درسنامه آموزشی کاربرد فناوری‌های نوین کلاس یازدهم

آیا تکنیک‌های ایده‌پردازی را می‌شناسید؟

ایده‌ها چطور به‌وجود می‌آیند؟

امکان‌سنجی فنی و اقتصادی چیست؟

نحوه امکان‌سنجی بازار برای ایده‌های جدید چگونه است؟

چگونه یک ایده را به محصول تجاری تبدیل کنیم و بعد از آن به فروش برسانیم؟

ایده

ایده یک تصور ذهنی است برای حل یک مشکل یا برآورده کردن یک نیاز. ایده‌ها، اوّلین جرقه‌های ذهنی هستند که در مواجهه با نیازها و مشکلات در ذهن شکل می‌گیرند. این جرقه‌های ذهنی باید عملی و تبدیل به خدمت یا محصول شوند.

بعد از اینکه یک ایده به نتیجه رسید و به محصول تبدیل شد، به مرور زمان نیاز به توسعة آن محصول احساس می‌شود. توسعه و ارائة محصول جدید، فعالیتی است که توسط شرکت‌ها برای معرفی محصولات جدیدتر به بازار انجام می‌شود. همیشه در هر کسب‌وکاری برای پاسخگویی به نیازها، وجود محصولات جدید لازم است. ممکن است محصول امروزی شما از فناوری‌های قدیمی استفاده کند در حالی که شما به دنبال بخش‌های جدیدی در بازار هستید یا اینکه می‌خواهید بخش‌هایی از یک محصول را در محصول دیگری استفاده کنید. در چنین مواردی توسعة یک محصول جدید، راهکاری کارآمد است.

مفهوم توسعه

در ابتدا برای جابه‌جایی و حمل بار از حیوانات استفاده می‌شد و در صورتی که بارها سنگین یا حجیم بودند مشکل به‌وجود می‌آمد. بعدها انسان‌ها براساس این احساس نیاز و مشکلِ به‌وجوده آمده، به فکر ساختن گاری و سه چرخه افتادند. چرخ گاری و سه چرخه‌ها ابتدا از سنگ و چوب ساخته می‌شدند. چرخ‌های اولیة ساخته شده در اثر وارد شدن ضربه می‌شکستند و در سرعت‌های بالا مقاومت نداشتند. به مرور زمان و با پیشرفت فناوری، این چرخ‌ها تغییر کرده به شکل امروزی آن درآمدند.

جنس چرخ‌های موتورها، خودروها و وسایلی که امروزه برای حمل و نقل استفاده می‌شوند از جنس فلز و لاستیک است و مقاومت بسیار زیادی در سرعت‌های بالا دارند.
این رشد و پیشرفت برای راحت‌تر شدن زندگی، همان «توسعه» است.

توسعه محصول جدید

همیشه در هر کسب‌وکاری برای پاسخگویی به نیازها، محصولات جدید لازم است. ممکن است محصول امروزی شما از فناوری‌های قدیمی استفاده کند درحالی که شما به دنبال بخش‌های جدیدی در بازار هستید یا اینکه می‌خواهید بخش‌هایی از یک محصول را در محصول دیگری استفاده کنید. در چنین مواردی توسعۀ یک محصول جدید، راهکاری کارآمد برای شرکت و فرد است. در حوزۀ کشاورزی، در قدیم برای شخم‌زدن زمین از بیل استفاده می‌کردند که این یک پروسة طولانی و وقت‌گیر بود که بعد از آن گاو آهن و... به‌عنوان محصولات جدید ارائه شدند.

توسعه: از ایده تا محصول و فروش آن

مرحله اول: کشف و شناسایی ایده

کشف و شناسایی ایده «تولید ایده» هم نامیده می‌شود. ایده‌ها براساس نیازها به‌وجود می‌آیند. برای رفع نیازها، راه‌حل‌هایی پیشنهاد می‌شود که باید پیگیر انجام دادن آن‌ها شوید تا به نتیجۀ مطلوب برسید.

همیشه شنیده‌اید که اولین قدم برای شروع هر کاری سخت‌ترین قدم است؛ اما به راستی چرا؟ چه چیزی باعث می‌شود که اولین قدم برای همه در شروع کار سخت به‌نظر بیاید؟

در این مرحله شناخت راه جدید برای توسعة محصول قدیمی دنبال می‌شود که همانند هر راه ناشناختۀ دیگری به ایده و کشف آن احتیاج است.

