متن کامل پودمان 4 الزامات محیط کار کلاس دهم هنرستان

واحد یادگیری 2: ایمنی در محیط کار

مقدمه

ایمنی در محیط کار تنها یک الزام قانونی یا مجموعه‌ای از دستورالعمل‌های محدودکننده نیست، بلکه یکی از اجزای حیاتی محیط کار برای حفظ سلامت و جان ارزشمند سرمایه‌های انسانی هر سازمان محسوب می‌شود. فراهم کردن محیط کاری ایمن نه تنها از بروز حوادث، آسیب‌های جسمی و روانی جلوگیری می‌کند بلکه موجب افزایش بهره‌وری، رضایت شغلی کارکنان و کاهش هزینه‌های ناشی از حوادث می‌شود. شناسایی خطرات محیط کار، آموزش کارکنان و استفاده از تجهیزات ایمنی مناسب از مهم‌ترین اقداماتی هستند که نقش مؤثری در پیشگیری از حوادث ایفا می‌کنند. از همین‌رو توجه به ایمنی در محیط کار نیاز اساسی در تمامی محیط‌های کار بوده و نیازمند برنامه‌ریزی، مشارکت همه افراد و حفظ آن در طول زمان است.

در این واحد یادگیری، هنرجویان با مفاهیم کاربردی مرتبط با حفظ ایمنی در محیط کار آشنا می‌شوند و می‌آموزند که چگونه با رعایت دستورالعمل‌های ایمنی، از خود و دیگران در برابر خطرهای احتمالی محافظت کنند. این آموزش‌ها زمینه‌ای فراهم می‌سازد تا فراگیران بتوانند با مسئولیت‌پذیری بیشتر، در محیطی سالم، ایمن و حرفه‌ای فعالیت کنند.

استاندارد عملکرد

ایمنی و حفاظت فنی در محیط کار برابر قوانین و آیین‌نامه‌های حفاظت فنی

ایمنی، سنگ بنای محیط کار پایدار

در شکل 26 تعدادی خطر وجود دارد که می‌تواند باعث حادثه شود، می‌توانید حداقل 5 مورد آن‌ها را پیدا کنید؟ برای رفع آن‌ها چه راه‌حلی پیشنهاد می‌کنید؟

آنچه پیدا کردید، همان کاری است که علم ایمنی انجام می‌دهد: شناسایی «بمب‌های ساعتی» قبل از انفجار!

هدف ایمنی ساده است: پیشگیری حوادثی مثل سقوط، برق گرفتگی یا آتش‌سوزی، که خود اتفاقات ساده‌ای نیستند؛ آن‌ها می‌توانند باعث جراحت‌های شدید یا حتی پایان زندگی یک نفر شوند. اما خبر خوب اینجاست که بیشتر این حوادث قابل پیشگیری‌اند. «اول ایمنی، بعد کار» فقط یک شعار نیست؛ یک تفکر است که از جان شما، سرمایه کارگاه و محیط‌زیست محافظت می‌کند. در ادامه یاد می‌گیریم چطور با قوانین ایمنی، محیط کار را رام و بی‌خطر کنیم.

قوانین و آیین‌نامه‌ها

ایمنی در محیط کار تنها یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه یک الزام قدرتمند قانونی است که بر سه پایه استوار شده است:

1- قانون کار: ماده 85 قانون کار به الزام تعهد کارفرمایان، کارگران و کارآموزان در مقابل حفظ و ارتقای ایمنی و بهداشت محیط کار و رعایت آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های ملی اشاره می‌کند. ماده 91 قانون کار، «منشور مسئولیت کارفرما» است. این ماده می‌گوید خرید تجهیزات ایمنی کافی نیست؛ کارفرما باید وسایل ایمنی را تهیه کند، آموزش دهد و نظارت کند.

2- استانداردهای جهانی: ایران با پذیرش مقاوله‌نامه 155 سازمان بین‌المللی کار (ILO)، خود را متعهد به استانداردهای جهانی کرده است. این یعنی ایمنی در ایران، هم‌زبان با ایمنی در پیشرفته‌ترین کشورهای صنعتی است و هدف نهایی آن ایجاد یک «سیاست ملی» برای پیشگیری از حوادث است.

