درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی پنجم
درس 6: منابع آب ایران
فعالیت (صفحه 27 کتاب درسی)
1- فرض کنید یک روز از صبح تا شب در محلّ زندگیتان، آب نباشد. چه مشکلاتی برای شما و اعضای خانوادهتان پیش میآید؟ به طور گروهی همفکری کنید و فهرست مشکلات را در کلاس بخوانید.
مشکلاتی مانند: 1- تشنگی 2- گرما زدگی 3- گرسنگی 4- کثیفی و ...
2- در کتاب مطالعات اجتماعی سال چهارم خواندید که در گذشتههای دور، مهمترین تمدّنها در کنار رودها به وجود آمدهاند. چرا؟
چون در کنار رودها میتوانستند کشاورزی کنند و به فعالیت بپردازند و این امر باعث یکجانشینی آنان و به وجود آمدن اولین تمدنها شد.
ممکن است برخی تصوّر کنند که با وجود دریاهای بزرگ و اقیانوسها، انسان مشکلی برای تأمین آب ندارد. امّا میدانید که آب دریاها و اقیانوسها شور است و برای آشامیدن، شستوشو، کشاورزی و سایر فعّالیتها مناسب نیست.
انسان آب شیرین مورد نیاز خود را از برف و باران به دست میآورد.
الف) بخشی از آب حاصل از برف و باران روی زمین جاری میشود و رودها را به وجود میآورد.
ب) بخشی از آب حاصل از برف و باران به داخل زمین فرو میرود و آبهای زیرزمینی را تشکیل میدهد.
فعالیت (صفحه 28 کتاب درسی)
3- به تصویر زیر توجّه کنید و مراحل تشکیل رود را توضیح دهید. بر اثر بارش برف و باران در مناطق کوهستانی و جاری شدن آنها بر روی کوهها و جویبارهایی به وجود میآید. این جویبارها در قله و ارتفاعات کوه به سمت کوهپایه حرکت کرده و در دامنه کوه به هم میپیوندند و رودها را تشکیل میدهند.
4- چرا نواحی کوهستانی برای ما اهمّیت دارند؟ چون نواحی کوهستانی تامین کنندهٔ آب و خاکاند. شرایط مناسبی برای تولید برق دارند و شکلگیری روستا و رونق فعالیتهای اقتصادی آن وابسته به کووهستان اطراف است.
5- کاربرگهی شمارهی 4 را در کلاس انجام دهید.
ب) به نظر شما مردم روستا برای استفادهی بهتر از آب چه کارهایی میتوانند انجام دهند؟ به آنها پیشنهاد بدهید.
- در موقع تابش شدید آفتاب مزارع خود را آبیاری نکنند.
- مراقب بهداشت آب باشند و از ریختن زباله در آبها خودداری نمایند.
- محصولاتی کشت کنند که به آب زیاد نیاز نداشته باشد؛
- از آبیاری قطرهای برای آبیاری مزارع استفاده کنند؛
- موقع بارندگی، آب باران را در فضایی مناسب ذخیره کنند و نگذارند آبها به هدر بروند؛
- در صورت امکان، روی فضاهایی که آب گذر میکند را بپوشانند تا از تبخیر آن جلوگیری شود.
رود چگونه تشکیل میشود؟
آبهای زیرزمینی
در علوم سال سوم با انجام دادن آزمایش، پی بردید که آبهای زیرزمینی، چگونه تشکیل میشوند. مردم برای استفاده از آبهای زیرزمینی چاه یا قنات حفر میکنند.
ایرانیان اوّلین کسانی بودند که با کندن قنات، از آبهای زیرزمینی استفاده کردند. قنات یک تونل زیرزمینی است که آب در آن خودبهخود از مناطق پر آب به نواحی کم آب، جاری میشود. چون آب قنات از زیِر زمین عبور میکند، میزان تبخیر و آلودگی آن بسیار کم است.
گاهی در بعضی نواحی، آبهای زیرزمینی خودبهخود به سطح زمین راه پیدا میکنند و چشمهها را به وجود میآورند.
پراکندگی رودهای ایران
بیشتر رودهای ایران از رشتهکوههای بلند البرز و زاگرس و یا کوههای پراکندهی داخلی سرچشمه میگیرند. این رودها پس از عبور از دشتها، جلگهها، روستاها و شهرها به دریای خزر، خلیجفارس و دریای عمان یا دریاچههای داخلی میریزند.
فعالیت: نقشهخوانی (صفحه 29 کتاب درسی)
با توجّه به نقشهی پراکندگی رودهای ایران به پرسشها پاسخ دهید.
