مفعول: واژه یا گروهی از واژه‌ها که انجام فعل بر آن واقع می‌شود و معمولاً با نشانهٔ «را» همراه است.

مفعول؛ واژه‌ای که فعل بر آن واقع می‌شود

مفعول چیست و چه گونه‌هایی دارد؟

مفعول واژه یا گروهی از واژه‌هاست که کاری روی آن انجام می‌شود. برای نمونه، در جملهٔ «کتاب را خواندم»، واژهٔ «کتاب» مفعول است؛ زیرا خواندن روی آن واقع شده است. مفعول معمولاً با نشانهٔ «را» می‌آید، اما همیشه این نشانه لازم نیست. در جملهٔ «کتاب خواندم»، «کتاب» بدون «را» نیز مفعول است. به مفعولی که با «را» بیاید، مفعول صریح و به مفعولی که با حرف اضافه مانند «به» یا «از» بیاید، مفعول غیرصریح گفته می‌شود.

مفعول می‌تواند یک واژهٔ ساده باشد، مانند «نامه» در «نامه را نوشتم»، یا گروهی از واژه‌ها، مانند «نامهٔ دوستم را نوشتم». همچنین ممکن است مفعول به صورت ضمیر بیاید، مانند «او را دیدم». در همهٔ این نمونه‌ها، فعل بر مفعول واقع شده و مفعول نقش گیرندهٔ عمل را دارد.

رابطهٔ مفعول با فعل و دیگر نقش‌ها

مفعول بدون فعل معنا پیدا نمی‌کند؛ زیرا مفعول چیزی است که فعل بر آن واقع می‌شود. فعل‌هایی که مفعول می‌پذیرند، فعل گذرا نامیده می‌شوند. برای نمونه، «خوردن» فعل گذراست؛ در «سیب را خوردم»، «سیب» مفعول است. اما فعل‌هایی مانند «خوابیدن» گذرا نیستند و مفعول نمی‌پذیرند؛ نمی‌توان گفت «خواب را خوابیدم».

مفعول را نباید با نهاد یا مسند اشتباه گرفت. نهاد انجام‌دهندهٔ فعل است، مانند «علی» در «علی کتاب را خواند». مسند صفت یا حالتی است که به نهاد نسبت داده می‌شود، مانند «خوشحال» در «علی خوشحال است». مفعول اما گیرندهٔ عمل فعل است. همچنین مفعول با قید و متمم متفاوت است؛ قید زمان یا مکان فعل را توصیف می‌کند و متمم با حرف اضافه می‌آید اما لزوماً گیرندهٔ عمل نیست.

در جمله‌های مرکب، ممکن است بیش از یک مفعول وجود داشته باشد. برای نمونه، در «کتاب را به دوستم دادم»، «کتاب» مفعول صریح و «به دوستم» مفعول غیرصریح است. تشخیص درست مفعول به فهم دقیق جمله کمک می‌کند و از خطا در تجزیهٔ دستوری جلوگیری می‌کند.

پرسش‌های چالشی دربارهٔ مفعول