درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس چهارم
درس 9: نخستین شهرها چگونه به وجود آمدند؟
در درس گذشته، خواندید که با شروع کار کشاورزی، انسان‌ها به تدریج زندگی یکجانشینی را آغاز کردند و به این ترتیب، اوّلین روستاها به وجود آمدند. کشاورزی تغییر بزرگی در زندگی انسان ایجاد کرد. با رواج کار کشاورزی، موادّ غذایی به اندازه‌ی کافی تولید و حتّیٰ ذخیره می‌شد. در نتیجه، دیگر همه‌ی افراد مجبور به کار کشاورزی نبودند. پس عدّه‌ای از مردم به کارهای دیگر مثل ساختن ابزارهای کشاورزی و قایق و نیز داد و ستد مشغول شدند. درنتیجه، تقسیم کار به وجود آمد. در آن زمان، داد و ستد به‌صورت مبادله‌ی کالا با کالا بود. برای مثال، اگر کشاورزی بیشتر از مصرف خود و خانواده‌اش گندم داشت، مقداری از آن را به کسی که ابزارهای کشاورزی می‌ساخت یا ظرف‌های سفالی تولید می‌کرد، می‌داد و وسیله‌ای را که به آن نیاز داشت، می‌گرفت.
فعالیت (صفحه 36 کتاب درسی)
به نظر شما داد و ستد به صورت مبادله‌ی کالا با کالا چه مشکلاتی را به وجود آورد؟ همیشه کالا‌های مورد نیاز فرد یافت نمی‌شد برای مثال: ممکن بود کسی برنج داشته باشد و گندم بخواهد. اما فروشنده‌ی گندم نیازی به برنج نداشته باشد. همچنین حمل و نقل کالاها سخت بود و بعضی کالاها فاسد شدنی بودند و نمی‌شد آنها را مدت زیادی نگه داشت. دیگر اینکه ممکن بود دو کالایی که با هم مبادله می‌شوند هم ارزش نباشند و معامله ناعادلانه باشد.
بعدها برای حلّ این مشکلات چه وسایلی اختراع شد؟ کم کم سکه‌های طلا و نقره و بعد پول اختراع شد.
با گذشت زمان، جمعیت بعضی از روستاهای کنار رودها بیشتر شد و این روستاها به شهر تبدیل شدند. اوّلین شهرها در کنار رودهای پرآب به وجود آمدند.
پیدایش تمدّن‌ها
با پیدایش شهرهای بزرگ، کم کم تمدّن‌های بزرگ به وجود آمدند. این شهرها ویژگی‌هایی داشتند. این ویژگی‌ها را در تصویر زیر مشاهده می‌کنید.
اداره‌ی این سرزمین‌ها، به عهده‌ی فرمانروایان بود. فرمانروایان برای برقراری نظم در سرزمین خود و اداره‌ی شهرها و روستاها قانون‌هایی وضع می‌کردند.
برخی از فرمانروایان به سرزمین‌های دیگر حمله و آنها را تصرّف می‌کردند تا قلمرو حکومتشان وسیع‌تر شود. رونق داد و ستد و نیاز انسان به نوشتن قراردادها و نگه داشتن بعضی اطّلاعات، زمینه را برای اختراع خط فراهم کرد. اختراع خط در پیدایش تمدّن‌ها نقش بسیار مهمّی داشته است.
ویژگی‌های تمدن
به نقشه‌ی زیر توجّه کنید. روی این نقشه تمدّن‌هایی را مشاهده می‌کنید. همزمان با پیدایش تمدّن‌های باستانی در ایران، در سرزمین بین‌النّهرین (بین دو رود دجله و فرات) نیز تمدّن‌هایی پدید آمدند.
فعالیت (صفحه 38 کتاب درسی)
1- چند تمدّن از روی نقشه نام ببرید. تمدن ایلام، بابل، سومر، آشور، جیرفت.
2- این تمدّن‌ها در کنار کدام رودها پدید آمده‌اند؟ تمدن‌های ایلام در کنار رود کارون، آشور در کنار رود دجله، بابل در کنار رود فرات و جیرفت در کنار هلیل رود.
3- دو تمدّن باستانی را که در گذشته‌های دور در ایران پدید آمدند و از بین رفتند، نام ببرید. تمدن ایلام، جیرفت، شهر سوخته، تپه سیلک
تمدّن ایلام
کشور ما محلّ پیدایش تمدّن‌های گوناگونی بوده است. بیایید با یکی از این تمدّن‌ها آشنا شویم.
تمدّن ایلام حدود چهار تا پنج هزار سال پیش در ناحیه‌ای که امروز خوزستان نام دارد، پدید آمد.
یکی از پادشاهان ایلامی، شهر شوش را پایتخت قرار داد و این شهر به شهری بزرگ و آباد تبدیل شد. شهری که مزارع وسیع کشاورزی در اطراف آن و بازارهای بزرگی در داخل آن وجود داشته است.
مردم ایلام به کشاورزی، دامداری، فلزکاری، سفالگری، نجّاری، مجسّمه‌سازی، تجارت و… مشغول بودند.
در سرزمین ایلام پرستش‌گاه‌های (معابد) بزرگی ساخته شده بود که مردم در آنجا خدایان ایلامی را عبادت می‌کردند. در آن دوره پرستش‌گاه‌ها را به‌صورت بناهایی عظیم در مکان‌های بلند می‌ساختند. پرستش‌گاه مشهور و عظیم چُغازنبیل یکی از این بناهاست که امروزه می‌توان باقی‌مانده‌ی آن را در نزدیکی شهر شوش دید.
از لوح‌های گلی به جا مانده از آن روزگار می‌توان پی برد که ایلامی‌ها از خطّ میخی استفاده می‌کرده‌اند. البته پیش از اختراع خطّ میخی، ایلامی‌ها از خطّ تصویری استفاده می‌کردند. در خطّ تصویری، برای نوشتن هر چیز شکل آن را می‌کشیدند.
فعالیت (صفحه 40 کتاب درسی)
1- روی نقشه نام رودی را که تمدّن ایلام در کنار آن به وجود آمده است، پیدا کنید. رود کارون
2- تمدّن ایلام در محدوده‌ی کدام استان امروزی ایران پدید آمده بود؟ خوزستان
3- آیا تمدّن ایلام ویژگی‌هایی را که در شکل صفحه‌ی 37 آمده، داشته است؟ این ویژگی‌ها را بیان کنید. بله، خط، حکومت و فرمانروا، داد و ستد، عقاید مذهبی، قانون تقسیم کار و مهارت در کارها و آثار هنری