درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس نهم
درس 10: اوضاع اجتماعی، اقتصادی، علمی و فرهنگی ایران در عصر صفوی
زندگی اجتماعی
در دوران صفویه به دلیل وجود حکومت مرکزی نیرومند و برقراری نظم و امنیت در سراسر کشور، شرایط مناسبی برای رونق زندگی اجتماعی و اقتصادی پدید آمد. جمعیت ایران در آن دوره حدود 10 میلیون نفر تخمین زده میشود. روستاییان و کوچنشینان به ترتیب بیشترین ساکنان ایران را تشکیل میدادند. آنها به کشاورزی، دامداری و صنایع دستی اشتغال داشتند.
به عقیدهٔ جهانگردان اروپایی، از جمله شاردن، وضع زندگی دهقانان ایرانی در دورهٔ صفویه به مراتب بهتر از وضع دهقانان در مناطق حاصلخیز اروپا بوده است. یکی از منابع عمدهٔ درآمد حکومت صفوی، مالیاتی بود که از کشاورزان و دامداران میگرفتند.
در دورهٔ صفوی شهرهای بزرگ و آبادی به وجود آمد و شهرنشینی در ایران رونق گرفت. در آن زمان، حدود 10 تا 15 درصد ایرانیان در شهرها زندگی میکردند. شهرنشینان بیشتر مقامهای حکومتی، نظامیان، روحانیون، بازرگانان، پیشهوران و صنعتگران بودند.
شکوفایی صنعت
در دورهٔ صفوی نه تنها کشاورزی و دامداری بلکه صنایع ایران نیز شکوفا و پر رونق بودند. در آن زمان، پیشهوران و صنعتگران ماهر و توانمند ایرانی، نیازهای گوناگون جامعه را به خوبی برطرف میکردند. حتی بخشی از محصولات ایران مانند خشکبار، پارچههای مخملی، ابریشمی و حریر و نیز قالیهای نفیس به کشورهای همسایه و برخی کشورهای اروپایی صادر میشد.
صنعت بافندگی یکی از صنایع پررونق ایران بود که در کنار رونق صنعت ابریشم در دورهٔ صفوی شکل گرفت و با صنعت نساجی اروپا رقابت میکرد. در دورهٔ شاه عباس اوّل، کارگاههای بافندگی بزرگ و متعددی در اصفهان، کاشان، یزد، مشهد، استرآباد (گرگان)، گیلان وجود داشت.
شاه و اعضای خاندان او مالک بیشتر این کارگاهها بودند.
بیشتر بدانیم: کاشان، شهر کارگاههای بافندگی
«منشأ و منبع درآمد مردم کاشان کارگاههای ابریشم بافی و هنر نقره کاری آنهاست. درهیچ یک از شهرهای ایران به قدر کاشان صنعت مخمل بافی، بافتن ساتن و پارچههای زربفت و زری ساده و گُلدار رواج ندارد. تنها در یکی از دههای اطراف شهر، هزار کارگر ابریشم کار به بافتن انواع پارچههای ابریشمی اشتغال دارند. این ده که آران (شهرستان آران و بیدگل امروزی) نامیده میشود… دو هزار خانه و ششصد باغ بزرگ و دلگشا دارد.»
(سفرنامهٔ شاردن)
صنعتگران ایرانی در صنایع کاشی، چینی، چرم، جواهر، رنگ، صابون و جنگ افزارهای سنتی از قبیل شمشیر و کمان نیز پیشرفت کرده بودند و میتوانستند کالاهای مرغوبی بسازند.
|
|
|
رونق تجارت
در عصر صفوی به دلیل یکپارچه بودن سرزمین ایران و وجود نظم و امنیت در سراسر کشور، تجارت داخلی و خارجی پررونق بود. شاهان صفوی، به خصوص شاه عباس اوّل، برای گسترش تجارت کوشش بسیار کردند. وجود شبکهٔ وسیعی از راهها و کاروانسراها در سراسر ایران نشان دهنده رونق تجارت و بازرگانی در این دوره است. بازرگانان و مسافران رایگان در کاروانسراها اقامت میکردند.