تکنیک‌های ایده‌پردازی

روش‌های مختلفی برای تولید ایده به کار می‌رود که در اینجا دو مورد از آن‌ها را معرفی می‌کنیم.

تکنیک طوفان فکری

طوفان فکری، شیوه‌ای برای دستیابی به راه‌حل مسائل و پردازش ایده است. در این شیوه، گروهی که استعداد ایده‌پردازی دارند دور هم جمع می‌شوند و به ارائة ایده‌های جدید می‌پردازند؛ هرچند در برخی موارد ممکن است برخی از ایده‌ها نامناسب و غیرقابل پیاده‌سازی باشند.
در روش طوفان فکری چهار قانون اساسی را باید در نظر گرفت.

در روش طوفان فکری باید به همۀ افراد اجازه داد به راحتی نظرات و ایده‌های خود را بیان کنند و از محدود کردن آن‌ها و زدن بعضی حرف‌ها خودداری کرد که در زیر به 7 مورد ازآن‌ها اشاره شده است.

تکنیک «پنج چرا»؟

تکنیک «پنج چرا» دقیقاً مثل چراهای مکرر کودک است که برای گسترش فهم خود از دنیای اطرافش از والدین می‌پرسد، با این تفاوت که در بزرگسالی باید یادگرفته‌ها را زیر سؤال برد تا به ایده‌های جدیدی رسید.

برای شناسایی و تعریف درست و کامل مسئله می‌توان از تکنیک «چرا» استفاده کرد. این تکنیک کمک می‌کند موقعیت و وضعیت را بهتر و روشن‌تر مشخص کنید و در فرایند آن به ایده‌های جدیدی برسید.

در این تکنیک برای یافتن ریشه و علت اصلی و پایه‌ای مشکل باید پنج بار چرا پرسیده شود. جواب‌های مربوط به چراهای اولیه خود معلول علت‌های دیگری هستند که در پاسخ به چراهای بعدی آشکار می‌شوند. در این فرایند که به آن حرکت عمقی هم گفته می‌شود، بسیاری از عوامل دخیل در بروز مشکل آشکار شده و بینش جامعی از عوامل مؤثر در بروز مشکل به‌دست می‌آید.

یک مثال از تکنیک «پنج چرا»

مسئله: ماشین روشن نمی‌شود.
چرا؟ - شارژ باتری تمام شده است. (چرای اول)
چرا؟ - دینام از کار افتاده است. (چرای دوم)
چرا؟ - نوار تسمه دینام پاره شده است. (چرای سوم)
چرا؟ - عمر مفید نوار تسمه دینام مدت‌ها پیش به پایان رسیده بود ولی تسمه تعویض نشده بود. (چرای چهارم)
چرا؟ - ماشین براساس دستورالعمل استاندارد و توصیه شده نگهداری نشده است. (چرای پنجم، یک دلیل ریشه‌ای)
تعمیرات ماشین با تکیه بر دستورالعمل استاندارد از سر گرفته شود. (پاسخ احتمالی برای چرای پنجم)

تکنیک «پنج چرا» را می‌توان برای حل طیف گسترده‌ای از مشکلات از قبیل خرابی خط تولید تا توسعة محصول استفاده کرد. این تکنیک ساده به سرعت، راهی برای حل یک مشکل پیش پای شما می‌گذارد. بنابراین هرگاه یک سیستم، فرایند یا هر چیز دیگری درست کار نکرد قبل از تلاش برای حلّ موقت و ظاهری مسئله، با استفاده از این تکنیک آن را ریشه‌یابی کرده و حل کنید.

مرحله دوم: غربالگری ایده‌ها

غربالگری ایده‌ها در واقع به مفهوم انتخاب ایده‌های مناسب است. اما آیا به‌راستی تنها انتخاب ایدة مناسب کافی است؟

در حقیقت ما در این مرحله به دنبال انتخاب هوشمندانه هستیم و این به معنی توانایی دیدن انتهای مسیر در همین ابتدا می‌باشد.

برای هر چرایی باید یک چگونه‌ای هم وجود داشته باشد. در اینجا هم، ما به یک ابزار برای رسیدن به این ایدة هوشمندانه و آینده‌نگر احتیاج داریم که آن را با «امکان‌سنجی» معرفی می‌کنیم.

امکان سنجی: قبل از شروع به تولید یک محصول یا اجرای یک ایده، لازم است شرایط انجام‌پذیر بودن آن را بررسی کنید، تا بتوانید به تصمیم مطلوب برسید.

