درسنامه آموزشی علوم تجربی کلاس اول

نکات آموزشی و فعاليت‌های پيشنهادی

دانش آموزان را به حياط مدرسه يا بيرون از آن ببريد. از آنها بخواهيد به محيط اطراف و چيزهای مختلف، دقت کنند. به آنها چند دقيقه فرصت دهيد و سکوت کنيد تا آزادانه اطراف خود را نگاه کنند بعد از آنها بپرسيد، چه چيزهايی ديده‌اند؟ چه صداهايی شنيده‌اند؟ و چه بوهايی حس کرده‌اند؟ از آنها بخواهيد آنچه حس کرده‌اند را بيان کنند. احتمالاً آنچه آنها خواهند گفت به صورت کلی و غيردقيق خواهد بود.

1- با طرح سئوالاتی از آنها بخواهيد مشاهداتشان را دقيق‌تر کنند، مثلاً اگر بچه‌ها به گل يا درختی در گوشه حياط مدرسه اشاره کردند، از آنان در مورد جزيياتی مثل رنگ، جنس پوست درخت، ميوه و موارد ديگر بپرسيد؛ مهم جلب توجه دانش آموز، به جزئيات است، به دنبال شنيدن پاسخ يکسان و مشابه نباشيد. از دانش آموزان بخواهيد که هيچ‌کدام پاسخ‌های نفر قبل را تکرار نکند. می‌توانيد پاسخ‌های آنها را بنويسيد و در آخر اين فعاليت، جواب‌های همه را يکباره بخوانيد. اين کار باعث می‌شود، دانش آموزان دريابند هر کدام از آنها به کدام جنبه‌ی محيط توجه کرده‌اند و اگر همه مشاهدات گفته شود، اطلاعات زيادی درباره محيط بدست می‌آيد. پاسخ‌های دانش‌آموزان سرنخ‌هايی در ارزشيابی از ميزان دانش و مهارت اوليه آنها به شما می‌دهد، که می‌توانيد دريابيد، هر کدام از دانش‌آموزان چه کمک و راهنمايی‌هايی لازم دارد.

فعاليت «چشم‌ها بسته!» دانش‌آموز بايد 1- بفهمد هر کدام از حواس به تنهايی اطلاعاتی برای شناسايی در اختيار ما می‌گذارند. 2- چند حس مختلف برای شناسايی اطلاعات بيشتری در اختيار ما می‌گذارند. 3- به جزئيات مربوط به چيزها (مثلاً ميوه يا خوردنی ديگر) و ويژگی قابل دسترس آنها توجه کند. 4- به شباهت‌ها و تفاوت‌ها دقت کنند. 5- با انجام يک فعاليت لذت بخش و خوشمره! به اهميت مشاهده دقيق در شناسايی چيزها پی ببرد.

1- روز قبل از آموزش اين درس، از يک يا چند نفر از دانش‌آموزان بخواهيد چند خوراکی يا ميوه مختلف (خوراکی‌هايی که بتوان به قطعات نسبتا مشابه خرد کرد و بوها و مزه‌های مختلف داشته باشند) به کلاس بياورند.

2- اين فعاليت را در کلاس می‌توانيد به گونه‌های مختلف و با خوراکی‌های مختلف انجام دهيد: به عنوان مثال می‌توانيد چشم يکی از دانش‌آموزان را ببنديد. بعد با کمک يکی ديگر از دانش آموزان ميوه‌ها يا خوراکی‌های مختلف را به قطعات مشابه خرد کنيد (مثلاً قطعات حلقه‌ای شکلی از خيار، موز، هويج، سيب، کدو و… يا پره‌هايی از پرتقال، نارنگی، ليموشيرين، ليمو ترش و… يا آجيل و مغزهای مختلف) و از دانش‌آموزی که چشمش بسته است بخواهيد ابتدا، با لمس کردن و حس کردن سطح آن خوراکی، تشخيص دهد آن خوراکی چيست. او بايد از جنس ميوه (ميزان نرمی يا سفتی، تری يا خشکی، منعطف بودن يا تردی و…) تشخيص دهد که خوراکی مورد نظر چيست. اگر در اين مرحله دانش‌آموز نتوانست اجازه دهيد خوراکی مورد نظر را به بينی خود نزديک کند و با کمک حس بويايی حدس بزند که آن خوراکی چيست. و اگر موفق به شناسايی نشد از حس چشايی استفاده کند. سعی کنيد اين فعاليت لذت بخش و مفرح انجام شود و لذت يادگيری با لذت بازی همراه شود. از دانش آموزان بخواهيد در منزل و با خوراکی‌های مختلف شبيه به اين فعاليت را با اعضای خانواده انجام دهند.