جهانگردان اروپایی دربارهٔ امنیت راههای ایران و رفتار پسندیدهٔ مأموران راهداری با مسافران بسیار نوشتهاند. در آن دوره بازارهای بزرگی نیز در شهرها ساخته شد که یکی از باشکوهترین آنها، بازار قیصریهٔ اصفهان در شمال میدان نقش جهان بود. یکی از منابع درآمد حکومت صفوی، عوارضی بود که از کاروانهای تجاری گرفته میشد.
شاهان صفوی، مخصوصاً شاه عباس اوّل، برای گسترش تجارت خارجی به شرکتهای تجاری اروپایی اجازه دادند که در ایران فعّالیت کنند. به گفتهٔ جهانگردان خارجی، صدها بازرگان از کشورهای مختلف آسیایی و اروپایی در پایتخت صفویه مشغول تجارت بودند. صادرات ابریشم، که پرسودترین کالای صادراتی بود، در انحصار شاه عباس قرار داشت.
فعالیت (صفحهٔ 65 کتاب درسی)
1- متن را مطالعه کنید:
الف) سه عامل گسترش تجارت در عصر صفوی را بیان کنید.
1- امنیت که توسط حکومت قدرتمند صفویه ایجاد شد و راه زنان و چپاول گران جرأت حمله به کاروانها را نداشتند. 2- توسعه راههای ارتباطی و کاروانسراها در مناطق مختلف کشور 3- روابط سیاسی که بین ایران و سایر کشورها به وجود آمد، این عوامل سبب گسترش تجارت شد.
ب) سه منبع عمدهٔ درآمد حکومت صفوی را ذکر کنید.
1- مالیاتی که از کشاورزان و دامداران گرفته میشد. 2- مالیاتی که از بارزرگانان و تجار گرفته میشد. 3- مالیاتی که از پیشه وران و صنعتگران گرفته میشد.
شکوفایی علمی و فرهنگی
در دوران حکومت صفویان، ایرانیان بار دیگر توانستند استعدادها و تواناییهای علمی، فرهنگی و هنری خود را آشکار کنند. در آن دوران، معماران و مهندسان شهرساز ایرانی مسجدها، مدرسهها، کاخها، پلها و کاروانسراهای عظیم و باشکوهی ساختند و در تزیین آنها انواع هنرها را به کار بردند. در کتاب مطالعات اجتماعی ششم با برخی از جلوههای هنر و معماری ایران در عصر صفوی آشنا شدید. در این درس به جنبههای دیگری از پیشرفتهای علمی و فرهنگی ایرانیان در آن دوره میپردازیم.
|
|
علم و آموزش
در دورهٔ صفوی، تعلیم و تربیت مورد توجه بسیار بود و فعّالیتهای زیاد و مؤثری در این زمینه صورت گرفت. پادشاهان و مقامهای کشوری و لشکری علاوه بر آنکه عالمان بزرگی را از مراکز علمی تشیع در جهان، به ایران دعوت کردند، مدرسهها و کتابخانههای عظیمی به ویژه در پایتختهای صفوی ساختند و اموال و املاک بسیاری را وقف آنها کردند. در آن زمان، به علوم و معارف دینی مانند تفسیر، فقه و حدیث بسیار توجه میشد. دیگر شاخههای علوم مانند طبیعیات (علوم تجربی)، ریاضیات، ادبیات، فلسفه، طب و نجوم نیز تدریس میشدند.
در عصر صفوی، عالمان و اندیشمندان بزرگی پرورش یافتند و آثار ارزشمندی در موضوعهای مختلف علمی و مذهبی نوشتند. میرداماد، ملاصدرا، شیخ بهایی و علامه محمدباقر مجلسی از فیلسوفان و عالمان بزرگ آن روزگار بودند.
