درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هشتم

نزول جبرئیل، فرشته وحی بر محمد امین در غار حرا نویدبخش دوران تازه‌ای در آخرین تاریخ بشر بود. حضرت محمد(ص) پیامبر الهی، پیام‌آور دینی بود که انسان‌ها را به پرستش خدای یگانه و گسترش ایمان و اخلاق، عدالت، صلح و دوستی دعوت می‌کرد. اسلام به عصر جاهلیت در شبه جزیرهٔ عربستان پایان داد و به سرعت در سرزمین‌های وسیعی خارج از عربستان فراگیر شد. شما در این فصل، دربارهٔ مجاهدت‌های پیامبر گرامی اسلام و پیروانش برای نشر دین اسلام و نیز اوضاع و شرایط جامعه و حکومت اسلامی پس از رحلت آن حضرت تا قیام کربلا (نینوا) مطالبی می‌خوانید و فعّالیت‌هایی را انجام می‌دهید.

اسلام در شبه جزیرهٔ عربستان و در میان مردمی که در جهالت و نادانی به سر می‌بردند، ظهور کرد. در این درس با 23 سال مجاهدت رسول خدا و اصحابش٭ برای دعوت به توحید، گسترش ایمان، صلح، عدالت و مبارزه با سلطه ظالمان آشنا می‌شوید.

محیط پیدایش اسلام

شبه جزیرهٔ عربستان یا جزیرة العرب در جنوب‌غربی آسیا واقع شده است و حدود سه میلیون کیلومترمربع مساحت دارد. بخش وسیعی از این سرزمین را بیابان‌ها و ریگزارها و قسمت دیگری را نواحی کوهستانی تشکیل می‌دهند. حجاز از جمله مناطق کوهستانی واقع در غرب جزیرةالعرب است و شهرهای مکه، یثرب (مدینه) و طائف در این منطقه قرار دارند.

آب و هوای گرم و خشک و کمبود آب، باعث شده بود که اغلب ساکنان عربستان زندگی صحرانشینی داشته باشند و از طریق پرورش تعداد کمی دام از جمله شتر، نیازهای روزانهٔ خود را تأمین کنند. البته در یثرب و مخصوصاً در یمن، کشاورزی نیز رونق داشت. یمن در جنوب شبه جزیره، از مناطقی است که سابقه تمدنی قابل توجهی را به چشم خود دیده است. در میان دولت‌های یمنی پیش از اسلام، قرآن به قوم سبأ و قدرت سیاسی، نظامی و بازرگانی آن اشاره کرده است.

در زمان ظهور اسلام، مکه و یثرب دو ایستگاه مهم تجاری بر سر راه جنوب به شمال شبه‌جزیره به شمار می‌رفتند و برخی به تجارت مشغول بودند.

اوضاع و شرایط اجتماعی و فرهنگی مردم عربستان در دوران پیش از بعثت، به گونه‌ای بود که از آن به عصر جاهلیت یاد می‌شود. در آن زمان بیشتر عرب‌ها به شکل قبیله‌ای و فاقد حکومت متمرکز زیسته و اغلب بت می‌پرستیدند و کعبه، خانهٔ خدا را از بت‌های گوناگون پر کرده بودند. البته گروهی از عرب‌ها نیز پیرو حضرت ابراهیم و یا دین‌های یهود، مسیح و زردشت بودند.

اعراب در دوران جاهلیت بهرهٔ چندانی از علم و دانش نداشتند و عده کمی از آنها می‌توانستند بخوانند و بنویسند. در آن دوره، زنان اغلب از مقام و موقعیت پایینی برخوردار بودند و برخی مردان حتی از داشتن فرزند دختر احساس حقارت می‌کردند. اعراب جاهلی نسبت به قبیلهٔ خود تعصب شدید و کورکورانه‌ای نشان می‌دادند. تعصب قبیله‌ای موجب بروز کینه و حس انتقام‌جویی در میان قبایل مختلف عرب شده بود وجنگ و خونریزی‌های پیاپی را به دنبال داشت. از سوی دیگر کمبود غذا و سایر نیازهای زندگی نیز عامل دیگری برای گسترش درگیری‌های قبیله‌ای و رواج غارت‌گری بود.

