درس در يک نگاه
زندگی ما هيچ وقت از جانوران جدا نبوده است. ما از ابتدا با جانوران در محيط زندگی شريک بودهايم. جانوران به ما غذا و پوشاک میدهند و در انجام کارها به ما کمک میکنند، به طوری که بدون وجود آنها، زندگی ما غيرممکن است يا بسيار محدود و مشکل خواهد شد.
در اين درس دانش آموزان با جمع آوری اطلاعات در مورد جانوران محيط اطراف پی میبرند که همهی موجودات زنده برای زنده ماندن به آب، غذا و هوا نياز دارند و برای به دست آوردن غذا به شيوههای مختلف حرکت میکنند، هر موجود زندهای رشد میکند و فرزندانی نظير خود را به وجود میآورد. در فرايند آموزش اين درس دانش آموزان به ارزش و اهميت وجود جانوران و تأثير آنها را در حفظ تعادل طبيعت پی میبرند و نسبت به حفاظت از آنان حساس میشوند.
اهداف/ پيامدها
در پايان اين درس انتظار میرود دانشآموزان بتوانند:
سطح ١- ويژگی رشد، حرکت و غذا خوردن و برخی از تفاوتهای ظاهری يک جانور محيط اطراف خود را بيان کنند.
سطح 2- در فهرستی سه ويژگی اصلی دو يا چند جانور را مقايسه کنند و به اين ترتيب گوناگونی جانوران را نشان دهند.
سطح ٣- جانوران را با توجه به تفاوتها و شباهتهای آنها طبقه بندی کرده و در اين طبقهبندی به گوناگونی آنها هم توجه کنند.
وسایل و مواد آموزشی
- فيلم و لوح فشرده آموزشی
- تصاوير جانورانی که دانشآموزان با آنها آشنا هستند و چند تصوير ناآشنا (بهتر است تصاوير از تعداد دانشآموزان بيش تر باشد تا حق انتخاب داشته باشند.)
- بر چسب تصويری جانوران برای فهرست کردن
- جدول مقايسه ای برای طبقه بندی جانوران
- تهيه غذا و جای مناسب برای نگهداری جانور يا جانوران
کدامها زنده هستند؟
بچّههای این کلاس، عکسهایی را که داشتند در دو گروه زنده و غیر زنده قرار میدهند. شما هم این کار را در گروههای خود انجام دهید.
فاطمه و هم گروهیهای او عکس غیر زندهها را به معلّم میدهند و به جای آن عکس جانور میگیرند. حالا هر دانش آموز یک عکس جانور دارد.
این دو چه تفاوتهایی با هم دارند؟
به نظر شما هر کدام از این دو در کدام گروه قرار میگیرد؟
شکل و اندازهی جانوران گوناگون است.
هر دانشآموز، جانوری را که انتخاب کرده است به دوستانش معرّفی میکند.
شما هم این کار را انجام دهید.
کودکان به طور طبیعی به جانوران علاقه دارند. کنجکاوی، این علاقه را بیشتر میکند. کسی که کنجکاو است، زیادتر و زودتر یاد میگیرد.
جانوران غذا میخورند.
شما هم مثل سارا دربارهی غذا خوردن جانوری که انتخاب کردید، صحبت کنید.
کودکان را به دیدن فیلمهای مستند دربارهی جانوران تشویق کنید. به آنها فرصت دهید دربارهی فیلمها با هم گفتوگو کنند.
جانوران حرکت میکنند.
دو دانش آموز با نمایش، حرکت مار را نشان میدهند. مریم دربارهی آن با دوستانش صحبت میکند. زهرا شکل آن را میکشد.
شما چگونه حرکت جانوری را که انتخاب کردید، معرّفی میکنید؟
آیا این جانوران مثل هم حرکت میکنند؟
چرا جانوران حرکت میکنند؟
جانوران رشد میکنند.
احمد دربارهی رشد جوجه، اطّلاعات زیادی جمع کرده است و آنها را به دوستانش میگوید. شما دربارهی رشد جانوری که انتخاب کردهاید، چه اطّلاعاتی میتوانید بدهید.
همراه فرزندتان رفتارهای جانوران را مشاهده کنید؛ مثلا دربارهی راههای مراقبت از جانوران و محیط زندگیشان گفتوگو کنید.
بعضی از جانوران برای ما مفید هستند.
نرگس با دوستانش دربارهی فایدههای گاو صحبت میکند.
شما هم دربارهی فایدههای یک جانور با دوستانتان صحبت کنید.