3- فعاليت «علم و زندگی» به ارتباط نقش حواس در زندگی شغلی و حرفه‌ای می‌پردازد.
فعاليت «به من خوب نگاه کن» اين فعاليت به دنبال آن است که دانش آموزان بتوانند علاوه بر استفاده از حواس مختلف برای شناسايی اشياء، گياهان، جانوران و پديده‌های طبيعی، آنها را با جزئيات توصيف کنند.
1- ميوه کاج، يک قطعه سنگ، يک برگ، يا هر جسم ديگری که فکر می‌کنيد دارای جزئيات مناسبی برای مشاهده است را روی ميز بچينيد. می‌توانيد ذره‌بين نيز به کلاس ببريد. چيزهايی را که به کلاس آورده‌ايد، در اختيار دانش آموزان بگذاريد و از آنها بخواهيد آنها را خوب مشاهده کنند و با يکديگر درباره مشاهداتشان گفت‌وگو کنند. بعد نوبت آن است که هر گروه به بيان مشاهداتش بپردازد. می‌توانند مشاهداتشان را با استفاده از ذره‌بين افزايش دهند. دانش آموز ممکن است به دليل محدود بودن خزانه لغاتش از کلمات محدود استفاده کند، مثلاً می‌تواند بگويد، ميوه کاج تقريباً سه گوش يا مثلث يا شبيه کلاه بوقی (مخروطی شکل) است. جنسش شبيه ... است يا بوی آن شبيه ... است يا می‌توان اين صدا ... را از آن در آورد. اين گونه توصيفات هم مناسب و درست است. بعد از آنکه نماينده دانش آموزان توصيفاتش را ارائه کرد، از او بپرسيد چه چيزی برايت جالب بود؟ چه چيزی دوست داری درباره آن بدانی؟ در اينجا دانش آموز عملاً ارتباط ميان خوب مشاهده کردن و پرسشگری را متوجه می‌شود.

برای پرورش حس شنوايی: می‌توانيد از همه کلاس بخواهيد با چشم بسته و ساکت به صداهای محيط اطراف توجه کنند. بعد از يک دقيقه از آنها بخواهيد بگويند چه صداهايی شنيده‌اند. يا می‌توانيد از راديو يا موبايل خود موسيقی يا گفتگويی پخش کنيد، بعد به تدريج صدای آن را کم و کمتر کنيد و از دانش آموزان بخواهيد در هر مرحله همه توجه و دقت خود را متوجه تشخيص آن صدا کنند. با تکرار اين کار آستانه و دقت تشخيص صداها در آنها افزايش می‌يابد. همين طور از آنها بخواهيد در خانه با کنترل از راه دور تلويزيون صداها را به تدريج کم کنند و تلاش کنند، تا آنجا که ممکن است با صدای آهسته/ خيلی آهسته/ و بسيار آهسته صداها را بشنوند. برای کمک به پرورش حس شنوايی و در تقويت آن، می‌توانيد فعاليت‌هايی طراحی کنيد که آنها خودشان را در موقعيت‌های خيالی فرض کنند. مثلاً از آنها بخواهيد تصور کنند که اگر يک روز تمام از صبح تا شب هيچ چيز نمی‌شنيدند، چه می‌شد؟ از آنها بخواهيد بگويند آن روز چه فرقی با روزهای معمولی برايشان می‌داشت و چه می‌شد. به دانش آموزان فرصت و اجازه دهيد تا پاسخ‌های تخيلی و عجيب و غريب خود را نيز مطرح کنند. در صورت نياز شما می‌توانيد سؤالات آنها را در جهت هدف درس هدايت کنيد، اما هيچ گاه پاسخ و نظر خود را به آنها تحميل نکنيد. همچنين برای درک عميق‌تر حس شنوايی و اهميت آن در شناسايی و يادگيری
می‌توانيد از دانش آموزان بخواهيد بدون استفاده از کلام و سخن گفتن و فقط با پانتوميم منظور و پيام مورد نظر خود را به دوستشان انتقال دهند.

