درسنامه آموزشی علوم تجربی کلاس اول

نکات آموزشی و فعاليت‌های پيشنهادی

بازديد علمی

مناطق مختلف کشور ما از نظر آب‌وهوايی تفاوت دارد شما می‌توانيد درس گياهان را بسته به شرايط خود در فصل مناسب ارائه دهيد.
- اين درس با يک گردش علمی در مکانی که انواعی از گياهان را دارد، آغاز می‌شود. اين مکان بسته به موقعيت و امکانات در اختيار شما، ممکن است جنگل، مزرعه، باغ، پارک، باغچه‌ی کنار مدرسه باشد. مهم آن است که در موقعيت يادگيری انواع گوناگونی از گياهان شامل درخت، بوته و گياهان علفی محل زندگی دانش آموزان باشند که گل و يا ميوه هم داشته باشند.
- بهتر است در اين فعاليت از کمک چند نفر از اوليای بچه‌ها و فرد مطلعی مثل باغبان يا کشاورز که گياهان محل را بشناسد و در راهنمايی بچه‌ها به شما کمک کند، استفاده کنيد تا از خطرات احتمالی مثل وجود گياه گزنه که دست زدن به آن موجب سوزش می‌شود شما را آگاه کند.
- از بچه‌ها بخواهيد غذاهای گياهی مثل ميوه همراه بياورند تا ميوه‌ها و دانه‌هايشان موضوع گفت‌وگو باشند به ويژه اگر درخت آنها در محيط باشد ولی ميوه نداشته باشد.
- به بچه‌ها تذکر دهيد که بايد پس از اين فعاليت، قبل از خوردن ميوه دست‌های خود را بشويند.
- برای بررسی گياهان پيشنهاد می‌شود، يک گياه را انتخاب کنيد و از بچه‌ها بخواهيد قسمت‌های مختلف آن را مشاهده کنند و اندام‌های آن را نام ببرند. شما در صورت لزوم گفته‌های آنها را تصحيح کنيد. اين فعاليت به شما امکان می‌دهد از ميزان اطلاعات بچه‌ها درباره گياهان مطلع شويد. توجه داشته باشيد که عملکرد اندام‌های گياهان به طور کامل مورد نظر نيست ولی اگر بچه‌ها به آنها اشاره کردند و نشان دادند که اين موضوع‌ها را درک کرده‌اند، همان اندازه کافی است مثل اين که ريشه گياه را در خاک نگه می‌دارد؛ برگ‌ها و گل‌ها روی ساقه قرار دارند. همچنين در اين‌جا آشنايی با موارد استثنايی مثل ساقه‌های تغيير يافته مثل سيب زمينی مورد
نظر نيست.
- در مرحله بعد از بچه‌ها بخواهيد هر دو نفرشان يک گياه را انتخاب کنند و هر گروه ابتدا قسمت‌های مختلف آن را به شما و دانش آموزان ديگر نشان بدهند. توجه داشته باشيد که بچه‌ها گياهان مختلف را مشاهده کنند.
- با به کار بردن و تکرار واژه گياه برای انواع گياهان از قبيل درخت، گياهان علفی مثل چمن و بوته‌ها مراقبت کنيد دانش آموزان واژه گياه را برای همه انواع گياهانی که می‌بينند و نه فقط برای درخت به کار برند.
- در انجام فعاليت‌ها به موارد زير توجه کنيد:
1- مشاهده: هر چه بچه‌ها از حواس خود بيشتر استفاده کنند و جزئيات بيشتری را شرح دهند، مشاهده آنها دقيق تر است. بنابراين به آنها سرکشی کنيد و از آنها سؤالات مناسب بپرسيد. و هدايت کنيد تا از حداکثر حواس خود استفاده کنند. برای مشاهده ريشه، يک گياه مناسب را از خاک خارج کنيد و پس از اين که بچه‌ها همه آن را مشاهده کردند به خاک باز گردانيد و اهميت اين کار را از بچه‌ها بپرسيد.

2- توصيف: برای توصيف (بيان مشاهدات) هر اندام گياه، بچه‌ها می‌توانند از اندازه، شکل ضخامت، رنگ، زبری و نرمی آنها صحبت کنند. آنها بايد به شکل لبه برگ يا گلبرگ مثل صاف بودن و يا دندانه داشتن و… توجه کنند. هر چه توصيف دقيق‌تر باشد، نشان می‌دهد که مشاهده دقيق‌تر بوده است. ممکن است برخی بچه‌ها به نکات بسيار ويژه‌ای توجه کنند مثل اين که شکل رگبرگ‌ها متفاوت است و يا برخی گلبرگ‌ها به هم متصل‌اند و برخی از هم جدايند. اين موضوع سطح بالاتر عملکرد را نشان می‌دهد که بايد در ارزشيابی مورد توجه قرار بگيرد.

