برای تهيه فهرست در اختيار دانش‌آموزان قرار می‌دهد. تلاش نماييد با طرح پرسش‌هايی: مثل: «در محلی که شما زندگی می‌کنيد می‌توانيد موارد ديگری نام ببريد؟ و...» اطلاعات کتاب را بسط دهيد. احتمالاً دانش آموزان به راحتی نمی‌توانند با توجه به موقعيت زندگی خود نام مکان‌هايی که آب مورد استفاده آنها از آن تأمين می‌شود را نام ببرند. به آنها فرصت دهيد تا فهرست خود را با کمک گرفتن از اعضای خانواده به تدريج تکميل نمايند. اين فهرست را برای مدتی بر روی ديوار کلاس نصب نماييد تا در طی فرصت داده شده تکميل شود. اين فهرست می‌تواند با استفاده از تصاوير نيز کامل شود (در موقعيت‌های ديگر يادگيری نيز از اين روش به هنگام جمع آوری اطلاعات استفاده نماييد). اين شيوه کار يادگيری را به محيط کلاس درس منحصر نمی‌کند و علاوه بر آن به دانش‌آموز اين اعتماد به نفس را می‌بخشد که بر اساس آموخته‌های کلاس درس می‌تواند فرايند يادگيری خود را دنبال کند. بر اساس فهرست (تنوع، تعداد) تهيه شده و تغييرات آن در طول مدت يک هفته ميزان توانايی دانش آموزان را سنجش نموده و اطلاعات به دست آمده را در اجرای فعاليت‌های بعدی مورد استفاده قرار دهيد (سنجش مستمر).

پاسخ به پرسش «با اين مقدار آب چه کاری می‌توانيم انجام دهيم؟» را با روش بارش مغزی دريافت کنيد و بر روی پاسخ‌هايی که مربوط به ارزش آب است تأکيد نماييد. به اين منظور از دانش آموزان بخواهيد از بين پاسخ‌های داده شده مواردی که عدم وجود آب موجب می‌شود زندگی انسان/ موجود زنده به خطر بيفتد را مشخص نمايند. سعی کنيد، ظرفی که برای آب انتخاب می‌کنيد، ارتباطی با مصرف خاصی از آب نباشد، به طور مثال اگر شما پارچ آب انتخاب کنيد، پاسخ دانش آموزان بيش‌تر به سمت آشاميدن گرايش پيدا می‌کند، در حالی که پاسخ‌ها معمولاً بسيار متنوع است. بهتر است اين فعاليت به يک بازی نشاط آور تبديل شود. پيشنهاد می‌شود از هر دانش‌آموز بخواهيد فقط يک کاربرد برای آن مقدار آب پيشنهاد کند. دانش آموزان ديگر يکی يکی کاربرد مورد نظر خود را می‌گويند بدون اين که کاربرد آنها توسط دانش آموز ديگر پيشنهاد شده باشد. دانش آموزی که نتواند پاسخ دهد يا پاسخ او تکراری باشد از بازی خارج می‌شود. اين بازی آنقدر ادامه پيدا می‌کند تا يک نفر نفر برنده شود.

با طرح اين پرسش: «اگر برای مدت يک شبانه‌روز فقط دو بطری آب در اختيار داشته باشيد چگونه آن را مصرف خواهيد کرد؟» از آنها بخواهيد ابتدا به صورت فردی و سپس گروهی پاسخ دهند. می‌توانيد از دانش آموزان گزارش گروهی بخواهيد و ساير دانش آموزان نظرات تکميلی خود را در مورد استفاده بهينه از آبی که در اختيار دارند ارائه کنند. در پايان اين گفت‌وگو پيشنهاد کنيد از روش‌های پيشنهاد شده مواردی را برای صرفه جويی در مصرف آب در طی يک روز / يک هفته را استفاده کرده و نتايج آن را به کلاس گزارش نمايند. برای انجام اين کار بايد با خانواده‌ها هماهنگی لازم صورت گيرد. پيشنهادات دانش آموزان را برای مدتی بر روی ديوار کلاس درس نصب نماييد.

