درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هفتم
درس 12: حفاظت از زیستگاههای ایران
دانستید که شرایط جغرافیایی ایران موجب شده است که ایران تنوع زیادی در گونههای گیاهی و جانوری داشته باشد.
برای مثال، تاکنون حدود 9000 گونهٔ گیاهی در ایران شناسایی و نامگذاری شده است و یا حشرات ایران را حدود 60,000 گونه تخمین زدهاند.
بد نیست بدانید بعضی از گونههای گیاهی و جانوری مخصوص سرزمین ایران هستند و در جاهای دیگر جهان یافت نمیشوند. به تصویر گونههای زیر توجه کنید. دربارهٔ آنها چه میدانید؟
|
|
|
چرا زیستگاهها تخریب میشوند؟
به طورکلی، مهمترین عاملی که موجب شده است برخی از گونهها برای همیشه از بین بروند یا برخی از گونهها در معرض خطر قرار بگیرند، فعّالیتهای نادرست انسانها بوده است.
پس ما در بهرهبرداری از طبیعت و رفع نیازهای خودمان باید طوری برنامهریزی و عمل کنیم که کمترین آسیب به محیط وارد شود.
برای مثال، کشیدن راه و ساختن خانهها یا شهرها، بدون تفکر و برنامهریزی، جنگلها یا مراتع را از بین میبرد، برخی برای تأمین زغال و سوخت، درختان را قطع میکنند.
وقتی درختان جنگلی در یک ناحیه نابود میشوند، جانورانی نیز که غذایشان را در این جنگلها به دست میآورند، از بین میروند و تعادل طبیعت به هم میخورد.

- شکار بیش از حد و صید بیرویه نیز باعث کاهش بعضی گونههای جانوری شده است. وقتی شکارچیان برای تفریح یا استفاده از پوست، شاخ و استخوان، با محاصرهٔ حیواناتی مثل گورخر، آهو یا پرندگان در یک دشت به آنها حمله میکنند، به تدریج نسل این گونهها رو به کاهش میگذارد یا در خطر انقراض قرار میگیرد.
- یکی از چیزهایی که حیات زیستگاهها را تهدید میکند، زباله است. زیرا بسیاری از زبالههایی که ما تولید میکنیم، زیان آورند و سالهای زیاد در محیط باقی میمانند.
- گازهای سمّی که از اتومبیلها یا کارخانهها به هوا و آب وارد میشوند یا سمهایی که در آفتکشهای کشاورزی وجود دارد، اثرات بدی بر زندگی گیاهان و جانوران دارند.
فعّالیت (صفحهٔ 65 کتاب درسی)
2- آیا میدانید روز هوای پاک چه روزی است؟ اعلام این روز، چه وظایفی را به ما یادآوری میکند؟
چرا از زیستگاهها حفاظت میکنیم؟
ایران دارای تنوّع زیستی است. شاید از خودتان سؤال کنید که چرا حفظ تنوّع زیستی مهم است؟ یا چرا مراقبت از زیستگاهها لازم و ضروری است؟
برخی از مهمترین دلایل حفاظت از زیستگاهها عبارتند از:
- سپاسگزاری از نعمتهای خداوند: خداوند، محیط زندگی انسان را سرشار از تنوّع و زیبایی آفریده است تا انسانها از نعمتهای خدا استفاده کنند.
یکی از راههای شکرگزاری از نعمتهای الهی این است که رابطهٔ درست و صحیح با طبیعت داشته باشیم.
- لذت بردن از زیباییها و تفکر در آفرینش: انسان از دیدن منظرههای طبیعی لذّت میبرد. ما با دیدن جلوههای طبیعی به عظمت آفرینش خداوند پی میبریم. همهٔ ما وقتی اوقات فراغت خود را در دامن طبیعت میگذرانیم احساس آرامش بیشتری میکنیم.
اگر زیستگاهها، تخریب یا نابود شوند، انسان از نعمت استفاده و دیدن این زیباییها محروم میشود.

