درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هفتم
درس 4: قانون گذاری
دانستید که هر جامعهای برای حفظ نظم و امنیت و حقوق افراد به مقررات و قوانین نیاز دارد. این قوانین و مقررات چگونه و توسط چه کسانی تعیین میشود؟ ابتدا فعّالیت 1 را انجام دهید.
فعّالیت (صفحهٔ 17 کتاب درسی)
شما میتوانید برخی از مقررات کنونی را حذف کنید یا نگه دارید و یا مقررات جدیدی را تعیین کنید.
2- نقد کنید: هر گروه مقررات پیشنهادی خود را بخواند و علل تعیین آنها را توضیح دهد. سایر دانشآموزان بگویند آیا با این مقررات موافقاند یا نه؟ چرا؟ برای نقد مقررات توجه کنید که آیا مقررات پیشنهادی، واقعبینانه و قابل اجرا هستند؟ آیا این مقررات موجب بهتر شدن امور میشود؟ آیا این مقررات حقی را از کسی ضایع نکرده است؟
* گاهی گروههای اجتماعی بهصورت توافقی و براساس رعایت اصول اخلاقی یا برخی رسمها، از مقرراتی پیروی میکنند؛ برای مثال، ایستادن در صف اتوبوس و یا نانوایی، قاعدهای اجتماعی است که مردم برای حفظ نظم، آن را پذیرفته و رعایت میکنند.
* هرگاه مقررات به وسیلهٔ یک نهاد دارای صلاحیت مثل مجلس تصویب شود، نام «قانون» به خود میگیرد؛ برای مثال، ممنوعیت عبور از چراغ قرمز، یک قانون راهنمایی و رانندگی است که در مجلس تصویب شده است و چنانچه رانندهای از آن تخلّف کند جریمه میشود. همچنین، هیچکس نمیتواند بدون داشتن صلاحیت و مدرک پزشکی به درمان مردم بپردازد و این یک قانون مصوّب است و اگر کسی از آن سرپیچی کند مجازات میشود.
همۀ افراد در برابر قانون مساویاند.
قانون اساسی
مهمترین قانون هر کشور قانون اساسی آن کشور است. قانون اساسی مادر همهٔ قانونها است و سایر قوانین در چارچوب آن تصویب میشوند. در قانون اساسی هر کشور مهمترین حقوق ملت و همچنین مهمترین روابط و وظایف حکومت و مردم، معین شده است.

چند ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مجلس خبرگان برای نوشتن قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تشکیل شد. در این مجلس، خبرگانی که از سوی مردم انتخاب شده بودند در طی چند ماه قانون اساسی را براساس بحث های دینی و علمیِ فراوان و با توجه به اهداف انقلاب اسلامی، نوشته و تصویب کردند. سپس قانون اساسی در روزهای 11 و 12 آذر ماه 1358 به همهپرسی گذاشته شد و بیش از 98 درصد مردم به آن رأی مثبت یا آری دادند.
قانون اساسی کشور ما که براساس اصول اسلامی تدوین شده است، توجّه خاصّی به حقوق اساسی و اجتماعی همهٔ مردم دارد و همه موظفاند به این قوانین احترام بگذارند.
به چند نمونه از اصول قانون اساسی توجه کنید:
فعّالیت (صفحهٔ 18 کتاب درسی)
یعنی همه افراد کشورمان از زن و مرد در حمایت یکسان قانون قرار دارند و همه از حقوق انسانی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با رعایت موازین اسلامی برخوردارند. قانون به طور یکسان در مورد همه افراد جامعه حکم صادر میکند و مقام و پست و... تفاوتی در مقابل قانون نمیکند.
4- با راهنمایی معلم قانون اساسی را به کلاس بیاورید و آن را ورق بزنید و مطالعه کنید.
قوۀ مقنّنه
قوهٔ مقنّنه تهیه و تصویب قوانین عادی کشور را در چارچوب قانون اساسی به عهده دارد. این قوّه از دو بخش تشکیل شده است:
1- مجلس شورای اسلامی: نمایندگان منتخب مردم هستند که قوانین عادی را تهیه و تصویب میکنند. آنها برای یک دورهٔ چهار ساله از سوی مردم مناطق مختلف کشور ما انتخاب میشوند.
نمایندگان پس از انتخاب شدن برای شروع کار خود، در مجلس اَدای سوگند میکنند که در گفتهها، نوشتهها و اظهارنظرهایشان، استقلال کشور، آزادی مردم و تأمین منافع و مصلحتهای آنان را مدنظر داشته باشند.
نمایندگان، از بین خود فردی را بهعنوان رئیس مجلس انتخاب میکنند.
2- شورای نگهبان: شورای نگهبان دو وظیفهٔ مهم بر عهده دارد:
الف) این شورا قوانینی را که در مجلس تصویب شده است، بررسی میکند. اگر قوانین تصویب شده با قانون اساسی یا اصول و احکام دین مخالف بود آنها را رد میکند یا دوباره به مجلس برمیگرداند تا اصلاح شود.
ب) این شورا بر انتخاباتی که در کشور برگزار میشود مانند انتخابات ریاست جمهوری و مجلس شورای اسلامی، نظارت میکند. نامزدهای انتخابات پس از بررسی و تأیید صلاحیت توسط این شورا، میتوانند در انتخابات حضور یابند و برای بهدست آوردن رأی مردم، تلاش کنند.
* مَجمع تشخیص مصلحت نظام: در مواردی که شورای نگهبان و مجلس شورای اسلامی به توافق دربارهٔ تصویب یک قانون نمیرسند، مجمع تشخیص مصلحت نظام، تصمیم نهایی را میگیرد.
* قانونگذاران با توجه به نیازها و موضوعات مختلف جامعه سعی میکنند بهترین قوانین را وضع کنند.
از آنجا که وضع قانون اهمیت زیادی دارد، قانونگذاران باید از بین بهترین افرادی که شایستگیهای لازم را برای این کار دارند، انتخاب شوند؛ شایستگیهایی مانند: شجاعت، دلسوزی، تخصّص، دینداری؛ طرفداری از حقوق محرومان و ... .

به کار ببندیم (صفحهٔ 20 کتاب درسی)
درهنگام مشاهده یا بروز یک تخلف علاوه بر نهی از منکر (در صورت امکان) باید به قانون و مَراجع قانونی مراجعه کنیم.
معلم روایتهایی از چند موقعیت برای شما تعریف میکند. شما پس از همفکری و گفتوگو تصمیمات صحیح را بیان کنید.
2- تحقیق کنید نمایندهٔ شهر یا روستای محل زندگی شما در مجلس شورای اسلامی چه کسی یا چه کسانی هستند.
3- از مسئولان مدرسه دربارهٔ کار و نقش شورای دانش آموزی و مجلس دانشآموزی جمهوری اسلامی ایران پرسوجو کنید.