در فعالیت «قصه‌ی آب (شگفتی‌های آفرینش)» کلماتی مانند تبخير و ميعان را به کار نبريد. می‌دانيد که هر قطره از هزاران ذره کوچک‌تر قابل مشاهده‌ی آب تشکيل می‌شود. به طور مثال ابرها از قطعات بسيار کوچک يخ و يا از تجمع بسيار فراوان ذره‌های قابل مشاهده‌ی آب تشکيل شده‌اند. ابر در زمانی سبب ريزش باران می‌شود که ذره‌های بسيار ريز به هم بچسبند و تشکيل قطره بدهند. و وزن آن می‌تواند سبب فرو افتادن آن به زمين شود. بايد توجه داشته باشيد که آب وقتی به صورت گاز است به هيچ عنوان قابل مشاهده با چشم نيست و بخاری که در حمام يا روی شيشه و يا بالای کتری می‌بينيد همگی ذره‌های کوچک آب هستند.

هدف از فعاليت «بازی زیر آب یا روی آب» آشنايی با طبقه بندی در يک محيط نشاط انگيز است. بنابراين به هيچ عنوان مفهوم چگالی مورد نظر نيست. هم چنين جنس مواد را در اين فعاليت و طبقه بندی دخالت ندهيد. پيشنهاد می‌شود ابتدا مواد را به دو گروه طبقه بندی کنند، آنهايی که زير آب نمی‌روند و آنهايی که زير آب می‌روند. و سپس در قسمت آخر يک گروه ديگر به آنها اضافه می‌شود، آنهايی که می‌توانند گاهی روی آب و گاهی زير آب باشند، مانند در شيشه‌ی مربای فلزی که اگر آن را با زاويه وارد آب کنيد زير آب می‌رود و اگر آن را به آرامی از طرف خارج روی آب قرار دهيد روی آب قرار می‌گيرد. و يا اگر خمير مجسمه سازی به صورت گلوله باشد به زير آب می‌رود و اگر آن را به شکل کاسه درآوريد روی آب قرار می‌گيرد.

تعداد 4 بطری را تا نيمه پر از آب کرده و در داخل يکی از آنها مقداری جوهر، در ديگری مقداری نمک، و در سومی مقداری روغن مايع بريزيد، و به آب بطری چهارم چيزی اضافه نکنيد. از دانش آموزان بخواهيد با مشاهده بطری‌ها مشخص کنند آب کدام بطری قابل آشاميدن است و چرا؟ پاسخ‌های دانش آموزان را مورد ترديد قرار داده و پاسخ‌ها را به اين سمت هدايت نماييد که
ظاهر آب بيانگر سلامت آب نيست. در پاسخ‌ها توجه آنان را به ويژگی‌های آب آشاميدنی جلب نماييد. اگر دانش آموزان به بيماری‌هايی که حاصل نوشيدن آب ناسالم است اشاره نمودند شما از آن استقبال نماييد. و آنها را راهنمايی کنيد که در صورت امکان روش‌های سالم سازی آب در محيط زندگی خود را با مشارکت خانواده شناسايی نموده و آنها را به کلاس گزارش کنند.

به دنبال فعاليت‌های کلاسی، دانش‌آموزان را به محيط (داخل/ خارج) مدرسه برده و از آنان بخواهيد کارهايی که موجب هدر رفتن/ آلوده شدن آب مصرفی می‌شود را شناسايی کنند. سپس از طريق بحث و گفت‌وگوی جمعی روش‌هايی برای کاهش مصرف آب/ آلودگی پيشنهاد دهند. پيشنهادات را با مديريت مدرسه در ميان گذاشته و برخی از آنها را که جنبه اجرايی دارد با مشارکت دانش آموزان عملی نماييد. در صورتی که بتوانيد نتيجه اجرای اين فعاليت را در سطح مدرسه به نمايش بگذاريد انگيزه دانش آموزان را برای صرفه جويی/ کاهش آلودگی افرايش داده‌ايد. دانش آموزان را بر مبنای پيشنهاداتی که در زمينه استفاده بهينه (صرفه جويی، حفظ/ کاهش آلودگی) از آب ارائه می‌دهند سنجش کنيد. در مواقع ديگر در طی سال هر زمان که مناسب ديديد مجدداً دانش آموزان را از باب توجه به اهميت مواردی که در طی اين درس با آنان کار کرده‌ايد سنجش کنيد و در صورت لزوم برای نهادينه کردن توجه به ارزش آب و مصرف بهينه آن از تلاش‌هايی که در اين مورد کرده‌اند جويا شويد.