طلوع آفتاب اسلام در مکه

بعثت پیامبر: حضرت محمد (ص) در خاندانی شریف و محترم در شهر مکه به دنیا آمد. آن حضرت و اجداد پاکشان تحت تأثیر محیط آلوده به شرک٭ و فساد مکه قرار نگرفت و چنان به پاکدامنی و درستکاری مشهور شد که او را محمدامین می‌خواندند. حضرت محمد (ص) کوه‌های اطراف مکه و از جمله غار حرا را برای عبادت پروردگار یکتای خویش برگزید و اوقات زیادی را در آنجا می‌گذراند. در 27 رجبِ سالی که آن حضرت به 40 سالگی رسیده بود، فرشتهٔ وحی در غار حرا بر او نازل شد و فرمان پیامبریش را از جانب خداوند ابلاغ کرد.

حضرت خدیجه (ع) و حضرت علی (ع) نخستین کسانی بودند که به رسول خدا ایمان آوردند. حضرت خدیجه از زنان ثروتمند مکه بود و تمام دارایی خود را در راه نشر اسلام، کمک به فقیران و آزادی بردگان خرج کرد.

دعوت به توحید: رسول خدا در آغاز بعثت به صورت فردی و پنهانی مردم را به پرستش خدای یگانه و ایمان به روز رستاخیز دعوت می‌کرد. در نتیجهٔ این دعوت، تعدادی از مردم مکه به اسلام ایمان آوردند.

پس از سه سال، پیامبر مأموریت یافت نخست خویشاوندان و سپس عموم مردم را آشکارا به اسلام دعوت نماید. در این مرحله از دعوت، رسول خدا علاوه بر آنکه مردم را به عبادت خدای یکتا فرا می‌خواند، پرستش بتها را نکوهش می‌کرد و از سرانجام بد کافران سخن می‌گفت.

صبر و پایداری پیامبر و پیروانش در برابر آزار و شکنجۀ مشرکان: اشراف مکه به ویژه بزرگان قبیلهٔ قریش مانند ابولهب، ابوجهل و ابوسفیان که بر مکه حکومت می‌کردند از گسترش دین اسلام و مخالفت آشکار آن با افکار و عقاید جاهلی، دچار بیم و هراس شدند.

مشرکان پس از آنکه نتوانستند ابوطالب، بزرگ خاندان بنی‌هاشم را در پشتیبانی از رسول خدا منصرف کنند، به شیوهٔ دیگری روی آوردند. آنان نخست به حضرت محمد (ص) پیشنهاد کردند که ریاست قبیله و قوم و دریافت ثروت فراوان را بپذیرد و از عقاید خود دست بردارد.

سران مشرکین، خشمناک از پاسخ پیامبر، تصمیم گرفتند ایشان و مسلمانان را مورد آزار و شکنجه قرار دهند. هر چه زمان می‌گذشت بر شدت سخت گیری و شکنجهٔ مشرکان افزوده می‌شد. آنان بدترین دشنام‌ها و تهمت‌ها را به رسول خدا نسبت می‌دادند و برخوردهای زشت و ناپسندی با آن حضرت می‌کردند. پیامبر اسلام در برابر چنین رفتارهایی بردبار بود و با مهربانی مردم را به اسلام فرا می‌خواند.

