گردآوری اطلاعات در پژوهش
نمونه، روش و ابزار؛ سه رکن اصلی گردآوری اطلاعات
فرض کن میخواهی بدانی دانشآموزان مدرسهات چند ساعت در روز تلویزیون نگاه میکنند. آیا میتوانی از همهٔ 400 نفر بپرسی؟ شاید خیر، چون خیلی وقتگیر است. به همین دلیل، از میان همهٔ دانشآموزان، تعداد کمتری را انتخاب میکنی که به آن نمونه میگویند. نمونه باید طوری انتخاب شود که ویژگیهایش تا حد امکان به همهٔ دانشآموزان (جامعه) شبیه باشد.
بعد از انتخاب نمونه، نوبت به انتخاب روش میرسد. روش، یعنی راهی که برای جمعآوری اطلاعات به کار میبری. مثلاً میتوانی با هر دانشآموز گفتوگو کنی (مصاحبه) یا از او بخواهی به سؤالها پاسخ دهد (پرسشنامه). انتخاب روش به موضوع پژوهش و نوع اطلاعاتی که نیاز داری بستگی دارد.
در نهایت، به ابزار نیاز داری تا اطلاعات را ثبت کنی. ابزار میتواند یک برگهٔ کاغذی باشد که سؤالها روی آن نوشته شده، یا یک نرمافزار رایانهای. در پژوهشهای علمی، ابزارهایی مانند پرسشنامه، چکلیست (فهرست وارسی) و فرم مشاهده کاربرد زیادی دارند. برای پژوهش دربارهٔ تماشای تلویزیون، یک پرسشنامهٔ کوتاه با سؤالهای مشخص بهترین ابزار است.
| روش | مناسب برای | مزیت | چالش |
|---|---|---|---|
| پرسشنامه | جمعآوری اطلاعات از گروه بزرگ | سریع، کمهزینه و یکسان برای همه | نمیتوانی سؤالهای اضافی بپرسی |
| مصاحبه | دریافت اطلاعات عمیق و جزئی | امکان پرسش سؤالهای جدید و گرفتن توضیح | وقتگیر است و تعداد کمتری میتوانی ببینی |
| مشاهده | بررسی رفتار یا پدیده در محیط واقعی | اطلاعات بدون واسطه و عینی به دست میآید | ممکن است رفتار افراد در زمان مشاهده تغییر کند |
چطور ابزار مناسب پژوهش خود را انتخاب کنیم؟
انتخاب ابزار مانند انتخاب لباس مناسب برای آب و هواست. اگر هوا سرد است، کت میپوشی؛ اگر گرم است، تیشرت. در پژوهش هم باید ابزاری را انتخاب کنی که با موضوع و هدف تو هماهنگ باشد. اگر میخواهی نظر دانشآموزان را دربارهٔ کتابخانهٔ مدرسه بدانی، پرسشنامه با سؤالهای بسته (مثلاً گزینههای خیلی زیاد، زیاد، متوسط، کم، خیلی کم) کار را راحت میکند. اما اگر میخواهی بدانی چرا بعضی دانشآموزان کمتر به کتابخانه میروند، بهتر است با چند نفر از آنها مصاحبه کنی تا بتوانی دلیل واقعی را پیدا کنی.
نکته مهم یک ابزار خوب باید پایا (همیشه نتیجهٔ یکسان بدهد) و رویا (چیزی را که باید اندازه بگیرد، دقیقاً اندازه بگیرد) باشد. مثلاً اگر یک خطکش کشسان داشته باشی، هر بار که طول دفترت را اندازه میگیری، عدد متفاوتی به دست میآوری. این خطکش پایا نیست! ابزار پژوهش هم باید این ویژگی را داشته باشد.
گاهی پژوهشگر برای اطمینان از خوب بودن ابزارش، آن را روی یک گروه کوچک آزمایش میکند. به این کار پیشآزمون میگویند. مثلاً اگر پرسشنامهای طراحی کردهای، آن را به ۵ نفر از دوستانت بده و ببین آیا سؤالها را درست متوجه میشوند یا خیر. بعد اشکالات را برطرف میکنی و پرسشنامهٔ نهایی را آماده میسازی.
پرسشهای رایج در مورد گردآوری اطلاعات
پاسخ: اگر جامعهٔ مورد نظر کوچک باشد، مثلاً همهٔ دانشآموزان کلاس خودت، میتوانی همه را بررسی کنی. اما اگر جامعه بزرگ باشد، مانند همهٔ دانشآموزان یک شهر، بررسی همهٔ آنها تقریباً غیرممکن است، چون هم وقت زیادی میبرد و هم هزینهٔ زیادی دارد. نمونهٔ خوب، با هزینه و وقت کمتر، اطلاعاتی به اندازهٔ بررسی همهٔ افراد به ما میدهد.
پاسخ: پرسشنامه یک ابزار است، یعنی برگه یا صفحهای که سؤالها روی آن نوشته شده. اما نظرسنجی یک روش است که ممکن است از پرسشنامه، مصاحبه یا حتی مشاهده برای جمعآوری نظر افراد استفاده کند. به عبارت سادهتر، پرسشنامه مانند یک قاشق است و نظرسنجی مانند بستنی خوردن با آن قاشق!
پاسخ: نتیجهٔ پژوهش شما اشتباه از آب درمیآید. به این اشتباه، «خطای نمونهگیری» میگویند. مثلاً اگر برای نظرخواهی دربارهٔ کیفیت غذای مدرسه، فقط از دانشآموزانی که غذایشان را دوست دارند بپرسی، به این نتیجه میرسی که همه از غذا راضی هستند، در حالی که واقعیت این نیست. انتخاب نمونه باید طوری باشد که همهٔ گروهها در آن دیده شوند.
دستآورد نهایی
گردآوری اطلاعات، قلب هر پژوهش است. با انتخاب درست نمونه، روش و ابزار، میتوانی به دادههای معتبر و مفیدی دست پیدا کنی. یادت باشد که نمونه باید معرف جامعه باشد، روش باید با هدف پژوهش هماهنگ باشد و ابزار باید پایا و روا باشد. با رعایت این نکات، پژوهش تو مثل یک نقشهٔ راه، تو را به پاسخ درست میرساند و از سردرگمی در میان اطلاعات نجات میدهد. هر وقت پژوهش جدیدی شروع کردی، این سه رکن را با دقت انتخاب کن تا نتیجهات قابل اعتماد باشد.
