داد از خویشتن دادن: کنایه از رعایت حق و عدالت دربارهٔ دیگران.

داد از خویشتن دادن؛ عدالت و حق‌مداری در زندگی روزمره

معنا و کاربردهای کنایه در زندگی روزمره

این کنایه ریشه در ادبیات اخلاقی فارسی دارد و در گفتار روزمره وقتی به کار می‌رود که کسی با انصاف رفتار کرده است. برای نمونه، دانش‌آموزی که در کار گروهی سهم بیشتری از کار را بر دوش می‌گیرد تا نمره گروه بالا برود، «داد از خویشتن داده» است. یا راننده‌ای که پس از برخورد کوچک با خودرویی دیگر، منتظر می‌ماند تا صاحب خودرو بیاید و خسارت را بپردازد، همین ویژگی را نشان می‌دهد. در هر دو نمونه، فرد از منفعت کوتاه‌مدت خود می‌گذرد تا حقی که بر گردن اوست ادا شود.

کاربرد این کنایه را می‌توان در سه عرصه ساده دید: خانواده، مدرسه و جامعه. در خانواده، کسی که نوبت خود را برای تماشای تلویزیون به خواهر یا برادر کوچک‌تر می‌دهد، در واقع داد از خویشتن می‌دهد. در مدرسه، دانش‌آموزی که پاسخ درست را به دوستش می‌گوید و از تقلب پرهیز می‌کند، همین رفتار را دارد. در جامعه نیز شهروندی که در صف عمومی نوبت را رعایت می‌کند و جلو نمی‌زند، مصداق روشنی از این کنایه است.

پیوند با مسئولیت‌پذیری و اعتماد

کسی که داد از خویشتن می‌دهد، در حقیقت مسئولیت رفتار خود را می‌پذیرد. او به جای بهانه آوردن، می‌پذیرد که اشتباهی رخ داده و باید جبران شود. همین رفتار، اعتماد دیگران را جلب می‌کند. برای مثال، اگر دانش‌آموزی کتابی را از کتابخانه مدرسه دیرتر برگرداند و خودش جریمه دیرکرد را بپردازد، کتابدار با اطمینان بیشتری به او کتاب امانت می‌دهد. در مقابل، کسی که همیشه بهانه می‌آورد، به تدریج اعتبار خود را از دست می‌دهد.

این کنایه با مفهوم آبرو نیز گره خورده است. در فرهنگ فارسی، آبرو تنها به اعتبار اجتماعی اشاره ندارد؛ بلکه به احساس درونی فرد نسبت به درستی رفتار خود نیز مربوط است. کسی که حق دیگری را ادا می‌کند، حتی اگر کسی او را نبیند، در دل خود آرامش دارد. جدول زیر تفاوت میان دو نگرش را نشان می‌دهد:

پرسش‌های چالشی درباره مرزهای حق‌مداری