مشرکان همچنین برای جلوگیری از گسترش اسلام اقدام به آزار و شکنجهٔ مسلمانان کردند. شماری از پیروان رسول خدا به ویژه تهیدستان یا بردگان مورد شدیدترین شکنجه‌ها قرار گرفتند. یاسر و همسرش سمیه و پسرشان عمار و نیز بلال حبشی از جملهٔ این افراد بودند. یاسر و سمیّه زیر شکنجه‌های طاقت‌فرسای مشرکان به شهادت رسیدند. این زن و شوهر، نخستین شهیدان راه اسلام بودند. آزار و اذیّت مشرکان نسبت به پیروان اسلام آن قدر افزایش یافت که پیامبر از مسلمانان خواست به حبشه مهاجرت کنند.

تحریم اقتصادی و اجتماعی مسلمانان: مشرکان پس از آنکه متوجه شدند با شکنجه و سرکوب نمی‌توانند مانع گسترش اسلام شوند، تصمیم گرفتند مسلمانان را تحریم کنند. از این‌رو، عهدنامه‌ای را امضا کردند که بر اساس آن هرگونه خرید و فروش و رابطهٔ اجتماعی (ازدواج) با پیروان اسلام ممنوع شده بود. به دنبال این تحریم، رسول خدا و یارانش به پیشنهاد ابوطالب به یکی از درّه‌های اطراف مکه به نام «شعب‌ابوطالب» پناه بردند. آنها با وجود حمایت مادی و معنوی حضرت ابوطالب و حضرت خدیجه (ع)، حدود سه سال شرایط بسیار سختی را در این درّه تحمل کردند.

 

تشکیل اُمت و حکومت اسلامی به رهبری پیامبر در مدینه

در نگاه الهی، سیاست از دیانت جدا نیست و تمامی پیامبران در صورت فراهم بودن زمینه، به تشکیل حکومت دینی اقدام می‌نمودند. از این‌رو، بخش عمده‌ای از فعالیت حضرت محمّد (ص) در مکه، تلاش برای تشکیل امّت اسلامی، تربیت فکری و عملی یکایک پیروان خویش و مهیّا کردن آنها برای ایجاد حکومت اسلامی بود. ایشان به منظور مقدمه‌سازی برای تشکیل حکومت، دو بار پیش از هجرت، با نمایندگانی از مردم یثرب دیدار کرد و پیمان‌هایی بست.

حضرت محمّد (ص) چند روز پس از خروج از مکه، در میان استقبال و شادی مسلمانان به یثرب رسید. از آن پس، نام یثرب به مدینة النبی، یعنی شهر پیامبر تغییر داده شد.

در تاریخ اسلام به گروهی از ساکنان یثرب که با پیامبر (ص) پیمان بستند و آن حضرت را یاری کردند، انصار (یاری کنندگان) می‌گویند. همچنین گروه دیگری از مسلمانان که اموال و دارایی خود را رها نمودند و از مکه به مدینه رفتند، به مهاجرین (هجرت کنندگان) معروف هستند.

* تأسیس مسجد: نخستین اقدام مهم پیامبر پس از ورود به مدینه، ایجاد مسجدی برای انجام امور عبادی، اجتماعی، علمی و سیاسی بود. آن حضرت خشت اول مسجد را خود حمل کرد و مسلمانان به خصوص زنان در بنای مسجد مشارکت ورزیدند. مسجد علاوه بر آنکه مکانی برای عبادت و اجرای مراسم مذهبی به شمار می‌رفت، مرکزی برای مشورت و تصمیم‌گیری دربارهٔ امور سیاسی و نظامی نیز بود؛ مسجد همچنین کانون اصلی سوادآموزی و فراگیری علم و دانش محسوب می‌شد. در کنار مسجد، سرپناهی برای افراد تهیدست بنا شد و افرادی وظیفهٔ آموختن قرآن و خواندن و نوشتن به آنها را بر عهده گرفتند.