چه شغلهایی میشناسید که با جانوران سر و کار دارند؟
بعضی از جانوران برای ما مشکلاتی به وجود میآورند.
بعضی از جانوران انسان را بیمار میکنند.
سوسن دربارهی راههای دور نگهداشتن غذا از مگسها با دوستانش گفتوگو میکند.
شما دربارهی یک جانور دیگر اطلاعات جمع آوری کنید و گزارش دهید.
دانستنیهای معلم
موجودات زنده به گروههای آغازيان ساده مانند: باکتریها و جلبکهای ذرهبينی، آغازيان پيش رفته مثل: جلبکهای سبز، گياهان، جانوران و قارچها طبقه بندی میشوند.
بدن همهی جانداران به جز ويروسها از سلول ساخته شده است.
فقط در سلولهای آغازيان ساده هستهی مشخص وجود ندارد. در تمام جانداران ديگر، سلولها هسته دارند.
همهی جانداران در خاصهی زير مشترکاند:
همهی آنها با خوردن انرژی لازم را برای حرکت کردن و انجام اعمال حياتی مختلف دريافت میکنند.
همگی، توانايی حرکت کردن به شکلهای مختلف را دارند و اين حرکت برای تغيير دما، رطوبت، کمبود اکسيژن، ... يا به دست آوردن غذا صورت میگيرد.
با وجود شباهتهای زياد ميان جانداران، تفاوتهايی هم در شکل بدن و نوع رفتار ميان آنها وجود دارد. حتی اين تفاوت را در ميان اعضای يک گونه هم میتوان يافت که به کمک آنها، تشخيص و شناسايی آنها ممکن میشود. مثلاً دو نفر انسان را کاملاً مشابه نمیتوان در دنيا پيدا کرد.
تفاوتها و شباهتهای ظاهری
تفاوتهای جانوران به ساختمان بدن و نوع عمل آنها مربوط میشود.
از لحاظ ساختمانی گروه بزرگی از جانوران در داخل بدن اسکلت استخوانی يا غضروفی دارند که به آنها مهرهدار میگويند. دليل اين نوع نامگذاری در ستون مهرههاست که بخش اصلی اسکلت داخلی را تشکيل میدهد و استخوانهای ديگر به آنها متصل است اسکلت، تکيه گاه ماهيچهها و نگه دارندهی شکل بدن و محافظت کننده اندامهای حياتی مانند قلب، شش و مغز است.
در گروه ديگر که بیمهره ناميده میشوند، اسکلت داخلی وجود ندارد و در بيشتر آنها، نوعی پوشش در سطح بدن ديده میشود که همان وظايف اسکلت داخلی را انجام میدهد.
مهرهداران (ماهیها، دوزيستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران) در مقايسه با بیمهرهها (اسفنجها، کيسه تنان، کرمها، نرم تنان، خارتنان و بند پايان) جثههای بزرگتری دارند، زيرا اسکلت خارجی به علت انعطاف ناپذيری با سنگينی زياد مانند صدفها مانع رشد بيشتر بدن میشود و از سرعت حرکت میکاهد.
تفاوتهای شکل جانوران تابع محيط زندگی (آب، بيابان، جنگل، …) آنها هم هست.
مثلاً جانوری که ساکن آب است به جای شش، آبشش دارد يا از راه پوست تنفس میکند.
تفاوت در نوع محيط زندگی باعث ايجاد تفاوت در رفتارهای انتخاب غذا و نوع آنها هم میشود مثلاً جانوری که گوشتخوار است اگر دندان داشته باشد از آن فقط برای گرفتن طعمه استفاده میکند. اما جانوران علفخوار از دندانهای پهن برای خرد کردن علف استفاده میکنند.
همهی گروههای مهرهداران به جز ماهیها دارای دو جفت دست و پا هستند اما متناسب با نوع محيط و نوع غذا، شکل دست و پا تغيير میکند چنان که در پرندهها، دستها تبديل به بال شده يا در مارها دست و پاها از بين رفته است.
به همين ترتيب پوشش بدن هم بسته به نوع محيط زندگی فرق میکند. جانوران ساکن مناطق سرد برخلاف جانوران ساکن بيابان پوششهای ضخيمتری دارند.