- حقّ حیات: انسان، تنها موجود زندهٔ روی زمین نیست، سایر موجودات زنده نیز حق حیات دارند و مثل انسان، مخلوق خداوند هستند.
انسانها میتوانند فقط در حدی که نیازهایشان را برآورده کنند، از طبیعت بهرهبرداری کنند و حق ندارند به دلیل زیادهروی در مصرف یا سودجویی، گونهها را نابود کنند.

- وابستگی موجودات زنده به یکدیگر: همهٔ موجودات زنده برای ادامهٔ زندگی به یکدیگر وابسته هستند. در علوم سال پنجم خواندید که یکی از وابستگیها، زنجیرهٔ غذایی است. وقتی برخی گونههای یک زیستگاه نابود میشوند، غذای برخی گونههای دیگر کم میشود و آنگونه نیز شروع به کاهش میکند، در نتیجه تعادل زندگی در آنجا به هم میخورد. آیا میتوانید در این مورد مثالی بزنید؟
- فواید گیاهان و جانوران: بعضی از جانوران و گیاهان منابع غذایی برای انسانها هستند. ما از گوشت برخی دامها یا پرندگان و میوهها، غلات، سبزیجات و چای تغذیه میکنیم. بعضی از گیاهان خاصیت دارویی دارند و برای درمان بیماریها استفاده میشوند. بخشی از داروهایی که در داروخانهها فروخته میشوند از عصارهٔ گیاهان به دست آمده است.
ایران یکی از کشورهای پرمحصول در زمینهٔ گیاهان دارویی است. توجه به فعّالیتهای علمی در زمینهٔ گیاهان دارویی و همچنین توسعهٔ فعّالیتهای اقتصادیِ مرتبط با آنها، میتواند کمکی جدّی برای اقتصاد کشور باشد.
|
|
فعّالیت (صفحهٔ 68 کتاب درسی)
3- به چند گروه تقسیم شوید. هر گروه با راهنمایی معلم به قرآن کریم مراجعه کنید و این آیات را پیدا کنید و معنی آنها را در کلاس بخوانید و با هم دربارۀ پیام آیه گفتوگو کنید. سورۀ انعام (آیۀ 99) سورۀ یس (آیات 35 - 32) سورۀ هود (آیۀ 60) سورۀ الرحمن (آیات 12 - 10)
فهرست سورههای قرآن را بررسی کنید و تعدادی از سورههایی را که به نام یک گیاه یا جانور است، بیابید. نحل (زنبورعسل)، نمل (مورچه)، عنکبوت، تین (انجیر)، فیل
4- فهرستی از اشیایی که از چوب درختان تهیّه شده است و در منزل شما وجود دارد تهیّه کنید و به کلاس بیاورید. به عهده دانش آموز است ولی برای نمونه: مبل، ویترین، میز تلوزیون، کمد، تخت خواب، صندلی، میز ناهارخوری و...
چگونه از زیستگاهها حفاظت میکنیم؟
آیا تاکنون نام سازمان حفاظت از محیط زیست را شنیدهاید؟
در کشور ما، سازمانی وجود دارد که مهمترین وظیفهٔ آن حفاظت از محیطزیست، مراقبت از زیستگاههای طبیعی کشور و جلوگیری از تخریب و آلودگی آنهاست. یکی از مشاغل مهم در این سازمان «محیطبانی» است.
محیطبانها مسئول اجرای قوانین و مقررات محیطزیست در یک منطقه هستند.
محیطبانها از منطقهٔ تحت نظارت خود، بازدید میکنند و کلیه رویدادها یا فعّالیتهایی را که موجب تخریب محیط زیست میشوند شناسایی میکنند.
برای مثال، آنها ممکن است قطع درختان، بوتهکنی، شکار غیرقانونی، روشن کردن آتش، آلودگیهای محیط زیستی یا سیل و طغیان رودخانه را در یک مکان مشاهده کنند و آن را به سازمان گزارش دهند. بدین ترتیب محیطبانان با همکاری سایر اعضای سازمان از آلودگی و تخریب محیط زیست جلوگیری میکنند.