- دانش آموزان برای بيان مشاهدات، مثل مشاهده‌ی ريشه درخت می‌توانند نقاشی هر چند ناشيانه بکشند. آنان را هدايت کنيد که در نقاشی خود جزئيات موضوع را بهتر نشان دهند. البته نقاشی بچه‌ها در اين سن مقياس درستی ندارد و هدف اصلی در اين جا استفاده از نقاشی برای يادآوری آموخته‌ها و بيان آنهاست. پيشنهاد می‌شود نکته‌های مهم گفته‌های آنها را ثبت و به
کمک خودشان با نقاشی‌شان مقايسه کنيد. مثلاً اگر نقاشی‌های آنها شبيه به هم باشند نشان می‌دهد که مشاهداتشان درست نبوده است. نقاشی‌های بچه‌ها را در پوشه‌هايشان نگه‌داری کنيد و آنان را مطمئن کنيد هر زمان که بخواهند می‌توانند نقاشی خود را اصلاح کنند.

3- مقايسه و طبقه بندی: در اين مرحله از بچه‌ها بخواهيد گياه انتخابی خود را با گياهی که در ابتدا شما انتخاب کرده بوديد يا گياه ديگری مقايسه کنند و شباهت‌ها و تفاوت‌های آنها را بيان کنند. مثلاً اندازه آنها را مقايسه کنند و برای توصيف اندازه‌ها از قد خودشان، اندازه دست و يا انگشتانشان استفاده کنند. يا اگر درخت تنومندی در محيط است با يکديگر دست‌هايشان را دور تنه آن حلقه کنند و تعداد خودشان را بشمارند. برای مقايسه پرسش‌های مناسبی را طرح کنيد مثل اين که بلندترين گياهی که ديديد کدام است؟ ساقه کدام گياه از همه قطورتر است؟

- بچه‌ها می‌توانند برگ‌های زرد و يا بر زمين افتاده‌ی گياهان را جمع آوری و مقايسه و طبقه‌بندی کنند. مثلاً از نظر شکل برگ آنها را به چند گروه تقسيم کنند: برگ‌هايی که درازند و برگ‌هايی که پهن‌اند (و يا شکل لبه برگ‌ها را معيار مقايسه قرار دهند).

- در صورت امکان دانش‌آموزان را راهنمايی کنيد تا در بيان شفاهی مشاهدات خود نام واقعی گياه را ذکر کنند.
- هر زمان که دانش آموزان آمادگی داشتند واژه‌های مربوط به گياهان مثل ريشه، ساقه، برگ و گل را بنويسند، از آنها بخواهيد اين واژه‌ها را در جمله‌ای به کار برند. آنان می‌توانند با اين واژه‌ها نقاشی‌هايی را که قبلاً کشيده‌اند نام گذاری کنند و پيشرفت خود را ملاحظه کنند و به اطلاع ديگران (هم سالان و يا خانواده) برسانند (نظير اين فعاليت در کتاب کار دانش آموز آورده
شده است).
- در کتاب دانش آموز اندام‌های مختلف گياه در فعاليت‌های جداگانه طرح شده ولی در عمل وقتی شما گياهانی را در دسترس داريد که بخش‌های رويشی (برگ، ساقه، ريشه) و زايشی (گل، ميوه و دانه) آنها قابل مشاهده است، اين فعاليت‌ها را می‌توانيد تلفيق کنيد. زيرا مهم است که دانش آموز با گياه به عنوان يک کل واحد آشنا شود.
- ممکن است در اين فعاليت برای مشاهده بخش‌های کوچک گياه دانش‌آموزان به ذره‌بين نياز داشته باشند، از قبل از خود آنها بخواهيد ذره‌بين به همراه داشته باشند و يا به کمک مدرسه برايشان تهيه کنيد.

کاشتن دانه

در اين فعاليت فرصتی فراهم می‌شود تا دانش‌آموزان رشد گياه را از نزديک مشاهده کنند. اين فعاليت نقش جمع بندی آموخته‌ای آنان درباره‌ی گياهان را نيز دارد. البته اين فعاليت بايد به کمک يک بزرگسال و راهنمايی او انجام شود ولی نقش اصلی را بايد خود دانش‌آموز ايفا کند. اگر لازم باشد دانش‌آموز بايد چند بار اين کار را انجام دهد و يا چند دانه بکارد تا به نتيجه برسد و
قسمت‌های مختلف گياه و حتی گل، ميوه و دانه آن را مشاهده کنند.