3- آیین‌نامه‌ها: اگر قانون کار «مقصد» را نشان دهد، آیین‌نامه‌های حفاظت فنی «نقشه راه» هستند. شورای عالی حفاظت فنی برای هر خطری (از برق‌گرفتگی تا سقوط از ارتفاع) یک دستورالعمل دقیق نوشته است تا هیچ کاری بدون استاندارد باقی نماند.

افسر ایمنی؛ فرماندهان میدان ایمنی

بیایید قانون را از روی کاغذ برداریم و در کف کارگاه پیاده کنیم. قانون کار می‌گوید ایمنی شوخی‌بردار نیست و نمی‌شود آن را به قضا و قدر سپرد. بسته به اینکه کارگاه شما چقدر بزرگ است، «متولی ایمنی» متفاوت است:

1- در کارگاه‌های بزرگ (مثل یک ارتش)

طبق ماده 93 قانون کار، وقتی تعداد شما در یک کارگاه به 25 نفر یا بیشتر می‌رسد، دیگر نمی‌شود به‌صورت انفرادی تصمیم گرفت. اینجا قانون‌گذار دستور تشکیل یک «مجلس ایمنی» را داده است که اسم رسمی‌اش «کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار» است. این کمیته مثل یک شورای جنگی است که در آن نمایندگان کارگران، مدیران و متخصصان دور یک میز می‌نشینند تا خطرات را شناسایی و برای رفع آن‌ها نقشه بکشند.

2- مسئول ایمنی کیست؟ (فرمانده میدان)

در دل این کمیته یا در هر کارگاهی، یک نفر نقش کلیدی دارد: مسئول ایمنی (Safety Officer) (شکل 27).

او کسی است که تخصصش شناسایی خطر است. شاید فکر کنید او فقط یک مشاور است، اما اشتباه نکنید! او فرمانده‌ای است که شما را به سلامت به خانه برگرداند.

در لحظه خطر، دموکراسی تمام می‌شود. مسئول ایمنی در کارگاه، نمادِ قانون و عقلانیت است. وقتی او نوار زرد خطر را می‌کشد یا فریاد می‌زند «توقف»، این یک «پیشنهاد دوستانه» نیست؛ بلکه یک «فرمان» برای حفظ جان شماست.

نادیده گرفتن دستور مسئول ایمنی، نشانه شجاعت نیست، بلکه نشانه خامی و غیرحرفه‌ای بودن است. به یاد داشته باشید: در حادثه، ثانیه‌ها تعیین‌کننده‌اند و بحث کردن با مسئول ایمنی در آن لحظه، قمار با جان خودتان و همکارانتان است. کسی که دستور او را نادیده می‌گیرد، ممکن است هرگز فرصت عذرخواهی پیدا نکند.

3- در کارگاه‌های کوچک (سرباز تنها)

حالا اگر در یک کارگاه کوچک (زیر 25 نفر) کار می‌کنید و خبری از کمیته و افسر ایمنی تمام‌وقت نیست، چه؟ آیا خطر مرخصی می‌رود؟ خیر، اینطور نیست.

در اینجا، بار مسئولیت مستقیماً روی دوش خودِ شماست. در کارگاه‌های کوچک، هر کارگر باید «مسئول ایمنیِ خودش» باشد. یعنی قبل از روشن کردن دستگاه، شما هم متخصص کار خود هستید و هم افسر ایمنی. اگر خودتان مراقب خودتان نباشید، هیچ‌کس دیگری نخواهد بود. هر شخص موظف است نکات ایمنی کار خود را بشناسد و در مورد هر آنچه نمی‌داند مطالعه و تحقیق کند.

ایمنی کار در کارگاه ساختمانی؛ منطقه‌ای پویا و پرخطر

کارگاه ساختمانی شبیه یک موجود زنده است که هر روز تغییر می‌کند؛ دیواری که دیروز نبود، امروز هست و چاله‌ای که فردا پر می‌شود، امروز یک دام خطرناک است. همین تغییرات دائمی، این محیط را به یکی از پرخطرترین مکان‌های شغلی تبدیل کرده است.

در ادامه، پنج نقطه بحرانی این کارگاه‌ها را می‌شناسیم:

1- بالابرها (فقط برای مصالح، نه انسان!)

بالابرها آسانسور حمل بار هستند، نه وسیله تفریح یا جابه‌جایی کارگران!

• خطر اصلی: سقوط بار، پاره شدن سیم بکسل و سقوط خود دستگاه.
• قانون طلایی: هیچ انسانی حق سوار شدن بر بالابر حمل مصالح را ندارد.
• الزامات: ظرفیت مجاز دستگاه باید با حروف درشت روی آن نوشته شود و هرگز بیش از آن بارگیری نشود. مسیر حرکت بار باید کاملاً محصور باشد تا اگر چیزی سقوط کرد، بر سر کسی نیفتد. تنها کسی حق کار با بالابر را  دارد که آموزش دیده و ماهر باشد (شکل 28).

2- پرتگاه‌ها و چاله آسانسور (دام‌های نامرئی)

هر دهانه باز در کف یا لبه ساختمان، یک پرتگاه بالقوه است (شکل 29).

• خطر اصلی: سقوط افراد به پایین یا سقوط اجسام روی سر افراد طبقات پایین‌تر.
• حفاظت: تمام دهانه‌ها (مثل چاله آسانسور) باید با پوشش‌های محکم (که وزن فرد را تحمل کند) یا نرده‌های حفاظتی پوشانده شوند.
• استاندارد نرده: یک نرده ایمن باید سه قسمت داشته باشد: میله بالایی، میله میانی و پاخور (برای جلوگیری از لیز خوردن ابزار).
• عدد مهم: هر جایی که ارتفاعش بیش از 120 سانتی‌متر باشد، نصب نرده حفاظتی با ارتفاع حداقل 90 سانتی‌متر الزامی است.

3- حریم برق (دیوار مرگبار نامرئی)

یکی از خطرناک‌ترین نقاط در کارگاه‌های ساختمانی، خطوط برق فشار قوی هوایی هستند.

• خطر اصلی: لازم نیست حتماً به سیم برخورد کنید؛ نزدیک شدن بیش از حد جرثقیل یا پمپ بتن به سیم‌ها باعث ایجاد قوس الکتریکی و برق‌گرفتگی می‌شود.
• قانون حریم: اطراف سیم‌های برق یک «حریم نامرئی» وجود دارد. ورود بوم جرثقیل یا ماشین‌آلات به این حریم ممنوع است. فاصله ایمن بسته به ولتاژ برق فرق می‌کند و کار در نزدیکی آن فقط با مجوز اداره برق مجاز است.

4- داربست‌ها (راه دسترسی موقت، خطر دائمی)

داربست‌ها سازه‌هایی موقتی از جنس فلز یا چوب هستند که برای دسترسی ایمن به محل‌های کار در ارتفاع (بیش از 2 متر) استفاده می‌شوند (شکل 30). اما اگر درست نصب نشوند، خودشان به یکی از مهم‌ترین عوامل سقوط تبدیل می‌شوند.

5- ساختمان‌های آسیب دیده (ناشی از موج انفجار یا زلزله)

علاوه‌بر کارگاه‌های ساختمانی، گاهی حوادث جدی ناشی از انفجار یا زلزله رخ می‌دهند.

به‌طور مثال در جنگ تحمیلی سوم کشورمان در اسفند و فروردین 1405 - 1404، شاهد حملات غیرانسانی به مناطق مسکونی، اصناف و صنایع کشور بود. این حملات علاوه‌بر آسیب و شهادت جمع زیادی از هموطنان عزیزمان باعث آسیب‌های وسیع به ساختمان‌ها شد. برخی در اثر ریزش آوار ثانویه دچار آسیب‌های جدی شدند. در خصوص حضور در ساختمان‌های آسیب دیده که با موج انفجار آسیب دیده‌اند نکات ایمنی وجود دارد که توجه به آن‌ها می‌تواند باعث نجات افراد و پیشگیری از آسیب ثانویه شود. نیروهای امدادی آموزش دیده این نکات را رعایت می‌کنند. موارد زیر یک راهنمای سریع می‌باشد:

آسیب ظاهری: ریختن گچ یا نمای بیرونی و شکستن شیشه‌ها، اما ستون و دیوارها سالم هستند، حضور بعد از بازدید ظاهری در سازه بلامانع است.

آسیب خفیف: دیوارهای باربر سالم اما دیوارهای بیرونی ریزش کرده یا قاب پنجره‌ها بیرون افتاده است، بدون تأیید نیروی امدادی نمی‌توان وارد شد.

آسیب زیاد: ستون‌ها ترک خورده‌اند یا خم شده و دیوارهای باربر شکم زده‌اند. احتمال ریزش وجود دارد و ورود اکیداً ممنوع است. فقط حضور نیروهای امدادی آموزش دیده با تجهیزات برای کمک به حادثه دیدگان مجاز است.

آسیب بسیار زیاد: ستون‌ها شکسته‌اند و سقف فرو ریخته است. ساختار سازه از بین رفته است، آوار ریخته است. ورود همه افراد ممنوع و باید فاصله با ساختمان (حداقل 100 متر) حفظ شود.

ایمنی کار در ارتفاع

سقوط از ارتفاع، یکی از پرتکرارترین حوادث در مشاغل است. براساس گزارش‌های رسمی بیشترین حوادث شغلی در کشور ناشی از کار در ارتفاع می‌باشد که متأسفانه تعداد مرگ و مصدومیت‌های ناتوان‌کننده بسیاری را به ثبت رسانده است. هر کاری که در ارتفاع بیش از 2 متر از سطح زمین یا یک سکوی کار پایدار انجام شود، «کار در ارتفاع» محسوب شده و نیازمند تجهیزات ویژه است.

به‌کارگیری وسایل حفاظت فردی (PPE) مناسب کار در ارتفاع

مهم‌ترین وسیله، سیستم توقف سقوط 2 است که از 3 بخش اصلی تشکیل شده است (شکل 31):

به‌کارگیری تجهیزات کار در ارتفاع

• نردبان: باید سالم بوده و در زاویه ایمن (75 درجه) قرار گیرد. کاربر هرگز نباید روی دو پله آخر بایستد.
• کلایمر و بالابرهای نفری (MEWP): دستگاه‌هایی مانند کلایمر (برای نمای ساختمان) یا بالابرهای آکاردئونی و بوم‌لیفت، سکوهای کار متحرکی هستند که کاربر حتی در داخل سبد آن‌ها نیز باید از هارْنِسْ ایمنی استفاده کند.

ایمنی برق

به شکل 32 نگاه کنید، این تکنسین فکر می‌کند همه چیز امن است چون دستکش دارد.

اما چند ثانیه تا یک اتفاق باقی مانده است. در این تصویر، «عایق» کجاست؟ به نظر شما همکار او می‌داند که نباید برق را وصل کند؟

تمام اقداماتی که برای محافظت از ایجاد شوک الکتریکی و تخلیه الکتریسیته ساکن در کار انجام می‌شود مربوط به ایمنی برق است. مهم‌ترین اقدامات حفاظتی در مقابل خطرات برق، نصب سیستم اتصال به زمین (Earthing)، کلید محافظ جان (RCD)، عایق‌بندی، آموزش، قفل زدن و برچسب‌گذاری محل‌های پرخطر است (شکل 33).

ایمنی ماشین‌آلات

اقدامات حفاظتی در مقابل بروز خطرات مکانیکی ماشین‌آلات صنعتی و خانگی در این بخش مورد بررسی قرار می‌گیرد. هر ماشینی دارای 3 ناحیه خطرناک است؛ نقطه عملیات (همانند: اره، قسمت دوخت ماشین)، سیستم انتقال نیرو (همانند تسمه‌ها، زنجیرها) و سایر قطعات متحرک. تمامی این نقاط باید توسط حفاظ‌های مناسب پوشانده شوند. بهترین حفاظ، حفاظ ثابت یا حفاظ اینترلاک (که با باز شدن آن دستگاه خاموش می‌شود) است.