برای پرورش حس بينايی: از دانش آموزان بخواهيد، دستشان را در نور ببينند. خطوط، برآمدگی‌ها، چروک‌ها، فرم قرار گرفتن ناخن، شکل ناخن‌ها و حد فاصل بين انگشت و ناخن را با دقت نگاه کنند. بعد از آنها بخواهيد درباره مشاهداتشان با جزئيات با يکديگر صحبت کنند. حتی می‌توانيد از آنها بخواهيد شکل دست‌های خود را با همديگر مقايسه کنند.

يا چشم يکی از دانش‌آموزان را ببنديد و از يکی ديگر از آنها بخواهيد اجسام مختلفی برای شناسايی به دست او بدهد يا او را به جاهای مختلف کلاس يا مدرسه ببرد و بعد از او بپرسد چه چيزی به او داده شده يا به کدام قسمت کلاس برده شده؟ در واقع دانش آموزان برای آنکه بهتر متوجه اهميت بينايی و نقش آن شوند، در فقدان آن حس به اهميت آن پی می‌برند. از دانش آموز بخواهيد مشاهداتش را در مسير خانه تا مدرسه را با جزئيات بيان کند. يا در يک اردوی خارج از مدرسه در طبيعت از او بخواهيد به جمع آوری سنگ‌ها يا برگ‌های مختلف بپردازد و شکل و ظاهر آنها را دقيق توصيف کند. اهميت حس بينايی يا شنوايی در شناسايی محيط اطراف و چيزها را به خوبی می‌توان با ايفای نقش افراد نابينا و ناشنوا به دانش‌آموزان آموزش داد، يا می‌توانيد از آنها بخواهيد اگر در نزديکان و آشنايان خود نابينا يا ناشنوا سراغ دارند، به کارهای آنها دقت کنند و در جلسه بعد در کلاس گزارش دهند که آنها برای شناسايی اطرافشان چه می‌کنند. توجه داشته باشيد که اين گونه معلوليت‌ها در نظر دانش آموزان نقصی برای تحقير آنها جلوه نکند و باعث شود آنان برای نعمت‌هايی که خداوند به آنان داده همواره شاکر باشند. علاوه بر اين می‌توانيد از دانش آموزان بخواهيد تصور کنند اگر قدرت شنوايی يا بينايی آنها از حد معمول بيشتر می‌بود، چه می‌شد؟ چه کارهايی می‌توانستند بکنند؟ مطمئن شويد دانش آموزان به خوبی منظور شما را فهميده‌اند. اگر احساس می‌کنيد آنها متوجه منظور شما نشده‌اند با مثال مواردی برای آنها مطرح کنيد، در اين حالت هم ممکن است با پاسخ‌های غيرمنتظره و دور از انتظار دانش آموزان مواجه شويد.

پرورش حس لامسه: از دانش آموزان بخواهيد هر کدام يک قطعه سنگ با خود به کلاس بياورند، بعد هر گروه از آنها سنگ‌های خود را با دقت نگاه کنند و آن را درون يک کيسه پارچه‌ای بيندازند، حالا آنها فقط با لمس کردن بايد سنگ خود را تشخيص دهند.

پرورش حس بويايی: در شيشه عطر را در گوشه‌ی کلاس بدون آنکه توضيحی به بچه‌ها بدهيد باز کنيد. ببينيد چه کسانی زودتر متوجه می‌شوند و آيا تشخيص می‌دهند چيست. از بچه‌ها بخواهيد درباره چيزهای خوشبو و بدبو تحقيق کنند و به کلاس گزارش دهند.

پرورش حس چشايی: از دانش آموزان بخواهيد در منزل موقع غذا خوردن، با دقت در چشيدن تشخيص دهد مواد سازنده آن وعده غذايی چيست.
می‌توانيد با آگاه کردن والدين از هدف پرورش مشاهده، از کمک آنان در تحقق اين هدف بهره بگيريد.