نکات آموزشی و فعاليتهای پيشنهادی
برای اينکه بتوانيد جو مورد اعتمادی ايجاد کنيد. در حالی که در کنار دانش آموزان ايستادهايد از آنان بخواهيد تا هر کس به نوبت نام يک جانور را بيان کند. يکی از جانورانی را که فکر میکنيد دانش آموزان با آن بهتر ارتباط برقرار میکنند، انتخاب کنيد مثل: آهو، کبوتر، شير يا… به آنها بگوييد که تصور کنند من يک (آهو) هستم به آن بگوييد: دوست داريد دربارهی من چه چيزهايی بدانيد؟
به نوبت سؤالها را بشنويد اما پاسخ سؤالها را بيان نکنيد. شما میتوانيد سؤال را به خود آنان برگردانيد و بخواهيد تا خودشان پاسخ دهند. ممکن است سؤالهايی را که میپرسند پراکنده باشد مثل: آهو شبها کجا میخوابد؟ چه غذايی میخورد؟ چند تا بچه دارد؟ و…
و همچنين بخواهيد تا به سؤالهای همديگر دقت کنند و سؤالهای تکراری نپرسند. شما هم به سؤالهايی که میپرسند با دقت و با ديد مثبت توجه کنيد. به اين ترتيب آنها تشويق میشوند تا با ديد بازتر، سؤالهای متنوعتری بپرسند.
با اجرای اين فعاليت زمينهای مناسب برای تحقيق و بررسی دربارهی جانوری که انتخاب کردهاند فراهم میشود.
- يک جانور يا تصويری از جانور را در داخل جعبهای مثل جعبهی کفش قرار دهيد. به طوری که از بيرون معلوم نباشد. به دانشآموزان بگوييد سؤالهايی بپرسند که پاسخ آن فقط بله يا خير باشد و همچنين زمانی میتوانند نام آن جانور را بيان کنند که کاملاً مطمئن شده باشند. اگر کبوتر يا تصوير آن را در جعبه قرار دادهايد. ممکن است سؤالها و پاسخها به اين ترتيب باشد:
* از اندازهی کف دست بزرگتر است؟ بله
* رنگ آن سياه است؟ خير
* دندان دارد؟ خير
* همهی ما آن را ديدهايم؟ بله
* تخم میگذار د؟ بله
* و...
چنانچه تا آخرين فرد کلاس نتوانستند به پاسخ درست برسند. شما برای شناخت جانور آنان را راهنمايی کنيد و سپس فعاليت را از ابتدا ادامه دهيد اين فرايند تا رسيدن به پاسخ ادامه میيابد.
- با مقوای نازک يا کاغذ، سه يا چهار کلاه نواری به اندازهی سر دانش آموزان تهيه کنيد و تصوير يک جانور را بر روی هر کلاه بچسبانيد. سه يا چهار دانش آموز را انتخاب کنيد و آنها را در جلوی کلاس و روبهروی بقيه بنشانيد. کلاهها را بر روی سر دانش آموزان طوری قرار دهيد که آنان متوجه نام جانوری که روی کلاه نوشته شده نشوند. حال اين دانش آموزان را در جلوی کلاس و روبهروی بقيه بنشانيد و از آنان بخواهيد برای حدس زدن نام جانور خود از دانشآموزان ديگر به نوبت سؤال بپرسند. اگر پاسخ «بلی» باشد، میتوانند پرسش ديگری هم بپرسند و اگر جواب «نه» باشد، بايد منتظر نوبت بعدی بمانند. اين فعاليت زمانی تمام میشود که دانش آموزان نام جانور روی کلاه خود را حدس بزنند.
روش و ابزار ارزشيابی
1- دانش آموزان از بين عکس چند جانور دو مورد را انتخاب و از چند نظر مقايسه کنند.
2- دانش آموزان از بين چند تصوير موجود غير زنده و جانور را طبقه بندی میکنند و دليل آن را بيان میکنند.
جدول ارزشيابی ملاکها و سطوح عملکرد
| ملاکها |
سطح 1 |
سطح 2 |
سطح 3 |
| گزارش دادن |
ويژگیهای جانوران را با يک استفاده از يک نوع روش بيان میکند. |
ويژگیهای جانور را به طور کامل همراه با جزئيات کمتری با روشهای محدودی بيان میکند. |
ويژگیهای جانوران را به طور کامل همراه با جزئيات بيشتری به شيوههای گوناگون ارايه میکند. |
| مقايسه کردن |
شباهتها و تفاوتهای يک جانور محيط زندگی خود را با يک جانور ديگر به طور محدود بررسی میکنند. |
شباهتها و تفاوتهای يک جانور را با ساير جانوران به طور نسبی بررسی میکنند. |
شباهتها و تفاوتهای يک جانور محيط زندگی خود را با جانوران ديگر به طور گسترده بررسی میکنند. |