اکنون در کلاس گفتوگو کنید: کدام یک از این موارد را شما یا اعضای خانوادهتان تا به حال انجام دادهاید؟ کدام یک را تصمیم میگیرید از این به بعد انجام دهید؟ چه موارد دیگری را برای حفاظت از زیستگاهها پیشنهاد میکنید؟
منطقۀ حفاظت شده
سازمان حفاظت محیطزیست، برخی از مناطق کشور را که در آنجا حفظ و تکثیر نسل جانوران یا گیاهان اهمیت خاصّی دارد، به عنوان منطقۀ حفاظت شده اعلام میکند. این منطقه ممکن است جنگل یا مرتع٭ یا دشت و کوهستان باشد.
برای مثال، منطقهٔ جنگلهای حَرا در آبهای خلیج فارس و دشت ارژن در فارس و اُشترانکوه در لرستان از مناطق حفاظت شدهٔ کشور ما هستند.
در منطقهٔ حفاظت شده، مقررات خاصی برای حفظ گیاهان و جانوران تعیین میشود؛ برای مثال، شکار و صید یا قطع درختان و از بین بردن گیاهان در این منطقه ممنوع است.
فعّالیت (صفحهٔ 71 کتاب درسی)
7- کاربرگۀ شمارۀ (10) (چه اتفاقی میافتاد اگر……؟) را در کلاس انجام دهید.
پاسخ در لینک زیر
https://gama.ir/test/detail/4245
8- از اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی چه میفهمید؟ کدام جمله در این درس همین مطلب را میگوید؟
حفاظت از محیط زیست مخصوص سازمان حفاظت از محیط زیست نیست، بلکه وظیفهٔ همه ماست.
9- به چند گروه تقسیم شوید. با راهنمایی معلم، هر گروه مجموعه تصاویری از مناظر زیبای طبیعی ایران گردآوری یا پوستری دربارۀ محیطزیست طراحی کند. پوسترها یا مجموعه تصاویر را به دیوار کلاس نصب کنید و زیر هر تصویر نام محل یا زیر هر پوستر یک پیام بنویسید. هیئت داورانی تشکیل دهید تا بهترینها را انتخاب کند. دلایل برنده شدن هر تصویر یا پوستر باید در کلاس اعلام شود.
به کار ببندیم (صفحهٔ 72 کتاب درسی)
1- به یک مغازه گیاهان دارویی یا عطاری مراجعه کنید و نام چند گیاه دارویی و خاصیت آنها را پرسوجو کنید و به کلاس بیاورید. فراموش نکنید اسم یک یا دو گیاه دارویی را هم که در محل زندگی شما میروید، از مغازهدار بپرسید.
2- روز 15 اسفند روز درختکاری است. از امروز تا آن زمان فرصت دارید پرسوجو کنید، با راهنمایی معلم، یک نوع درخت را انتخاب و درباره کاشتن نهال تحقیق کنید و سپس در آن زمان به طور گروهی با معلم یا با اعضای خانواده مکانی را انتخاب کنید و درخت را در آنجا بکارید. گزارش کار خودتان را به معلم تحویل دهید.

3- این دانشآموزان با همکلاسیهایشان یک گروه دوستداران محیط زیست تشکیل دادهاند. این عکس، آنها را در حال برخی فعّالیتهای حفاظت از محیط زیست نشان میدهد.

شما نیز با دوستانتان یک گروه هوادار محیط زیست تشکیل دهید. ابتدا یک نشان یا علامت برای گروه خودتان طرّاحی کنید و سپس با همفکری یکدیگر دستورالعملی تهیه کنید و بین خودتان قرار بگذارید مقرراتی را رعایت کنید یا فعّالیتهایی را انجام دهید. تا پایان سال هر دو ماه یک بار، گزارشی از کارهای گروه را به معلم و کلاس ارائه دهید.








