یکی از نیازها و ضرورتهای مهمِّ زندگی ما آشنایی با حقوق و مسئولیتهایمان است. به عبارت دیگر، هر فردی باید هم با حقوق خود آشنا باشد و هم وظایف خود را بداند و آنها را انجام دهد.
حتماً تاکنون عبارتهایی از قبیل این حق من است یا نباید حق کسی را پایمال کرد، را شنیده یا به کار بردهاید. آیا دربارهٔ موضوع حق یا حقوقی که افراد نسبت به یکدیگر دارند فکر کردهاید؟
از سوی دیگر، همواره گفته میشود که همراه با هر حقّی مسئولیت و تکلیفی وجود دارد. این به چه معناست؟
در این فصل شما با نمونههایی از حقوق و مسئولیتهای خود آشنا میشوید.
شما با آموختن این فصل و انجام فعّالیتهای آن درمییابید:
- منظور از حق و مسئولیت چیست؟
- حقوق ما در خانه و مدرسه و محیط زندگی کداماند؟
- ما چه مسئولیتهایی نسبت به خود، دیگران و محیطی که در آن زندگی میکنیم داریم؟
- تکلیف ما در مقابل خداوند متعال چیست؟
من حق دارم
همهٔ ما مخلوق خداوند هستیم. خداوند انسان را عزیز و محترم و گرانقدر آفریده و دربارهٔ گرامی بودن مقام او در قرآن فرموده است:
ما فرزندان آدم را بسیار گرامی داشتیم … و آنها را بر بسیاری مخلوقات دیگر برتری بخشیدیم. (سورهٔ اسرا آیهٔ 7)
خداوند با آفرینش انسان، حقوقی به او اعطا کرده است. منظور از حق چیزهایی است که یک انسان به دلیل مقام انسانیاش ، شایستگی داشتن آنها را دارد. انسانها از ابتدای خلقت و تولد دارای حقوق طبیعی میشوند.
برای مثال همهٔ انسانها حقّ حیات یا زندگی دارند که مهمترین حق آنها است. آنها حق دارند از نعمتهای الهی برخوردار شوند. برای تأمین نیازهای خود کار و تلاش کنند، ازدواج کنند و تشکیل خانواده بدهند، یاد بگیرند راه زندگی خود را انتخاب کنند. انسانها حق دارند آزاد باشند؛ یعنی برده و بنده انسانهای دیگر نباشند زیرا خداوند آنها را آزاد آفریده است.
1- چند مورد از نعمتهای الهی و حق برخورداری از آنها را نام ببرید. نعمت برخورداری عشق و محبت، نعمت خانواده، نعمت خوراک و پوشاک، نعمت داشتن استعداد و توانایی و حق شکوفا شدن آن و حق راز و نیاز کردن.
2- آیا همۀ انسانها صرف نظر از قوم، نژاد، زبان، اعتقادات، ثروت، فقر و … دارای حقوق طبیعی هستند؟ چرا؟ بله انسانها صرف نظر از تفاوتهایی که از نظر نژادی ، اعتقادی و ... دارند . دارای حقوق طبیعی هستند، زیرا خداوند همه را یکسان آفریده است و همه در انسان بودن مشترک هستند.
هیچ کس نمیتواند به تنهایی زندگی کند. ما از ابتدای تولد با مادر و پدر و برادر و خواهر و خویشان ارتباط برقرار میکنیم. سپس به مدرسه میرویم و آنجا نیز هر روز با معلمان و همکلاسیهایمان ارتباط داریم. وقتی بزرگتر میشویم، ازدواج میکنیم، صاحب فرزند میشویم، با همسر و فرزندان زندگی میکنیم و در محله یا شهر و روستا برای رفع نیازهای مادی و معنوی خود از دیگران کمک میگیریم. بنابراین ما در روابطی که به طور دائم با یکدیگر داریم، از حقوقی برخوردار میشویم. همچنین هر فردی، تبعهٔ یک کشور است. تبعهٔ یک کشور بودن موجب میشود افراد حقوقی بر مبنای قوانین آن کشور داشته باشند.
3- متن را بخوانید. به نمونههایی از حقوق خود در خانه و مدرسه و محیط زندگی توجه کنید. با راهنمایی معلم دربارۀ هریک، گفتوگو و اظهار نظر کنید.
در خانه و خانواده
* هر فرد حق دارد نام و نام خانوادگی وشناسنامه داشته باشد.
پدر و مادر برای من نام خوبی انتخاب کرده اند. پدرم برای من شناسنامه گرفته است. شناسنامه نشان میدهد که فرزند چه کسی هستم و به کدام کشور تعلّق دارم. من ایرانیام و کشورم را دوست دارم.
* فرزندان همواره از محبّت و توجه پدر و مادر برخوردارند.
پدر و مادر مرا دوست دارند و به من محبّت میکنند، وقتی بیمار میشوم امکانات درمان برایم فراهم میکنند. آنها فرصتی را برای بودن با من و صحبت کردن با من اختصاص میدهند. وقتی احساس ناراحتی میکنم، اعضای خانواده به حرفهایم گوش میدهند و به من کمک میکنند. ما از اینکه با هم هستیم، خوشحالیم.
* همه حق دارند با سواد شوند و تحصیل کنند و استعدادهای خود را شکوفا کنند.
پدر و مادر برای تربیت من تلاش میکنند به من آداب و مهارتهای زندگی را میآموزند. آنها مرا به مدرسه میفرستند تا تحصیل کنم و فرد مفیدی برای کشورم باشم.
* همهٔ افراد حق دارند غذا، لباس و مسکن مناسب داشته باشند.
خانواده وسایل زندگی مرا فراهم میکند تا به خوبی رشد کنم. البته هرکس تا حدّی که توان مالی دارد، باید به فکر دیگران هم باشد.
در مدرسه
* هیچکس حق ندارد دیگری را مسخره کند یا به او صدمه بزند.
از نظر اسلام، مسخره کردن و تهدید کردن و ناسزا گفتن گناهیبزرگ است.
* هر دانش آموزی حق دارد در مدرسه به او به اندازۀ سایر دانش آموزان مورد توجّه واقع شود و تبعیضی بین او و دیگران وجود نداشته باشد.
* هر دانش آموزی حق دارد نظرش را دربارۀ مشکلات درسی یا روشهای آموزشی در مدرسه، مؤدبانه و محترمانه بیان کند.
* هیچکس نباید در مدرسه مورد تمسخر یا تنبیه بدنی قرار بگیرد.
مسئولان و معلمان مدرسهٔ ما با همهٔ دانش آموزان با اخلاق نیکو و مهربانی و عدالت رفتار میکنند.
در محیط زندگی وکشور
* هر فرد حق دارد در محیطی سالم، تمیز و پاک زندگی کند.
* هیچکس حق ندارد به اموال عمومی، مانند وسایل حمل و نقل عمومی خسارت وارد کند.
* هر فرد حق دارد از خدمات مناسب پزشکی و بهداشتی استفاده کند.
* هیچ کشوری حق ندارد مردم کشورهای دیگر را از داشتن سلامت و خدمات بهداشتی و درمانی محروم کند.
* همه حق دارند اگر کسی کار اشتباه یا خطرناکی در جامعه انجام داد، به او تذکر دهند و با روشی صحیح، وی را از آن کار باز دارند.
* همه حق دارند در کوچه و خیابان امنیت داشته باشند.
در کشور ما مؤسساتی وجود دارند که با همکاری مردم برای بهداشت و سلامتی، آموزش و امنیت مردم تلاش میکنند.