تدارک فرصتی که دانش آموزان بتوانند تأثير کاهش مصرف آب را تجربه نمايند می‌تواند حساسيت آنان را در مصرف بهينه از آب بالا ببرد.

در پاسخ به پرسش: «آب شهر يا روستای شما از کجا تأمين می‌شود؟» پيشنهاد می‌شود دانش آموزان را به محوطه حياط/ آبخوری برده و به آنها روش شستن صحيح دست را آموزش دهيد. پس از شستن دست‌ها اين پرسش را مطرح کنيد: «این آبی که استفاده می‌کنيد از کجا می‌آيد؟ آبی که در خانه استفاده می‌کنيد از کجا می‌آيد؟ آبی که برای آبياری گل‌ها استفاده می‌شود از کجا می‌آید؟ و...» هيچ پاسخی را رد يا تأييد نکنيد. در بازگشت به کلاس از آنها بخواهيد در گروه‌های دو يا سه نفره قرار گرفته و با توجه به گفت‌وگوی صورت گرفته مسيری را که آب از منبع تا محل استفاده طی می‌کند رسم کنند. بديهی است پاسخ و نقشه‌ای که دانش آموزان رسم می‌کنند موقعيت زندگی دانش آموزان (شهر/ روستا) و نيز تصورات آنان در مورد منبع، هدف از اين فعاليت جلب توجه دانش آموزان در پاسخ به پرسشی است که تا به حال به صورت مستقيم با آن روبه‌رو نشده‌اند اما بخشی از زندگی روزمره آنها است و بنابراين رعايت فاصله/ واقعيت‌ها ضروری نيست و رسم مسير با توجه به دريافت‌های شخصی دانش آموزان صورت می‌گيرد.

نقاشی‌ها را بر روی ديوار نصب نموده و توجه دانش آموزان را به منابع مختلف آب (رودخانه، منبع آب دستی، منبع آب شهر، منبع آب مجتمع‌های مسکونی، چشمه، چاه و…) و ارتباط آنها با يکديگر جلب کنيد و با طرح پرسش‌هايی مثل آب موجود در منبع نقاشی حسين از کجا می‌آيد؟ اين پرسش را ادامه دهيد تا دانش آموزان به رابطه بين آب موجود در منبع/ چاه و آب رودخانه/ چشمه و… اشاره کنند. سپس با طرح اين پرسش که اگر ما آب رودخانه‌ها/ چشمه‌ها/ چاه را آلوده کنيم چه اتفاقی برای ما خواهد افتاد؟ بحث را دنبال کنيد. پس از اجرای اين فعاليت به دانش آموزان به مدت يک هفته فرصت دهيد در صورت تمايل نقاشی‌های خود را بازسازی کنند و مجدداً به ديوار کلاس نصب کنند. اين شيوه کار به دانش‌آموزان فرصت می‌دهد تا خودشان فرايند آموزش خود را گسترش دهد و نيز متوجه می‌شوند که معلم به دنبال دريافت پاسخ صحيح نيست و برای وی فرايند کار و تلاش دانش‌آموز در يافتن پاسخ مهم است.

دانش آموزان را بر مبنای تلاش آنان برای کسب اطلاعات مناسب برای رسم نقشه و نيز توانايی آنان در رسم مسير آب از منبع تا محل استفاده (تنوع منابع/ ايستگاه‌هايی که آب در مسير خود طی می‌کند) سنجش کنيد و حاصل سنجش را مبنای گام بعدی آموزش خود قرار دهيد. بديهی است دانش آموز بايد احساس کند که شما به تلاش وی در انجام فعاليت‌ها بدون توجه به حاصل کار وی نيز اهميت می‌دهيد.