درسنامه آموزشی فارسی و نگارش (2) کلاس یازدهم مشترک شاخۀ فنی و حرفه‌ای و کاردانش

قلمرو زبانی و ادبی: چاشنی بخش، حلاوت سنج: صفت فاعلی مرکب مرخّم / حلاوت سنج معنی: معیار سنجش شیرینی معنا. / قالب شعر: مثنوی
قلمرو فکری: با نام خدایی که حضورش در سخن، مزه و شیرینی بدان می‌بخشد؛ نامش و حضورش در سخن، معیار سنجش شیرینی معنا در بیان‌هاست (شیرینی معنا از شیرینی حضور نام محبوب در بیان است؛ هر اندازه که نام حق در سخن بیشتر باشد معنا نیز شیرین‌تر و البته ژرف‌تر خواهد بود). 

قلمرو زبانی و ادبی: «ش» در بلندش و نژندش: ضمیر شخصی متصل، مفعول/ نژند: پست و زبون (با توجه به قرینهٔ «بلند» این معنی برای نژند در اینجا مناسب است)
سر و دل: مجاز از وجود، شخص و کس. بیت تلمیح دارد به آیهٔ 22 از سورهٔ آل عمران «... وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ ...» / بیت «موازنه» دارد.
قلمرو فکری: آن کسی بزرگ و والا می‌شود که حق او را بزرگ گرداند؛ و آن کسی پست و زبون می‌شود که حق او را پست و زبون گرداند (همه چیز به دست اوست).

قلمرو زبانی و ادبی: گشاده‌ست و داده‌ست: ماضی نقلی.
قلمرو فکری: به نظام احسن خلقت اشاره دارد و بیانگر این نکته که مسلّما درِ احسان خداوند، هیچگاه بسته نیست و خداوند به هرکس آنچه لازم داشته، داده است.

قلمرو زبانی و ادبی: مصرع دوم فعل و قسمتی از جمله به قرینهٔ لفظی حذف شده است. نی یک موی بیش باشد و نی [یک موی] کم [باشد.] / بیت به شیوهٔ بلاغی؛ یعنی مقدم شدن فعل آورده شده است.
قلمرو فکری: این بیت، ادامه و تفسیر بیت قبل خود است و با نگاه فلسفی همراه است؛ زیرا فلاسفه با دنبال کردن نفس نظام عالم، نظام موجود را نظام احسن می‌دانند. حافظ گوید:
نیست در دایره یک نکته خلاف از کم و بیش / که من این مسئله بی‌چون و چرا می‌بینم

قلمرو زبانی و ادبی: اِدبار: پشت کردن، بدبختی و سیه روزی. اقبال: روی آوردن یا روی کردن دولت، خوشبختی و بهروزی./ اجزای هر دو مصرع، جملهٔ سه جزئی اسنادی است. / ادبار و اقبال: تضاد.
قلمرو فکری: با بیت 2 قرابت معنایی دارد: مسلّماً اگر لطف خداوند شامل حال کسی شود، بدبختی‌های او به نیک بختی تبدیل می‌شود. 

قلمرو زبانی و ادبی: توفیق: در این جا معنی اصطلاحی آن بیشتر مورد نظر است و آن یعنی موافق گردانیدن خداوند اسباب را موافق خواهش بنده، تأیید الهی. / تدبیر و رای: مترادف. تدبیر: پایان دیدن، در امری اندیشیدن، رای زنی. / رای: تدبیر و اندیشه. / پای یک سو نهادن: کنایه از پشت کردن و کاری نکردن.
قلمرو فکری: با بیت قبل موقوف المعانی است. و اگر موافقت و تأیید الهی قرین حال بنده نباشد، از نیروی تدبیر و اندیشه که قدرت برتر بشر در غلبه بر محیط است- کاری ساخته نیست. 

قلمرو زبانی و ادبی: تیره‌رای: تاریک اندیشه، ناراست / را: در معنی حرف اضافۀ «به» / ابد: زمان بی‌انتها
قلمرو فکری: خرد، نیروی برتر و امتیاز بشر است اما این خرد، قدرت و کارآیی خودرا مدیون و مرهون توفیق الهی است؛ یعنی تا حق بدان روشنایی نبخشد و او را هدایت نکند، در تیره‌رایی و گمراهی خواهد ماند و راه به جایی نخواهد برد. بیت مؤید مفهوم بیت قبلی است.
این بیت یادآور داستان‌ها و ماجراهای بسیاری است از جمله داستان عاشق شدن پادشاه بر کنیزک از دفتر اول مولانا: در این ماجرا پادشاه از طبیبان پرسید که می‌توانند معشوق او را مداوا کنند یا نه؟ طبیبان هم که به معاینه، درد را تشخیص داده بودند و دوای آن را نیز داشتند، تنها با تکیه بر نیروی خِردِ خود گفتند: البته که می‌توانیم. حال این که آنها می‌بایست نخست ارادهٔ خود را (خِرد خود را) به ارادۀ الهی متّصل می‌کردند و «ان شاء الله» می‌گفتند و سپس به نیروی خِرد خود تکیه می‌کردند و چون این کار را نکردند، هرچه دارو تجویز کردند، برعکس عمل نمود.

قلمرو زبانی و ادبی: عقل در لغت و زبان عربی به معنای حبس و امساک آمده است. عاقل را از آن رو عاقل گفته‌اند که خود نگهدار بوده، و خویشتن را از رفتن به دنبال هواهای نفسانی باز می‌دارد. عقل مایۀ امتیاز انسان از حیوان و به معنای فهم و ضد حماقت نیز آمده است.
قلمرو فکری: در آیات و روایات برای عقل، اهمیت و ارزشی بسیار قائل شده‌اند که هیچ چیزی به پایۀ آن نمی‌رسد؛ زیرا اسمای الهی که در انسان سرشته شده و روح خداوندی که در وی دمیده شده، در شکل عقل ناب و خالص و صافی خود را نشان می‌دهد.
در عرصۀ شناخت، اعتراف به ناآگاهی، خود نشانۀ آگاهی و کمال است؛ رسول (ص) گوید: ما عرفناكَ حقَّ معرفتِكَ و ما عَبَدناكَ حقَّ عِبادَتِكَ.
تا بدانجا رسید دانش من / که بدانم همی که نادانم
«چون عقل کامل گردد، سخن کوتاه شود»

وحشی بافقی (کتاب فرهاد و شیرین)