تضمین: پیوند سخن خود با سخن دیگران
گونه‌ها و شکل‌های تضمین
تضمین را می‌توان بر پایهٔ گسترهٔ سخنی که نقل می‌شود و بر پایهٔ شیوهٔ پیوند آن با کلام تازه، دسته‌بندی کرد. ساده‌ترین شکل آن، آوردن یک واژه یا ترکیب کوتاه از شاعر دیگر است؛ مانند آنکه شاعری تعبیر «سرو چمان» را که پیش‌تر در غزل دیگری آمده، در بیت خود به کار ببرد و به همان شکل اصلی وفادار بماند. شکل دیگر، آوردن یک مصراع یا یک بیت کامل است که شاعر آن را در میان ابیات خود جای می‌دهد و معمولاً نام گویندهٔ اصلی را نیز یاد می‌کند.
در نثر نیز تضمین دیده می‌شود؛ نویسنده بخشی از سخن نویسندهٔ دیگر یا بیتی از شاعری را در متن خود می‌آورد تا سخنش را استوارتر کند. برای نمونه، در یک نوشتهٔ انتقادی ممکن است برای تأکید بر بی‌وفایی روزگار، بیتی از حافظ آورده شود. تفاوت مهم این است که تضمین همیشه باید نشانهٔ آشکاری داشته باشد: یا نام گوینده ذکر شود، یا ساختار سخن چنان شناخته‌شده باشد که خوانندهٔ آشنا با ادب فارسی آن را بشناسد.
| گونهٔ تضمین | گسترهٔ سخن نقل‌شده | نشانهٔ آشکار |
|---|---|---|
| تضمین واژه یا ترکیب | یک واژه یا ترکیب کوتاه | آشنایی خواننده با تعبیر اصلی |
| تضمین مصراع | یک مصراع کامل | یادکرد گوینده یا شهرت مصراع |
| تضمین بیت | یک بیت کامل | نام شاعر اصلی در متن |
| تضمین در نثر | جمله یا بیت در میان نوشته | ارجاع صریح به گوینده |
کارکرد و ارزش ادبی تضمین
تضمین تنها یک نقل ساده نیست؛ ابزاری برای گفت‌وگو با سنت ادبی است. وقتی شاعری بیتی از سعدی را در شعر خود می‌آورد، در حقیقت با او هم‌سخن می‌شود و خواننده را به مقایسهٔ دو سخن فرا می‌خواند. این کار می‌تواند سخن تازه را پشتوانه ببخشد، آن را در برابر دیدگان خوانندهٔ آشنا با ادب فارسی موجه جلوه دهد، یا حتی با تغییر جزئی، معنایی تازه بسازد.
برای نمونه، شاعری که می‌خواهد از ناپایداری جهان سخن بگوید، ممکن است بیتی از خیام را در میان غزل خود جای دهد و سپس در بیت بعدی، سخن خود را بر همان اندیشه بنا کند. این پیوند، هم به شعر عمق می‌دهد و هم خواننده را به بازخوانی بیت اصلی می‌کشاند. همچنین تضمین می‌تواند نشانهٔ تسلط گوینده بر ادب پیشین باشد و اعتبار سخن او را نزد مخاطب افزایش دهد.
پرسش‌هایی برای سنجش فهم
پرسش نخست: اگر شاعری بیتی از حافظ را در شعر خود بیاورد اما هیچ نشانه‌ای از آن نگذارد و خواننده گمان کند بیت از خود اوست، آیا این کار تضمین است؟
پاسخ: تضمین باید آگاهانه و آشکار باشد. اگر نشانه‌ای در کار نباشد و خواننده نتواند دریابد که بیت از دیگری است، مرز تضمین و سرقت ادبی مبهم می‌شود. بنابراین آوردن بی‌نشانهٔ سخن دیگران، تضمین به شمار نمی‌آید.
پرسش دوم: تفاوت تضمین با توارد چیست؟
پاسخ: در تضمین، گوینده آگاهانه سخن دیگری را نقل می‌کند؛ اما در توارد، دو شاعر بی‌آنکه از کار یکدیگر آگاه باشند، به تعبیر یا مضمونی همانند می‌رسند. توارد تصادفی است، در حالی که تضمین آگاهانه و ارادی است.
پرسش سوم: آیا تضمین همیشه باید عیناً و بدون تغییر باشد؟
پاسخ: در بیشتر نمونه‌ها، سخن نقل‌شده عیناً آورده می‌شود؛ اما گاه شاعر با تغییر جزئی در واژه یا ساختار، آن را با سخن خود هماهنگ می‌کند. این تغییر باید چنان باشد که همچنان پیوند با سخن اصلی آشکار بماند.
پرسش چهارم: چرا برخی شاعران در تضمین نام گویندهٔ اصلی را می‌آورند و برخی نمی‌آورند؟
پاسخ: آوردن نام، تردید خواننده را برطرف می‌کند و به سخن اعتبار می‌بخشد. نیاوردن نام نیز گاه برای آزمودن آشنایی خواننده یا بهره‌گیری از شهرت بی‌چون‌وچرای بیت است؛ اما در این حالت، ساختار سخن باید چنان شناخته‌شده باشد که خوانندهٔ آشنا با ادب فارسی آن را دریابد.