«امکان‌سنجی»، در مفهوم ساده و اولیه، بررسی شرایط و اوضاع است.

برای مثال توسعهٔ گوشی‌های موبایل را در نظر بگیرید. اگر به دنبال پیشرفتی تازه در آن باشید ابتدا باید شرایط را بررسی کنید تا با اقبال بازار روبه‌رو شوید. همانطور که می‌دانید همۀ محصولات یا خدماتی که به بازار می‌آیند با فروش بالایی روبه‌رو نمی‌شوند و این دقیقاً به‌خاطر امکان‌سنجی نادرست است چرا که قبل از تولید محصول باید شرایط بازار و امکانات اقتصادی و فنی را در نظر گرفت که آیا شرایط برای تولید محصول وجود دارد یا خیر.

سه حوزه اصلی در امکان‌سنجی به شرح زیر می‌باشد:

امکان‌سنجی بازار

تا زمانی که احساس نیاز برای افراد به وجود نیاید محصولی با استقبال روبه‌رو نخواهد شد. برای مثال به دلیل وجود ترافیک در شهرهای بزرگ، فروشگاه‌های اینترنتی بیشتر استقبال می‌شود، چون از هدر رفتن وقت مردم جلوگیری می‌کنند.

نکتهٔ قابل توجه آن است که تنها احساس نیاز، برای خرید یا تولید کافی نیست؛ لازمۀ خرید محصول، خواست و در نهایت توانایی فرد است.

واژهٔ بازار در طول سالیان طولانی معانی مختلفی داشته است. بازار به معنای اولیه خود، مکان فیزیکی خاصی است که در آن خریداران و فروشندگان برای مبادلهٔ کالا و خدمات به دور هم جمع می‌شوند و محصولات خود را ارائه می‌کنند ولی در حال حاضر این ارائهٔ محصولات با روش‌های دیگر مثل فروشگاه‌های مجازی و اینترنتی نیز انجام می‌شود.

بازاریابی، در برگيرندۀ همۀ عواملی است كه سازمان می‌تواند با در نظر گرفتن آن‌ها بر ميزان تقاضای محصولاتش اثر بگذارد. که این عوامل عبارت‌اند از:

عوامل مؤثر در بازاریابی

امکان‌سنجی فنی

هدف از بررسی فنی، بررسی تجهیزات و امکانات اولیه برای شروع کار است.

فرض کنید می‌خواهید یک وسیله الکتریکی بسازید و از آن به‌صورت عمومی استفاده کنید. قطعاً برای ساخت این وسیله نیاز به یک کارگاه دارید و اصطلاحاً باید فضای کار را فراهم کرده باشید. حال بعد از فراهم شدن فضای مناسب کار چه چیزی مورد نیاز است؟

بدیهی است بدون وجود امکانات اولیه، دانش شما به ثمر نخواهد رسید؛ پس فراهم بودن امکانات (فضا، دانش، نیروی انسانی و...) و ماشین‌آلات لازمۀ کار است.

امکان‌سنجی مالی - اقتصادی

تصور کنید که شما وضعیت بازار و زیر ساخت‌های فنی را بررسی کرده‌اید و از امکان‌پذیر بودن آن‌ها مطمئن شده‌اید. اگر کار خود را آغاز کنید و در میانۀ راه با کمبود بودجه مواجه شوید چه اتفاقی می‌افتد؟

بدون شک کار شما متوقف خواهد شد و بدتر آنکه وقت و انرژی صرف شده تا این زمان نیز تلف می‌شود به‌طوری که هر چه زمان پروژه طولانی شود هزینه‌ها افزایش می‌یابند. پس دانستن شرایط و ضوابط مالی و اطمینان پیداکردن از آن اهمیت زیادی دارد.

مرحله سوم: ساخت نمونۀ اولیه یا پایلوت

در این مرحله باید یک نمونۀ اولیه از محصول ساخته شود. زیرا اگر یک نمونۀ اولیه از محصول وجود نداشته باشد نمی‌توان با قطعیت در مورد آن اظهار نظر کرد. نمونه‌های اولیه می‌توانند به جای ایده‌ها و نظرات، به آزمایش و ارزیابی پتانسیل بازار به‌صورت درست و عینی کمک کنند. اما در بسیاری از موارد، توسعه یک محصول بسیار سخت، پرهزینه و زمان‌بر است.