* پیمان برادری به‌جای تعصّب قومی و قبیله‌ای: مسلمانان ساکن مدینه یعنی مهاجرین و انصار از قبایل مختلف بودند. بعضی از این قبایل در گذشته نسبت به هم کینه و دشمنی شدیدی داشتند. پیامبر به منظور ایجاد محبّت و دوستی بین مسلمانان، آنها را دو به دو با یکدیگر برادر اعلام کرد. این کار پیامبر گامی در جهت ایجاد امّت اسلامی بود. رسول خدا، علی‌بن‌ابیطالب (ع) را به برادری خود برگزید.

* پیمان نامهٔ سیاسی: علاوه بر مسلمانان، تعدادی از قبایل یهود نیز در شهر مدینه و اطراف آن سکونت داشتند. پیامبر لازم می‌دانست میان ساکنان مدینه اتحاد سیاسی برقرار شود. از این‌رو، پیمان نامه‌ای تنظیم شد و مسلمانان و یهودیان متعهد شدند که به آن عمل کنند. تدوین و امضای این پیمان‌نامه، در واقع اعلام رسمی تأسیس حکومت اسلامی به رهبری پیامبر در شهر مدینه بود.

* نبردهای دوران پیامبر: از زمان مهاجرت حضرت رسول به مدینه تا رحلت ایشان، چندین جنگ میان مسلمانان و دشمنان آنان رخ داد، از جمله جهاد ابتدایی در زندگی پیامبر اکرم (ص)، به‌عنوان نمونه به جنگ بدر اشاره می‌کنیم، به برخی از این جنگ‌ها غَزْوَه و به برخی دیگر سَریّه گفته می‌شود. پیامبر اسلام بر خلاف زمامداران آن زمان، هرگز برای کشورگشایی و به‌دست آوردن غنیمت اقدام به جنگ نمی‌کرد و به عهد و پیمان‌های خود وفادار بود. در جنگ‌های اُحُد و خندق، این مسلمانان بودند که مورد حملهٔ مشرکان قرار گرفتند و ناگزیر شدند از خود دفاع کنند. برخی جنگ‌ها نیز برای دفع تهدیدهای خطرناک دشمنان رخ داد؛ برای نمونه پس از آنکه برخی قبایل یهود پیمان‌شکنی کردند و با مشرکان علیه مسلمانان متحد شدند، پیامبر ناگزیر شد با آنان نبرد کند.

پیامبر همواره پیروانش را به رعایت اصول اخلاقی و ارزش‌های انسانی در جنگ‌ها توصیه می‌نمود؛ او به ویژه سفارش می‌کرد با اسیران خوش رفتاری نمایند و از تخریب و غارت اموال مردم در جنگ پرهیز کنند. آن حضرت همچنین مراقب بود که مسلمانان همانند مشرکان رفتار نکنند.

از آنجایی که هدف دین اسلام هدایت همهٔ مردم جهان است، پیامبر به فرمانروایان کشورهای مختلف از جمله ایران، روم، مصر و حبشه نامه نوشت و آنان را به اسلام دعوت کرد.

واقعهٔ غدیر خُم: رسول گرامی اسلام هنگامی که از آخرین سفر حج باز می‌گشت، دستور داد تا همهٔ زائران خانهٔ خدا در محلی به نام غدیر خم توقف کنند. آن حضرت سپس برای جمعیت حاضر خطبه‌ای طولانی خواند و از آنان پرسید: «چه کسی نسبت به مؤمنان در تصمیم‌گیری از خودشان برتر و اولی‌تر است؟» مسلمانان یک صدا گفتند خدا و پیامبرش در این امر، اولی‌تر هستند. پیامبر سپس دست علی (ع) را بالا برد و فرمود: «ای مردم، هرکس که من پیشوای او هستم، پس این علی پیشوای اوست؛ خداوندا، دوستداران او را دوست بدار و دشمنانش را دشمن باش».

پیامبر خدا همچنین از مسلمانان خواست که خطبهٔ غدیر را به خاطر بسپارند و آن را برای دیگران بازگو کنند. پس از آن، حاضران جانشینی پیامبر را به حضرت علی (ع) تبریک گفتند.