درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هشتم

حضرت محمد (ص) در 28  صفر سال 11 هجری در مدینه وفات یافت و در همان شهر به خاک سپرده شد. از رحلت رسول خدا تا شهادت امام حسین (ص) در سال 61 هجری، رویدادهای سرنوشت‌سازی رخ داد که با مهم‌ترین آنها در این درس آشنا می‌شوید.

ماجرای سقیفه و جانشینی پیامبر

لحظاتی پس از رحلت رسول خدا و در حالی که علی (ع) و شماری از اصحاب مشغول مراسم خاک‌سپاری آن حضرت بودند، تعدادی از انصار و مهاجرین در محلی به نام سَقیفهٔ بنی ساعده گرد آمدند و دربارهٔ جانشینی پیامبر به گفت‌وگو پرداختند. هر دو گروه با نادیده گرفتن وصیت پیامبر در غدیر خم، مدعی بودند که خلافت و جانشینی رسول خدا حق آنان است. باتوجه به اینکه از گذشته میان انصار رقابت و اختلاف وجود داشت، جمعی از حاضران در سقیفه، با ابوبکر که یکی از مهاجرین کهنسال بود، بیعت کردند و بدین ترتیب وی به‌عنوان خلیفهٔ اول شناخته شد. گروهی از مسلمانان با یادآوری خطبهٔ پیامبر در غدیر، خواهان بیعت با حضرت علی (ع) بودند.

امام علی (ع) با آنکه در روز غدیرخم توسط پیام اکرم (ص) جانشین پیامبر (ص) معرفی شده بود اما به خاطر حفظ اسلام سکوت کرد.

خلیفهٔ اول حدود دو سال خلافت کرد. او پیش از آنکه از دنیا برود، عمربن خطّاب را به جانشینی خود برگزید. عمر در دوران ده سالهٔ حکومت خود کار فتوحات را که از اواخر دوران خلافت ابوبکر آغاز شده بود با جدّیت دنبال کرد. سپاهیان اعزامی از سوی خلیفهٔ دوم، علاوه بر بخش وسیعی از ایران، کشورهای سوریه، لبنان، فلسطین و مصر را نیز فتح کردند.

عثمان، خلیفهٔ سوم، توسط شورایی که عمر تعیین کرده بود به خلافت رسید. در زمان او برخلاف دو خلیفهٔ نخست، زندگی تجملاتی و شیوهٔ اشرافی رواج یافت و اطرافیان و کارگزاران خلیفه با ثروت به دست آمده از فتوحات به خوش گذرانی مشغول شدند. خاندان بنی‌امیه که تا هنگام فتح مکه، با اسلام و پیامبر مخالفت و دشمنی ورزیده بودند، در این زمان به مقام‌های مهم دست یافتند و بر بیت‌المال٭ مسلمانان مسلط شدند.

عثمان جمعی از صحابه و یاران نزدیک پیامبر مانند ابوذر، عمّار و مالک اشتر را به دلیل آنکه از او و اطرافیانش انتقاد می‌کردند، مجازات و تبعید کرد. عملکرد اطرافیان خلیفهٔ سوم، نارضایتی گروهی از مسلمانان را برانگیخت. آنان از نقاط مختلف به مدینه آمدند و اعتراض خود را نسبت به عملکرد عاملانش اعلام کردند. امام علی (ع) تلاش زیادی کرد که مخالفان را آرام کند و مانع بروز درگیری و خونریزی شود، اما سرانجام معترضان خشمگین به خانهٔ خلیفه هجوم بردند و او را کشتند.

حکومت امام علی (ع)

امام علی (ع) فرزند ابوطالب در کعبه به دنیا آمد. آن حضرت دوران کودکی و نوجوانی را در خانهٔ حضرت محمد (ص) و تحت تربیت وی به سربرد. امام علی (ع) نخستین مردی بود که به پیامبر اسلام ایمان آورد و همواره پیامبر (ص) را در راه گسترش اسلام یاری داد. شهامت و فداکاری امام علی (ع) و خوابیدن در بستر رسول خدا، سبب شد که پیامبر بدون آسیبی از مشرکان، مکه را به سوی مدینه ترک کند. دلاوری و شجاعت امیرمؤمنان در جنگ‌های دوران پیامبر مشهور است.
امام علی با وجود آنکه شایسته و مستحق جانشینی پیامبر بود، به منظور جلوگیری از تفرقه مسلمانان سکوت کرد.