بچه‌ها بايد مراحل رشد دانه را مشاهده و شرح دهند. در صورت امکان به کمک يک بزرگ‌تر از مراحل رشد عکس بگيرند و يا نقاشی کنند. بر روی نقاشی‌ها و عکس‌ها تاريخ آنها را ثبت و در گزارش شفاهی خود از آنها استفاده کنند.

در صورت امکان دانش آموزان حاصل اين فعاليت را به کلاس بياورند و کار يک ديگر را هم مشاهده و مقايسه کنند.
- از دانش آموزان بخواهيد درباره‌ی رشد گياه خود پيش بينی کرده و بعد از پايان کار درستی آنها را بيازمايند. مثلاً پيش بينی کنند اولين قسمتی از گياه را که خواهند ديد، کدام قسمت است؟
- به مشاهده دانش‌آموزان جهت بدهيد. از قبل با آنان قرار بگذاريد که در مشاهده به نکات خاصی توجه کنند. مثلاً از آنها اين سؤال‌ها را بپرسيد: اولين تغييری که در دانه ديدی چه بود؟ چند روز طول کشيد تا اولين برگ‌ها را ببينيد؟ و به طور کلی هر از چند گاهی از دانش آموزان بخواهيد درباره‌ی رشد گياه خود گزارش بدهند.
- دانش آموزان می‌توانند دانه‌ها را در ظرف حاوی خاک (تراريوم) به نحوی بکارند که دانه و رويش آن قابل مشاهده باشد.
- از دانش آموزان بخواهيد درباره‌ی سختی‌هايی که برای مراقبت از گياه خود داشته‌اند نکاتی را بيان کنند.
- به عنوان فعاليت پيشنهادی مسابقه‌ای ترتيب دهيد که در آن هر گروه اندام‌های گياه را تشخيص بدهند و کار هر گروه ثبت شود و در پايان به کمک خود آنان امتياز بدهيد.
- علاوه بر دانه از بخش‌های ديگر گياه هم ممکن است يک گياه کامل به وجود آيد، مثلاً می‌توانيد از بچه‌ها بخواهيد سيب زمينی جوانه زده و يا پياز ريشه‌دار سالمی را در خاک بگذارند و رشد آنها را مشاهده کنند.
- مسئوليت نگه‌داری گياهان نزديک منزل يا مدرسه را به دانش آموزان بسپاريد و از آنها گزارش فعاليت‌شان را بخواهيد.
- در صورت امکان می‌توانيد دانش آموزان را به يک مغازه‌ی ميوه و يا سبزی فروشی ببريد (يا از اوليا بخواهيد اين کار را انجام دهند) تا آنها درباره‌ی گياهان محل زندگی خود اطلاعات جمع آوری کنند و يا از افراد مطلع برای حضور در کلاس دعوت کنيد.
- درباره‌ی گياهان خوراکی، می‌توانيد از دانش آموزان بخواهيد با جمع آوری عکس از چگونگی تهيه‌ی غذاهای گياهی مثلاً تبديل دانه‌ی گندم به نان، گزارشی تهيه کنند و ضمن اين کار با مشاغل مربوط به آنها آشنا شوند. علاوه بر آن از ديگر مشاغل مربوط به گياهان نيز گزارش شفاهی کوتاهی تهيه و ارائه کنند.
- برای موضوع حفظ و نگهداری گياهان از دانش آموزان بخواهيد خود را جای يک گياه تصور کنند و انتظارات خود را از انسان‌ها بيان کنند.
از دانش آموزان بخواهيد در طول يک هفته مواردی از رفتارهای نادرست با گياهان را که در اطراف خود می‌بينند، ثبت و به کلاس ارائه کنند.
- رفتارهای دانش آموزان با گياهان در بازديد علمی را مشاهده و ثبت کنيد و بعداً با تعريف داستانی که خود ساخته‌ايد، برخی رفتارهای نادرست را گوشزد کنيد. و ضمن آن با دانش آموزان درباره‌ی رفتار درست گفت‌وگو کنيد.
- با همکاری دانش‌آموزان، اوليای مدرسه (و يا شهرداری) مکانی را برای جمع آوری کاغذهای استفاده شده‌ی  درون مدرسه اختصاص دهيد و کاغذها را به مراکز بازيافت بفرستيد. هم چنين می‌توانيد از افرادی مطلع برای گفت‌وگو با بچه‌ها دعوت کنيد.
- هنگام رفتن به بازديد علمی بچه‌ها می‌توانند سرودهايی را که خود ساخته‌اند، درباره‌ی گياهان و مراقبت از آنها بخوانند.