در این مرحله واحد تحقیق و توسعه (R&D) (Research and Development) محصول را تبدیل به یک محصول واقعی می‌کند. برای توسعۀ یک نمونۀ اولیه، ممکن است که هفته‌ها، ماه‌ها یا سال‌ها زمان و صدها، هزاران و حتی میلیون‌ها دلار هزینه صرف شود. برای مثال به‌منظور طراحی یک خودروی جدید، ابتدا آن را با دست و نرم‌افزار طراحی و همۀ پارامترهای مؤثر در شکل و ظاهر آن را بررسی می‌کنند. سپس یک نمونه با ماکت ساخته می‌شود و بعد از آن، نمونهٔ اولیه ساخته می‌شود و تمام آزمایش‌های مورد نیاز بر روی آن انجام می‌شود. در صورت نیاز، اصلاح و بهبود بر روی نمونۀ اولیه انجام می‌شود تا به نمونۀ تکمیل شده نزدیک شود و وارد خط تولید شود.

بسیاری از اختراعات موفق، چندین نمونۀ اولیه دارند که به تدریج بهبود یافته است. این محصولات قبل از معرفی رسمی به بازار و صرف حجم بالایی از سرمایۀ نقدی برای تولید، تبلیغ و ترویج، با استفاده از یک گروه کوچک از مصرف کنندگان واقعی توسط شرکت‌های تولیدکننده مورد آزمون قرار می‌گیرند.

مرحله چهارم: ثبت اختراع

در مرحله‌ای دیگر باید با مراجعه به مراجع رسمی و طی مراحل قانونی، ایده یا اختراع خود را ثبت کنید. اختراع در لغت به معنی چیزی نو انگیختن، ایجاد کردن، ساختن و از خود درآوردن است و به زبان ساده اختراع را باید راه‌حل جدید یک مشکلِ فنی دانست. از دیدگاه برخی، اختراع یک ایدۀ نو است که روش عملی برای حل یک مشکل مشخص در زمینۀ فناوری ارائه می‌دهد. حقوق مالکیت فکری یکی از زیرساخت‌هایی است که می‌تواند ضامن موفقیت اقتصادی شرکت‌های دانش‌بنیان و فناوری پژوهشگران باشد.

در بیش از 140 کشور، حفاظت حقوقی اختراعات با سازوکار ثبت اختراع تأمین می‌شود. در حقیقت ثبت اختراع، یک نوع سند حقوقی است که توسط مرجع ذی‌صلاح به‌صورت یک دستور مکتوب صادر می‌شود، به‌طوری که عموماً براساس آن، سِمت، حق، انحصار، عنوان یا رتبه‌ای به کسی یا شرکتی اعطا می‌شود.

در حقیقت سیستم ثبت اختراع سبب تسهیل افشای اختراعات می‌شود و انگیزه‌های لازم را به مخترعان می‌دهد تا اختراع خود را در اختیار عموم مردم قرار دهند. اگر حفاظت حقوقی از اختراعات صورت نگیرد، مخترعان در اکثر موارد ترجیح می‌دهند که اختراع خود را مخفی نگه دارند.

برای اینکه اختراعی ثبت شود اولاً، باید خود این اختراع دارای ویژگی‌هایی باشد و ثانیاً در زمینۀ آماده‌سازی تقاضانامۀ ثبت اختراع، باید الزاماتی رعایت شود.

شرایط اساسی اختراع عبارت‌اند از:

مرحله پنجم: تجاری‌سازی و فروش

گام آخر برای توسعۀ محصول جدید، تجاری‌سازی است. معرفی محصول به بازار با هزینه‌های زیادی در ساخت، تبلیغات و ترویج همراه خواهد بود. این شرکت است که باید تصمیم بگیرد محصول را در چه زمانی (چه فصلی) و در چه محدوده‌ای (محلی، ملّی یا بین‌المللی) برای چه کسانی با چه استراتژی‌هایی رونمایی کند.

تجاری‌سازی به انتقال فناوری بسیار نزدیک است. به عبارت دیگر فرایند تجاری‌سازی، همان فرایند انتقال دانش و فناوری از مراکز تحقیقاتی مانند مراکز رشد و پارک‌های علم و فناوری به صنایع موجود یا کسب و کارهای جدید است. در واقع تجاری کردن، فرایندی است که از طرح کردن و پروراندن یک ایده آغاز می‌شود و به سمت تولید (کالا و خدمات) پیش می‌رود و در نهایت به فروش آن می‌انجامد. امروزه چند راه برای تجاری‌سازی اختراع وجود دارد: