درسنامه آموزشی علوم تجربی کلاس سوم
درس 5: آب مادهی با ارزش
مجری یک برنامهی تلویزیونی میگفت:
آیا میدانید آبی که امروز استفاده میکنیم، همان آبی است که در زمان دایناسورها هم بوده است؟
پس از یادگیری این درس، میتوانید ارتباط بین آبی که امروز روی کُرهی زمین است را با آبی که در زمان دایناسورها بوده است، توضیح دهید.
به تصویر زیر نگاه کنید. جهت پیکانها را روی تصویر دنبال کنید. به نظر شما این جهتها چه چیزی را نشان میدهند؟
آبهای روی زمین بر اثر گرمای خورشید بخار میشوند و ابرها را تشکیل میدهند. این ابرها در آسمان سرد میشوند و به صورت برف و باران به زمین میریزند.
آزمایش (صفحهی 46 کتاب درسی)
آزمایش تبخیر و میعان را قبلاً انجام دادید. در این جا آزمایش را به صورت زیر انجام دهید.
- در ظرف اوّلیه به جای آب، آب نمک بریزید.
- به کمک هم گروهی خود قطرههای آبی را که روی درِ سرد قابلمه تشکیل میشوند، با دقّت در لیوان جمعآوری کنید.
- به نظر شما مزهی آب جمعآوری شده شور است یا خیر؟ خیر
- مقداری از این آب را بچشید و نتیجه را با پاسخ خود مقایسه کنید.
آب لیوان مزهای ندارد در حالیکه آب ظرف شور است. زیرا نمک ندارد. نمک آن در ته ظرف باقیمانده است و این مایع در واقع بخار آب سرد شده است.
فعّالیت (صفحهی 47 کتاب درسی)
تصویر زیر چرخهی آب در طبیعت را نشان میدهد. جملههای زیر را بخوانید. هر جمله مربوط به کدام قسمت تصویر است؟ شمارهی آن را در محلّ مشخص شده بنویسید.
1- آب سطح دریاها، اقیانوسها، رطوبت خاک و گیاهان، بر اثر گرما و نور خورشید تبخیر و در هوا پخش میشود.
2- بخار آب موجود در هوا سرد میشود و ابرها به وجود میآیند.
3- باد ابرها را جابهجا میکند.
4- بر اثر سرد شدن ابرها، ذرّات ریز آب در ابر به هم میچسبند و قطرههای درشتتری را به وجود میآورند که به صورت باران یا برف میبارند.
5- آب دوباره به سطح زمین، دریاها و اقیانوسها بر میگردد.
گفتوگو (صفحهی 48 کتاب درسی)
آیا آب باران شور است؟ در مورد آن گفتوگو کنید.
خیر، شیرین است زیرا نمک موجود در آبها میماند و بخار نمیشود.
ایستگاه فکر (صفحهی 48 کتاب درسی)
آزمایشی را که قبلاً انجام دادید، با چرخهی آب در طبیعت مقایسه کنید و نتیجه را به کلاس گزارش دهید.
1- آب دریا: آب شور درون ظرف
2- گرمای خورشید: حرارت شعلهی چراغ
3- ابر: بخار آب درون ظرف
4- هوای سرد بالای زمین: ظرف فلزی سرد
5- برف و باران: قطرات آب جمع شده در زیر بشقاب
مشاهده (صفحهی 48 کتاب درسی)
کُرهی جغرافیایی مدرسه را به کلاس بیاورید.
همه جای آن را به دقّت ببینید.
آبها جای بیشتری را روی زمین گرفتهاند، یا خشکیها؟
قسمت بیشتر کرهی جغرافیایی آبی رنگ است که نشاندهندهی پوششهای آبی است. آبها (بیش از سه چهارم سطح زمین را فرا گرفتهاند.)
مقایسه (صفحهی 49 کتاب درسی)
همانطور که روی کُرهی جغرافیایی دیدید، بخش زیادی از سطح زمین، آب است. آب دریاها و اقیانوسها شور است. در ادامه با دو روش متفاوت، مقدار آبهای شور را با آبهای شیرین (آبهایی که شور نیستند) مانند آب رودخانهها و چشمهها، مقایسه میکنیم.
روش اوّل:
جدول زیر صد خانه دارد. فرض کنید این صد خانه همهی آبهای روی زمین را نشان میدهد.
با استفاده از اطّلاعات زیر این جدول را رنگآمیزی کنید:
- از 100 قسمت آب روی زمین 97 قسمت آن آبهای شور هستند.
- از 100 قسمت آب روی زمین 3 قسمت آن آبهای شیرین هستند.
روش دوم:
- یک سطل بزرگ پر از آب را که گنجایش آن 10 لیتر است در نظر بگیرید. فرض کنید این مقدار آب، همهی آب شوری است که روی کرهی زمین وجود دارد.
- در این روش یک لیوان آب نشان دهندهی مقدار آب شیرین موجود روی زمین است.
- همچنین نصف قاشق چایخوری از آب درون این لیوان، نشان دهندهی همهی آب شیرینی است که ما میتوانیم مصرف کنیم.
با توجّه به مقایسههایی که دربارهی آب شور و شیرین انجام دادید، بگویید چرا باید در مصرف آب آشامیدنی صرفهجویی کنیم؟
چون مقدار آبهای شیرین بسیار کم است باید صرفه جویی کنیم تا همه بتوانند از آن استفاده کنند.
چرا آب دریاها برای آشامیدن و کشاورزی مناسب نیستند؟
آب دریاها شور هستند.
فعّالیت (صفحهی 50 کتاب درسی)
خانوادهی چهار نفرهی سعید از آب برای کارهای مختلفی استفاده میکنند. نمودار زیر مصرف آب این خانواده را در یک شبانهروز نشان میدهد.
- بیشترین مصرف این خانواده، مربوط به چه کاری است؟
دستشویی و حمام
- کارهای دیگری را نام ببرید که در خانه و مدرسه انجام میدهید و در آن ها هم آب مصرف میشود.
آشامیدن و آشپزی، شستن ظرف و لباس، نظافت خانه، آبیاری گیاهان
با توجّه به کمبود آب شیرین در دسترس و مصرف بالای آب در کشور ما، کارهایی را بنویسید که میتوانید برای مصرف بهینهی آب انجام دهید.
کوتاهتر کردن مدت زمان حمام / موقع مسواک زدن شیر آب را باز نگذاریم. / استفاده از شلنگهای کممصرف / استفاده از سیستمهای آبیاری قطرهای / لولههایی که خراب هستند یا شیر آبی که چکه میکند را تعمیر کنیم.
فعّالیت (صفحهی 51 کتاب درسی)
- دو بطری پلاستیکی خالی و هم اندازه بردارید. درهای آنها را باز کنید و در یکی از آنها مقداری آب بریزید.
- بطری پایینی را با پارچه یا کیسهی سیاه رنگی بپوشانید.
- دهانهی دو بطری را روی یکدیگر قرار دهید و با چسب به طور کامل به هم وصل کنید.
- مطابق تصویر دو بطری را طوری قرار دهید که بطری خالی کمی بالاتر از بطری دیگر قرار گیرد.
- یک لامپ رشتهای را روشن کنید و دقیقاً بالای آب درون بطری تیره قرار دهید و حدود یک ساعت صبر کنید.
- مشاهدههای خود را یادداشت کنید. به نظر شما قطرههای آب در بطری بالایی از کجا آمدهاند؟ برای پاسخ دادن به این پرسش از واژههای گرما، تبخیر و میعان استفاده کنید.
مشاهده میکنیم که در بطری بالای قطرههای آب جمع شدهاند. لامپ گرما تولید میکند و با گرم شدن بطری تیره، باعث تبخیر آب و انجام میعان میشود، سپس قطرههای آب در بطری بالایی جمع میشوند.
- در کلاس دربارهی شباهت این دو بطری به کُرهی زمین و هوای اطراف آن گفتوگو کنید.
- با توجّه به این فعّالیت، آیا اکنون میتوانید بگویید چرا آبی که امروز روی زمین داریم، همان آب زمان دایناسورها است؟
بله، زیرا در کرهی زمین نیز چرخهی آب از طریق تبخیر و میعان همیشه ادامه دارد. آب دریاها، رودخانهها و سایر منابع آبی تبخیر شده و به ابرها میرود، سپس به صورت بارش به زمین بازمیگردد.
ایستگاه فکر (صفحهی 51 کتاب درسی)
به تصاویر زیر نگاه کنید. به نظر شما در کدام محل تبخیر سریعتر انجام میشود؟ چرا؟
تصویر سمت چپ- زیرا گرمای حاصل از تابیدن خورشید باعث تبخیر سریعتر آب دریا میشود.
کاوشگری (صفحهی 52 کتاب درسی)
پرسش: چگونه میتوانید یک پارچهی خیس را در مدت 10 دقیقه تا جایی که امکان دارد، خشک کنید؟
مواد و وسایل لازم:
- پارچههایی کاملاً مشابه که جنس، رنگ و اندازهی آنها یکسان است.
- لیوان
- ظرف پر از آب
1- برای خشک کردن پارچهی خیس چه راههایی پیشنهاد میکنید؟
قرار دادن پارچهی خیس جلوی آفتاب و روی شوفاژ
2- در گروه دربارهی طرح پیشنهادی خود با یکدیگر گفتوگو کنید.
قرار دادن پارچهی خیس در معرض جریان هوا و فشار دادن پارچه برای خارج کردن آب اضافی.
3- پارچههای خیس را از معلّم تحویل بگیرید.
4- تلاش کنید تا پارچهی خیس گروه خود را به روشی که انتخاب کردهاید، در مدّت زمان 10 دقیقه تا جایی که امکان دارد، خشک کنید.
5- مراحل انجام کار خود را با همکاری اعضای گروه، به صورت یک لوحه (پوستر) درآورید و به کلاس گزارش دهید. در لوحهی خود تلاش کنید تا با کشیدن شکل و نوشتن کلمات لازم، مراحل کار را به خوبی به دیگران نشان دهید.
6- از مقایسهی روش و نتیجهی کار خود با بقیهی گروهها چه چیزهایی آموختید؟ آنها را بنویسید.
یاد گرفتم که: پارچه در جاهای گرم مثل زیر گرمای خورشید و روی شوفاژ زودتر خشک میشود ولی در جاهای سرد و بدون آفتاب و گرما دیرتر خشک میشود.