وسایل نقلیه در محیط کار؛ خطر متحرک

وسایل نقلیه صنعتی مانند لیفتراک، لودر، کامیون و خودروهای خدماتی، از شایع‌ترین منابع حادثه مربوط به ماشین‌آلات در محیط‌های کاری هستند؛ چون هم‌زمان سنگین، متحرک و در تماس مستقیم با انسان‌اند.

برای مدیریت و حفاظت در مقابل این خطرات 4 اصل را مورد توجه قرار دهید:

اصل اول: تفکیک انسان و ماشین
مسیر حرکت وسایل نقلیه باید از مسیر تردد کارکنان جدا باشد. برخورد انسان و ماشین، تقریباً همیشه به حادثه شدید منجر می‌شود.

اصل دوم: راننده مجاز و آموزش‌دیده
هر وسیله فقط باید توسط فرد آموزش‌دیده و مجاز هدایت شود. سرعت غیرمجاز، خستگی و بی‌تجربگی، سه عامل اصلی حوادث و وسایل نقلیه هستند.

اصل سوم: وسیله سالم
ترمز، بوق، چراغ، آینه و هشداردهنده‌ها باید قبل از شروع کار کنترل شوند. وسیله معیوب، یک خطر در حال حرکت است.

اصل چهارم: بار ایمن
بارگیری بیش از حد مجاز یا نامتعادل، احتمال واژگونی و سقوط بار را به شدت افزایش می‌دهد.

ایمنی حریق

در شکل 36 چه خطری پنهان شده است؟ کدام اشتباهات در این شکل منجر به فاجعه می‌شود؟ اجزای مثلث حریق را در این شکل مشخص کنید.

در درجه اول برنامه‌ریزی و شناسایی نقاط خطرناک برای پیشگیری از بروز حریق بسیار مهم است. شناسایی منابع احتمالی حریق در محیط کار و در نظر گرفتن تدابیر مناسب برای کنترل آن‌ها از خسارات مالی و جانی بسیار جلوگیری می‌کند. حریق‌ها براساس نوع ماده سوختنی طبقه‌بندی می‌شوند تا بتوان خاموش‌کننده مناسب را انتخاب کرد.

جدول 1 دسته‌بندی انواع حریق و خاموش‌کننده‌های مجاز و غیرمجاز برای آن‌ها را نشان می‌دهد.

برخلاف برخی از خطرات مثل سقوط که آسیب انفرادی ایجاد می‌کند، آتش‌سوزی یک «خطر سرایت‌کننده» است. یک جرقه کوچک در انبار یا کارگاه شما می‌تواند کل خیابان را به آتش بکشد (شکل 38).

مهارت، مهم‌تر از ابزار: داشتن کپسول آتش‌نشانی کافی نیست! وجود کپسول بدون کسی که روش استفاده از آن را بداند، مثل داشتن خودرو بدون راننده است. آموزش عملی به کارگران برای استفاده از خاموش‌کننده‌ها در «لحظات طلایی اولیه»، مرز بین یک حادثه کوچک و یک فاجعه است.

داور سخت‌گیر (سازمان آتش‌نشانی): سازمان آتش‌نشانی قدرت قانونی توقف کار را دارد. اگر استانداردها در انبارها و کارگاه‌ها رعایت نشود، کارگاه پلمپ خواهد شد. این سخت‌گیری برای حفظ جان شماست، نه جریمه مالی.

حق‌الناس و امنیت عمومی: آتش‌سوزی یک مسئله خصوصی نیست. اگر حریق کنترل نشود، به ساختمان‌های همسایه سرایت می‌کند. بنابراین، سهل‌انگاری شما بازی با جان و مال دیگران و ایجاد یک بحران شهری است.

ایمنی مواد شیمیایی

در شکل 39 چه می‌بینید؟ می‌توانید حداقل 3 خطر در خصوص مواد شیمیایی را توضیح دهید؟

مواد شیمیایی فقط در آزمایشگاه‌ها نیستند؛ شوینده‌ها، رنگ‌ها، حلال‌ها، چسب‌ها و سوخت‌ها همگی جزء مواد شیمیایی‌اند و اگر خطرات این مواد شناخته نشوند، می‌توانند باعث مسمومیت مزمن (آسیب آرام به سلامتی) یا حوادث (انفجار و آتش‌سوزی) شوند.