1- کدام رود به خلیجفارس میریزد؟ اروند رود
2- کدام رودها به دریاچهی ارومیه میریزند؟ زرینه رود - سیمینه رود - تلخه رود
3- آبی که مردم شهر تهران مصرف میکنند، از کدام رودها تأمین میشود؟ رود کرج و رود جاجرود
4- سه رود را که به دریای خزر میریزند، نام ببرید. سفید رود - ارس - اترک
5- رودهای کارون و زایندهرود از کدام شهرها عبور میکنند؟ اهواز و اصفهان
6- سفیدرود از به هم پیوستن کدام رودها بهوجود آمده است؟ قزل اوزن - شاهرود
فعالیت (صفحه 30 کتاب درسی)
7- روستانشینان از آب رودها برای چه کارهایی استفاده میکنند؟ روستانشینان از آب رودها معمولاً برای کشاورزی و آبیاری زمینهای زراعتی خود و یا برای شستوشو استفاده میکنند.
8- شهرنشینان از آب رودها برای چه کارهایی استفاده میکنند؟ معمولاً بر روی رودخانهها سدهایی احداث میکنند و با استفاده از سد انرژی ذخیره شدهٔ آب در پشت سد به کمک توربینهای آبی برق تولید میکنند و یا با تصفیه آب پشت سد را به وسیلهٔ لولهکشی به منازل مسکونی میرسانند و از آن برای شستوشو، پختن غذا، کارخانهها، آبیاری بوستانها و فضاهای سبز و آشامیدن استفاده میکنند.
9- پرسوجو کنید که آیا در نزدیکی شهر یا روستای محلّ زندگی شما رودی وجود دارد؛ نام آن چیست و از آن چه استفادههایی میشود؟
ایران، کشوری کم آب
- میزان متوسّط بارندگی سالانه در ایران کمتر از 250 میلیمتر است. به همین دلیل، کشور ما از کشورهای کم آب دنیا به حساب میآید. آیا میتوانید با توجّه به آنچه در سال گذشته خواندهاید، بگویید وسعت کدام ناحیهی آب و هوایی ایران بیشتر است؟ از این موضوع چه نتیجهای میگیرید؟
- تعداد رودهای پرآب و دائمی نیز در ایران کم است و بیشتر رودها فصلی و موقّتی هستند؛ یعنی در هنگام تابستان و با شروع فصل گرما خشک میشوند. بهعلاوه، بعضی از رودها به دلیل عبور از نمکزارها، شورند و نمیتوان از آنها استفاده کرد.
از منابع آب محافظت کنیم
رودها مهمترین منبع آب شیرین هستند و نقش مهمّی در زندگی ما دارند. رودها همچنین زیستگاه بسیاری از ماهیها و جانوران آبزی و پرندگان مهاجرند. آلوده کردن و مصرف نادرست آب باعث به هدر رفتن آن میشود.
نمونههایی از مصرف نادرست آب
تصاویر را شرح دهید. سپس بگویید برای مصرف درست در هر یک از موارد بالا چه پیشنهادهایی دارید؟
به جای استفاده از شیلنگ آب، از جارو برای تمیز کردن حیاط استفاده شود. به جای استفاده از شیلنگ آب با چند سطل آب، خودرو را بشویند. هنگام مسواک زدن شیر آب را ببندید و در حمام هنگام لیف کشیدن شیر آب را باز نگذارید.
نمونههایی از راههای آلوده کردن آب
چه عواملی موجب آلودگی آب میشود؟ توضیح دهید. ورود سموم کشاورزی به داخل آب، ورود فاضلابهای خانههای مسکونی، ورود پساب و فاضلاب سمی کارخانهها، ورود نخالههای ساختمانی و زباله به آب
فعالیت (صفحه 31 کتاب درسی)
10- فعّالیتهای شمارهی 1 و 2 «به کار ببندیم» صفحهی 54 را انجام دهید.
11- چرا آب بعضی از رودهای کشور ما برای کشاورزی مناسب نیست؟ بعضی از رودها فصلی هستند و در تمام فصول سال آب ندارند که بتوان با آب رودخانه مزارع را آبیاری کرد همچنین برخی از رودها با گذشتن از نمکزارها، شورند و نمیتوان از آنها استفاده کرد.
12- دربارهی سرگذشت یک رود انشا بنویسید و در آن از زبان رود، مسئلهی آلودگی آب و راههای جلوگیری از آن را شرح دهید.