دولت نظامی ازهاری؛ سرکوب یا ترس؟
چرا دولت نظامی روی کار آمد؟
در ماههای پایانی سال ۱۳۵۷، اوضاع ایران بسیار آشفته بود. مردم در شهرهای مختلف راهپیمایی میکردند و خواهان تغییر بودند. دولتهای غیرنظامی که شاه روی کار آورده بود، نتوانسته بودند جلوی این خیزش را بگیرند. به همین دلیل، شاه و مشاوران خارجیاش به این نتیجه رسیدند که باید از یک راه جدید استفاده کنند: حکومت نظامی.
ارتشبد غلامرضا ازهاری که رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران (بالاترین مقام نظامی کشور) بود، برای این کار انتخاب شد. او فردی بود که به خاطر اطاعت محض از شاه، برای این سمت مناسب تشخیص داده شده بود . دولت او در تاریخ ۱۵ آبان ۱۳۵۷ کار خود را آغاز کرد و بیشتر وزرای آن را افسران ارشد ارتش تشکیل میدادند .
هدف اصلی از تشکیل این دولت نظامی این بود که با نشان دادن قدرت و خشونت، مردم را بترسانند و از ادامهٔ تظاهرات جلوگیری کنند. شاه و مشاورانش فکر میکردند که با حضور تانکها و سربازان در خیابانها و اعلام حکومت نظامی، میتوانند اوضاع را کنترل کنند .
اقدامات دولت نظامی؛ از ترس تا شکست
دولت ازهاری برای اینکه بتواند تظاهرات را کنترل کند، چند کار انجام داد:
- اعلام حکومت نظامی: در ۱۷ شهریور ۱۳۵۷، یعنی قبل از روی کار آمدن ازهاری، حکومت نظامی در تهران و ۱۱ شهر دیگر اعلام شده بود . دولت ازهاری این وضعیت را تشدید کرد.
- سرکوب مطبوعات: سربازان در روزنامهها مستقر شدند و مطبوعات را سانسور کردند. کارکنان روزنامههای مهم مثل کیهان و اطلاعات در اعتراض، دست از کار کشیدند .
- بازداشت مخالفان: دولت ازهاری برای نشان دادن ارادهٔ خود، بعضی از رجال سیاسی مثل امیرعباس هویدا (نخستوزیر سابق) را دستگیر کرد .
با وجود این اقدامات، نه تنها تظاهرات متوقف نشد، بلکه هر روز گستردهتر هم شد. مردم شعارهایی مثل «اللهاکبر» را شبها از پشت بام خانههایشان سر میدادند و سربازان را به وحشت میانداختند .
نقطهٔ اوج این نافرمانی، تظاهرات روزهای تاسوعا و عاشورا بود که در سراسر کشور برگزار شد و دولت ازهاری نتوانست جلوی آن را بگیرد . حتی خود ازهاری هم از شدت فشار عصبی دچار حملهٔ قلبی شد و در بیمارستان بستری گردید .
پرسشهای کلیدی؛ دولت نظامی چه تأثیری داشت؟
زیرا مردم دیگر از حکومت شاه خسته شده بودند و میخواستند تغییر اساسی ایجاد کنند. ترساندن مردم با تانک و سرباز دیگر جواب نمیداد؛ زیرا جمعیت تظاهرکنندهها آنقدر زیاد بود که ارتش نمیتوانست با همهٔ آنها مقابله کند .
بله، هدف اصلی آن بود. اما این ترساندن نتیجهٔ عکس داد. مردم وقتی دیدند که دولت از خشونت استفاده کرده، مصممتر شدند و اعتراضاتشان را ادامه دادند. در واقع، دولت نظامی آخرین تلاش شاه برای حفظ قدرت بود که شکست خورد .
نه، این دولت زیر نظر مستقیم شاه و با مشاورهٔ سفیران آمریکا و انگلیس تشکیل شد. در واقع، آمریکاییها به شاه گفته بودند که باید یک دولت نظامی روی کار بیاورد تا اقتدار خود را نشان دهد .
