درسنامه آموزشی فارسی و نگارش (1) کلاس دهم هنرستان
درس 1- از آموختن، ننگ مدار
تا توانی از نیکی کردن میاسا و خود را به نیکی و نیکوکاری به مردم نمای و چون نمودی به خلافِ نموده، مباش به زبان، دیگر مگو و به دل، دیگر مدار، تا گندمنمای جو فروش نباشی؛ و اندر همه کاری داد از خویشتن بده، که هر که داد از خویشتن بدهد، از داور مستغنی باشد و اگر غم و شادیات بُوَد، به آن کس گوی که تیمار غم و شادی تو دارد و اثر غم و شادی پیش مردمان، بر خود پیدا مکن؛ و به هر نیک و بد، زود شادان و زود اندوهگین مشو که این فعلِ کودکان باشد.
بدان کوش که به هر محالی، از حال و نهادِ خویش بِنَگَردی، که بزرگان به هر حقّ و باطلی از جای نشوند و هر شادی که بازگشتِ آن به غم است، آن را شادی مشمُر و به وقت نومیدی امیدوارتر باش و نومیدی را در امید، بستهدان و امید را در نومیدی.
رنج هیچ کس ضایع مکن و همه کس را به سزا، حقشناس باش؛ خاصّه قرابت خویش را. چندان که طاقت باشد، با ایشان نیکی کن و پیران قبیلهٔ خویش را حرمت دار، و لیکن به ایشان مولع مباش تا همچنان که هنر ایشان همیبینی عیب نیز بتوانی دید؛ و اگر از بیگانه نا ایمِن شوی زود به مقدار ناایمنی، خویش را از وی ایمِن گردان و از آموختن، ننگ مدار تا از ننگ رَسته باشی.
قابوس نامه، عنصرالمعالی کیکاووس
کارگاه درس پژوهی صفحه 13 کتاب درسی
1- معنای واژههای مشخّص شده را بنویسید.
- هرکه از شما بزرگتر باشد وی را بزرگتر دارید و حرمت وی نگه دارید. تاریخ بیهقی
- که را دوست مهمان بود یا نه دوست / شب و روز تیمار مهمان بدوست ابوشکور بلخی
2- در متن درس، سه گروه کلمۀ متضاد بیابید. غم و شادی - نیک و بد - شادان و اندوهگان - حق و باطل - امید و نومیدی - عیب و هنر - ایمن و ناایمن
3- به عبارتهای زیر توجّه کنید:
الف) همنشین نیک، بهتر از تنهایی است و تنهایی، بهتر از هم نشین بد.
ب) آرزو گفت: «از نمایشگاه کتاب چه خبر؟»
در عبارت «الف»، فعل جملۀ دوم ذکر نشده است امّا خواننده یا شنونده از فعل جملۀ اوّل میتواند به فعل جملۀ دوم، یعنی «است» پی ببرد. در این جمله، حذف فعل به «قرینه لفظی» صورت گرفته است.
در عبارت «ب» جای «فعل» در جملۀ دوم خالی است امّا از هیچ نشانهای در ظاهر نمیتوانیم به وجود آن پی ببریم. تنها از مفهوم عبارت میتوان دریافت که فعل «داری» یا «دارید» ا ز جملۀ دوم حذف شده است. در این جمله، حذف به قرینۀ « معنایی» صورت گرفته است.
توجّه: اگر حذف برای پرهیز از تکرار صورت گیرد، آن را «حذف به قرینۀ لفظی» گویند امّا اگر خواننده یا شنونده از مفهوم سخن به بخش حذف شده پیببرد «حذف به قرینۀ معنایی» است.
- در کدام جملۀ متن درس، حذف صورت گرفته است؟ نوع آن را مشخّص کنید.
4- جدول زیر را کامل نمایید. (با حفظ شخص)
| فعل | امر | ساخت منفی | مضارع اخباری |
| شنیده بودی | بشنو | نشنیده بودی | میشنوی |
| خواهید پرسید | بپرسید | نخواهند پرسید | میپرسند |
5- چرا نویسنده، چنین توصیهای میکند؟
«اثر غم و شادی پیش مردمان، بر خود پیدا مکن» بلند همتی، داشتن روح بزرگ و مناعت طبع (خویشتن داری) و پنهان داشتن مشکلات و مسائل شخصی خود از دیگران
6- مَثَل «گندم نمای جو فروش مباش.» آدمی را از چه کاری بر حذر میدارد؟ دو رویی و ریاکاری