در دوران سه خلیفهٔ قبلی، آن حضرت به تفسیر قرآن، تربیت شاگردان و پاسخ‌گویی به سؤالات دینی مردم میپرداخت. همچنین ایشان به عمران و آبادی و احداث نخلستان‌ها توجه زیادی داشت.

پس از کشته شدن عثمان، مردم دریافتند که جامعهٔ اسلامی بی‌سرپرست مانده است. بسیاری از مهاجرین و انصار خواهان بیعت با علی (ع) شدند، اما آن حضرت تمایلی به پذیرش خلافت نداشت. سرانجام با اصرار زیاد مردم، امام علی (ع) منصب خلافت را پذیرفت. اکثر مهاجرین و انصار به جز تعدادی از اشراف بنی‌امیه با امام (ع) درمسجد مدینه بیعت کردند.

* شورش و جنگ علیه حکومت امام علی (ع): اصرار علی (ع) بر عمل به قرآن و سنت پیامبر و اجرای عدالت، موجب مخالفت و دشمنی ریاست‌طلبان و ثروت‌اندوزان شد. این گروه چون اطمینان یافتند که امام به دلخواه آنان عمل نخواهد کرد، به فتنه‌جویی پرداختند و سه جنگ جَمَل، صِفّین و نَهرَوان را بر آن حضرت تحمیل کردند.

از آنجا که امام علی (ع) هیچ‌گونه تمایلی به جنگ و خونریزی میان مسلمانان نداشت، کوشید ابتدا با نصیحت بیعت‌شکنان و اتمام حجت با آنان از جنگ جلوگیری کند، اما شورشیان اقدام به جنگ کردند. امام در جنگ جمل بیعت‌شکنان را شکست داد. در صِفّین امام علی (ع) به مقابلهٔ با سپاه معاویه رفت و آنها را ظالمین نامید. پایداری یاران حضرت علی (ع) به ویژه مالک اشتر آثار شکست را بر چهرهٔ سپاه ستمگر آشکار ساخت، اما در آخرین لحظات، نیرنگ عمروعاص مانع پیروزی سپاهیان امام علی (ع) شد.

 ویژگی‌ها و دستاوردهای حکومت امام علی

حضرت علی (ع) حدود 5 سال مطابق تعالیم اسلام و روش (سنت) حضرت محمد (ص) حکومت کرد. امام در ابتدای حکومت خود، برای دفع تهدیدات بیعت‌شکنان و دشمنان عدالت از مدینه رهسپار عراق شد و شهر کوفه را مرکز خلافت خود قرار داد.

مهم‌ترین ویژگی‌ها و دستاوردهای حکومت آن حضرت عبارت بودند از:
1- حکومت‌داری مبتنی بر دستورات قرآن و سنت رسول خدا (ص).
2- اصلاح بسیاری از انحرافاتی که در دین به‌وجود آمده بود.
3- خدمات اقتصادی فراوان، با وجود فتنه‌ها و جنگ‌های تحمیلی متعدّد.
4- اقتدار و ایستادگی در عین مظلومیت فردی و اجتماعی.
5- ساده‌زیستی و مقابله با اشرافی‌گری: فتوحات مسلمانان اگرچه موجب ورود اسلام به سرزمین‌های پهناوری شد، اما ثروت و غنایم حاصل از فتوحات، سبب ثروت‌اندوزی و تقویت اشرافی‌گری در میان عده‌ای گردید. امام سعی می‌کرد با گفتار و کردار خویش توجه مردم را به ارزش‌های دینی و سنت پیامبر جلب نماید. خطبه‌های فراوانی از ایشان در این موضوع باقی مانده است. آن حضرت با زندگی بسیار ساده و به دور از تجملات، الگوی مناسبی برای دیگران بود.
6- تأکید بر عدالت: در حکومت امام علی (ع) تمامی مسلمانان از احترام و حقوق برابر برخوردار بودند. امام در توزیع بیت‌المال هیچ مسلمانی را بر مسلمان دیگر برتری نمی‌داد و برای عرب و غیرعرب سهمی یکسان در نظر می‌گرفت. کسانی که پیش از آن، سهم بیشتری از بیت‌المال می‌گرفتند در برابر این شیوهٔ عادلانهٔ امام مقاومت کردند. آنها وقتی پی‌بردند که حضرت علی (ع) در اجرای عدالت مصمّم است، به دشمنی با ایشان پرداختند.
7- برگزیدن افراد صالح به حکومت ولایات: امام افراد را بر پایهٔ شایستگی و لیاقت برای حکومت ولایات برمی‌گزید و حاضر نبود برای رسیدن به هدف، از اشخاص ناصالح و ستمگر استفاده کند. برخی از یاران علی (ع) به آن حضرت پیشنهاد می‌کردند به افرادی که برای حکومت مشکل ایجاد می‌کنند، مقام بدهد؛ امام می‌فرمود: «آیا من پیروزی را با ستم به‌دست آورم؟».