بررسی MSDS در ایمن نگه‌داشتن کارگاه مفید است. اما گاهی‌وقت برای خواندن کل برگه نیست؛ اینجاست که علائم روی بشکه‌ها یا بسته‌بندی‌ها با شما حرف می‌زنند.

GHS (استاندارد جهانی): علائمی یکسان در سراسر دنیا که با شکل (مثل جمجمه، شعله، یا ماهی مرده) فوراً نوع خطر را نشان می‌دهد.

لوزی خطر: یک مربع چهاررنگ که شدت خطر را با عدد 0 تا 4 نشان می‌دهد (قرمز: خطر آتش، آبی: مخاطرات سلامتی، زرد: واکنش‌زایی) (شکل 40).

انبارداری (همسایه‌های ناسازگار)

خطرناک‌ترین اشتباه، کنار هم چیدن مواد ناسازگار است. برخی مواد (مثل اسیدها و بازها) اگر کنار هم انبار شوند یا نشت کنند، بدون هیچ جرقه‌ای باعث انفجار یا انتشار گازهای کشنده می‌شوند. هرگز مواد شیمیایی را بدون چک کردن جدول سازگاری کنار نچینید.

ارزیابی ریسک

تا به حال از کلمه ریسک استفاده کرده‌اید؟ مفهوم این کلمه چیست؟ آیا ریسک همان خطر است؟

حوادث ناگهانی رخ نمی‌دهند؛ آن‌ها نتیجه زنجیره‌ای از عوامل هستند که ما ندیده‌ایم. ارزیابی ریسک یعنی قبل از شروع کار، فیلمِ انجام کار را در ذهنمان جلو ببریم و پایان‌های خطرناک را حذف کنیم (شکل 41).

ریسک یک حدس و گمان نیست، یک محاسبه ریاضی ساده است:

• احتمال: چقدر ممکن است این اتفاق بیفتد؟ (مثلاً پاره شدن سیم بکسل فرسوده).
• شدت: اگر اتفاق بیفتد، چه بلایی سر ما می‌آید؟ (خراش سطحی یا مرگ؟).

حاصل‌ضرب این دو به ما می‌گوید وضعیت «قابل قبول» (سبز)، «احتیاط» (زرد) یا «غیرقابل قبول/ توقف کار» (قرمز) است.

هیچ‌کس به تنهایی همه خطرات را نمی‌بیند. ارزیابی ریسک واقعی پشت میز انجام نمی‌شود؛ بلکه باید با حضور خودِ کارگران، سرپرستان و متخصصان ایمنی انجام شود.

کارگری که پای دستگاه می‌ایستد، خطراتی را می‌بیند که مهندس طراح هرگز ندیده است.

پیشگیری؛ ارزان‌تر از درمان

شاید خرید یک حسگر ایمنی یا برگزاری کلاس آموزشی هزینه داشته باشد، اما این هزینه در برابر هزینه حوادث (دیه، توقف کارخانه، دادگاه و عذاب وجدان) تقریباً صفر است. ارزیابی ریسک به کارفرما ثابت می‌کند که ایمنی «هزینه» نیست، بلکه پرسودترین «سرمایه‌گذاری» است.

آخرین راه‌حل حفظ ایمنی، تجهیزات حفاظت فردی

به شکل 42 نگاه کنید کدام یک از تجهیزات حفاظتی را برای کاربر توصیه می‌کنید؟ کدام تجهیز ممنوع است؟ کدام وسیله ضرورت ندارد؟

استفاده از لوازم و تجهیزات حفاظت فردی به‌عنوان یک اقدام موقت و کمکی است، نباید صرفاً به علت استفاده از لوازم حفاظتی، از حفاظ‌گذاری و سایر کنترل‌ها غفلت کرد.

استفاده از کفش، کلاه و لباس مخصوص کار و پوشیدن دستکش و ماسک به‌صورت موقت می‌تواند بخشی از خطرات را کاهش دهد اما فراموش نکنید که کافی نیست.