بیشتر بدانیم: شیخ بهایی
بهاءالدین محمد، معروف به شیخ بهایی از دانشمندان مشهور سدههای 10 و 11 ه.ق است. بهاءالدین علوم رایج و معارف دینی را نزد پدر و دیگر مدرسان معروف فراگرفت و در علوم مختلف تبحر یافت. او کتابهای ارزشمند متعددی در موضوعهای علمی گوناگون نوشت و شاگردان بسیاری تربیت کرد که ملاصدرا، فیلسوف مشهور، از جملهٔ آنان است. شیخ بهایی خدمات علمی و مهندسی متعددی داشته است که معروفترین آنها عبارتاند از: طرح محاسبهٔ دقیق آب زایندهرود و تقسیم آن میان محلههای اصفهان و روستاهای مجاور، ساخت گرمابهای در اصفهان که آب آن با یک شمع گرم میشد، طراحی و معماری مسجد چهارباغ، و طرحریزی قنات زرینکمر نجف آباد. سازمان علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) به پاس خدمات او به علم ستارهشناسی، سال 2009 م را سال «نجوم و شیخ بهایی» نامگذاری کرد.
در دورهٔ صفوی به سبب کمتوجهی پادشاهان به شاعران، شعر و ادب فارسی مانند دیگر رشتهها پر رونق نبود. با این وجود دوره صفویه یکی از دورههای قابل توجه در تاریخ ادبیات و شعر فارسی است. سبک هندی و شاعران بزرگی مانند صائب تبریزی و بیدل، متعلق به این دوره هستند.
در این دوره، علم تاریخ مورد توجه قرار داشت و افراد زیادی به ثبت و نگارش وقایع تاریخی میپرداختند. کتابهای تاریخی ارزشمندی از این دوره به جا مانده است.
هنر
در زمان صفویان، ذوق و استعداد هنری ایرانیان شکوفا شد و هنرمندان بزرگی در رشتههای مختلف هنری از جمله معماری، نقاشی، خوشنویسی، کتابآرایی و خاتم کاری شهرت یافتند. این هنرمندان خوش ذوق، آثار بسیار زیبا و نفیسی از خود به یادگار گذاشتهاند.
|
|
جشنها و آیینها
در زمان حکومت صفوی، جشنها و آیینها با شکوه و عظمت برگزار میشدند. در آن زمان، مردم علاوه بر نوروز و دیگر جشنهای باستانی، اعیاد اسلامی مانند قربان، فطر و غدیر را نیز گرامی میداشتند. آیین سوگواری امام حسین (ع) هم به طور گسترده در سراسر کشور به شیوهٔ روضه خوانی، سینه زنی و تعزیه برگزار میشد. برپایی این جشنها و آیینها، تأثیر مهمی در افزایش همدلی و هم بستگی مردم داشت.
فعالیت (صفحهٔ 67 کتاب درسی)
2- متن را بخوانید. مراسم جشن و شادی در عصر صفوی را با روزگار کنونی از جنبههای مختلف (شیوهٔ برگزاری، محل جشن و …) مقایسه کنید.
در زمان صفویان جشنها و مراسم شادی ابتدا از میادین و مناطق عمومی شروع میشد و مردم از هر قشری در کنار هم بودند و به شادمانی میپرداختند. مراسم شعر خوانی و مدیحه سرایی نیز رایج بود. بیشتر این جشنها در اماکن عمومی برپا میشد. اما امروزه جشن و مراسم شادی در اماکن عمومی برپا نمیشود. و بیشتر این جشنها با لوازم آتش بازی همراه شده که گاهی باعث رنجش و آزار دیگران میشود. امروزه مردم کمتر شادی خود را با دیگران تقسیم میکنند.
2- محتشم کاشانی از شاعران و مرثیهسرایان برجستهٔ دوره صفویه است. آیا میدانید مشهورترین شعر او چیست؟
به کار ببندیم (صفحهٔ 68 کتاب درسی)
1- تصاویر و کارت پستالهایی از میدان نقش جهان اصفهان تهیه کنید و با خود به کلاس بیاورید. بناهای اصلی این مجموعهٔ تاریخی را مشخص کنید و کارکرد هر یک از بناها و خود میدان را توضیح دهید.
2- با رجوع به پایگاه اینترنتی شبکهٔ رشد به نشانی www.roshd.ir درباره جشن نوروز و عزاداری امام حسین در دوره صفویه اطلاعاتی گردآوری کنید و آنها را به شکل یک روزنامهٔ دیواری ارائه دهید.