معاویه پسر ابوسفیان که از زمان خلافت عمر حاکم شام (سوریهٔ امروزی) بود، اعلام کرد در صورتی از امام اطاعت می‌کند که حکومت شام و مصر به او واگذار شود؛ اما امام با شناختی که از دشمنی امویان با اسلام و پیامبر داشت فرمود: خداوند دوست ندارد که من «گمراه‌کنندگان» را یاور خود قرار دهم.

8- تلاش برای وحدت و انسجام اجتماعی: امام علی (ع) با مخالفان مدارا می‌کرد و از انتقادهای آنان ناراحت و خشمگین نمی‌شد و حتی سهمشان را از بیت‌المال نیز می‌پرداخت. امام زمانی با مخالفان برخورد می‌کرد که آنها دست به شمشیر می‌بردند یا فتنه‌ای به پا می‌کردند که به امنیت، دین یا وحدت جامعه، آسیب می‌زد.

صلح امام حسن (ع) با معاویه

پس از شهادت امیر مؤمنان در 21 رمضان سال 40 هـ.ق، مردم کوفه با امام حسن (ع) بیعت کردند. آن حضرت در نخستین روزهای خلافت، معاویه را از سرکشی و نافرمانی نهی کرد، اما معاویه با سپاهی عظیم، راهی عراق شد. امام قصد داشت در مقابل معاویه ایستادگی نماید، لذا امام حسن مجتبی (ع) با سپاهی به فرماندهی یکی از یاران خود عازم جنگ دفاعی با معاویه شدند(و سپس دو نفر دیگر را نیز به‌عنوان جانشین‌های اول و دوم سپاه خود، انتخاب نمودند). این در حالی بود که معاویه، با وعده‌های پول و مقام، فرماندهان سپاه امام حسن مجتبی (ع) را فریب داده و جذب خود نموده بود. در چنین اوضاعی، امام ناچار شد پیشنهاد صلح با معاویه را تحت شرایطی بپذیرد.

امویان (بنی امیه) بر مسند خلافت

معاویه بعد از تحمیل صلح بر امام حسن (ع) در شام (سوریه) به خلافت نشست. او سیاستمداری فریبکار بود و با دادن پول و مقام، اشخاص با نفوذ و قدرتمند را جذب خود می‌کرد. عمروعاص یکی از این افراد بود؛ او که به طمع دست‌یافتن به حکومت مصر به معاویه پیوسته بود، نقش مهمی در جلوگیری از شکست معاویه در جنگ صِفّین داشت. معاویه به هیچ یک از تعهدات خود در پیمان صلح با امام حسن (ع) پایبند نماند. به دستور او بر منبر و در خطبه‌های نماز جمعه به امام علی (ع) بدگویی می‌شد. یاران و پیروان آن حضرت مورد آزار و شکنجه قرار می‌گرفتند. معاویه همچنین با توطئه‌ای، امام حسن (ع) را به شهادت رساند. او همچنین فرزندش یزید را به جانشینی خود، انتخاب و خلافت را موروثی کرد.

بیشتر بدانیم

قیام امام حسین (ع)

زمینه‌های قیام: امام حسین (ع) سال‌ها در کنار پدرش امیر مؤمنان و برادرش امام حسن (ع) در صحنهٔ جهاد و مبارزه حاضر بود. آن حضرت پس از شهادت برادر، با سخنرانی و نامه‌های افشاگرانه علیه حکومت ظالمانهٔ معاویه مبارزه کرد. پس از مرگ معاویه، پسرش یزید طبق وصیت او به خلافت رسید. یزید مانند جوانان دوران جاهلیت رفتار می‌کرد. ظلم و فساد آشکار او در جهان اسلام شهرت داشت.

امام حسین (ع) که نمی‌خواست با یزید بیعت نماید، با خانواده و بستگان خود از مدینه راهی مکه شد. امام قصد داشت که در پناه خانهٔ خدا و با استفاده از ایام حج، مردم را برای مخالفت با حکومت ستمکار و فاسد یزید آماده کند.

مردم کوفه که از حرکت آن حضرت به سوی مکه آگاه شده بودند با نوشتن نامه‌های فراوان، ایشان را به آن شهر دعوت کردند. امام نخست اعتنایی به آن نامه‌ها نکرد، اما با اصرار کوفیان، پسر عموی خود مسلم‌بن عقیل را روانهٔ آنجا کرد. پس از ورود مُسلم به کوفه، هزاران نفر با مسلم به نمایندگی از امام حسین (ع) بیعت کردند. امام نیز پس از دریافت نامهٔ مسلم، عازم کوفه شد.

یزید با شنیدن اخبار کوفه، عبیدالله بن زیاد را که مردی سنگدل و خونریز بود به حکومت آنجا منصوب کرد. عبیدالله با ایجاد رُعب و وحشت مردم را ترساند و مسلم‌بن عقیل را دستگیر کرد و به شهادت رساند. او سپس مردم کوفه را وادار کرد که آمادهٔ جنگ با فرزند پیامبر شوند. سپاه یزید مانع رسیدن امام و یارانش به کوفه شدند و کاروان آن حضرت را ناچار به توقف در سرزمین گرم و خشک کربلا (نینوا) نمودند. لشکریان یزید که تعدادشان بسیار زیاد بود، امام حسین (ع) و یارانش را محاصره و در روز عاشورا جنگ را آغاز کردند. امام و یارانش که مرگ در راه عقیده و ایمان را سعادت و زندگی در سایه حکومت ستمگران را ننگ می‌دانستند، شجاعانه جنگیدند و در راه حق به شهادت رسیدند.

اهداف و دستاوردهای قیام کربلا

اینکه نیم قرن بعد از رحلت رسول خدا، فرد فاسد و گنه‌کاری چون یزید به عنوان خلیفهٔ مسلمانان به قدرت رسید، نشان می‌دهد که جامعهٔ اسلامی دچار انحراف بزرگی شده بود. فقط حرکتی عظیم مانند قیام کربلا و شهادت امام حسین و فرزندان، بستگان و یارانش می‌توانست از گسترش این انحراف جلوگیری کند.

امام حسین (ع) در وصیت‌نامهٔ خویش، دربارهٔ هدف قیام خود فرموده است: «هدف من اصلاح امت جدّم رسول‌الله، امر به معروف و نهی از منکر و پیاده کردن سیرهٔ٭ رسول‌الله و پدرم علی‌بن ابیطالب است».

حضرت زینب (س) پس از شهادت برادر خود، در دوران اسارت با سخنرانی‌های روشنگرانه، اهداف قیام کربلا و چهرهٔ واقعی حکومت ستمکار بنی‌امیه را برای همگان آشکار کردند.

تاریخ گواهی می‌دهد که از آن پس قیام‌های زیادی در جهان اسلام و نواحی دیگر از قیام عاشورا الگو گرفته‌اند. این قیام تأثیر بسیاری در روحیهٔ ظلم ستیزی مسلمانان به ویژه شیعیان بر جای نهاده است.