کمربند آتشفشانی آمریکا
سرزمین آتش و لرزه؛ چرا غرب آمریکا چنین است؟
اگر نقشهٔ آمریکای شمالی و مرکزی را نگاه کنید، میبینید که در سمت غربی آن، رشتهکوههای بلندی قرار دارند که بسیاری از آنها آتشفشان هستند. این ناحیه که از آلاسکا تا جنوب آمریکای مرکزی کشیده شده، بخشی از حلقهٔ آتش اقیانوس آرام به شمار میرود. دلیل اصلی این ناپایداری، برخورد و حرکت صفحات سنگکره است. در اینجا، صفحهٔ اقیانوس آرام به زیر صفحهٔ آمریکای شمالی فرو میرود و همین فروافتادگی باعث ذوب شدن سنگها و ایجاد ماگما میشود. ماگما از راه شکافها به سطح زمین میرسد و آتشفشان میسازد. از سوی دیگر، اصطکاک میان این صفحات، انرژی عظیمی را ذخیره میکند و وقتی این انرژی ناگهان آزاد شود، زمینلرزههای بزرگی رخ میدهند.
برای نمونه، آتشفشان سنت هلن در ایالت واشینگتن را در نظر بگیرید که در سال ۱۳۵۹ خورشیدی فورانی عظیم داشت و خاکستر آن تا هزاران کیلومتر پراکنده شد. یا آتشفشان فویگو در گواتمالا که هر چند سال یک بار فعال میشود و مردم شهرهای نزدیک را به وحشت میاندازد. این رویدادها نشان میدهند که این کمربند واقعاً یک منطقهٔ زنده و پویاست.
این پدیده چه ربطی به زندگی روزمرهٔ ما دارد؟
شاید فکر کنید آتشفشانهای آمریکا با زندگی ما در ایران ارتباطی ندارند، اما واقعیت این است که این رویدادها بر آبوهوا، پرواز هواپیماها و حتی قیمت مواد غذایی اثر میگذارند. مثلاً وقتی آتشفشانی در آمریکای مرکزی فوران میکند، ستون عظیم خاکستر تا ارتفاع چند کیلومتری بالا میرود و هواپیماهای زیادی مجبور به تغییر مسیر یا لغو پرواز میشوند. این موضوع میتواند روی سفرهای هوایی و حتی ارسال کالاهای وارداتی اثر بگذارد. همچنین خاکستر آتشفشانی میتواند برای ماهها در جو بماند و دمای هوا را به طور موقت کاهش دهد؛ درست مثل یک سایهبان طبیعی که جلوی بخشی از نور خورشید را میگیرد.
از طرف دیگر، زمینلرزههای شدید در مکزیک یا کالیفرنیا گاهی باعث ایجاد سونامی در اقیانوس آرام میشوند. این امواج غولپیکر ممکن است حتی به سواحل دور دست هم برسند و خسارتهایی به بار آورند. بنابراین، دانشمندان با کمک شبکههای لرزهنگاری، حرکت صفحات را مدام زیر نظر دارند و سعی میکنند چند ثانیه تا چند دقیقه پیش از وقوع زمینلرزه، هشدار بدهند تا مردم بتوانند خود را به نقاط امن برسانند. این فناوری امروزه در برخی مدارس این مناطق نصب شده است و دانشآموزان تمرین میکنند که هنگام زنگ خطر، زیر میزها پناه بگیرند.
پرسشهای چالشی برای یک دانشآموز کنجکاو
زیرا در غرب، مرز صفحات زمینساختی قرار دارد و صفحهٔ اقیانوس آرام به زیر صفحهٔ قارهای فرو میرود. اما شرق آمریکا درون صفحهٔ قارهای است و از حاشیهٔ صفحه فاصله دارد، بنابراین فعالیت آتشفشانی و لرزهای در آنجا بسیار کمتر است.
بله. در برخی کشورها مانند ایسلند و آمریکا از گرمای درون زمین برای تولید برق و گرمایش ساختمانها استفاده میشود. به این انرژی، انرژی زمینگرمایی میگویند. البته استخراج این انرژی در نزدیکی آتشفشانها بسیار خطرناک است و نیاز به فناوری پیشرفته دارد.
دانشمندان با بررسی تاریخچهٔ فورانها و اندازهگیری گازها و لرزهها، میتوانند احتمال فوران را پیشبینی کنند. اگر هشدار جدی صادر شود، دولت منطقه را تخلیه میکند، پروازها لغو میشوند و مردم به پناهگاههای امن منتقل میگردند. البته هیچ پیشبینی دقیق نیست، اما این اقدامات جان بسیاری را نجات میدهد.
نگاهی به گذشته و آینده: کمربند آتشفشانی آمریکا یادآور قدرت عظیم زمین است. تاریخ نشان داده که فورانهای بزرگ مانند فوران کوه پیناتوبو در فیلیپین یا سنت هلن در آمریکا، توانستهاند آبوهوای کل کره زمین را برای مدتی تغییر دهند. با پیشرفت علم، ما بهتر میتوانیم این رویدادها را درک کنیم و خود را برای رویارویی با آنها آماده سازیم. شاید روزی بتوانیم از انرژی عظیم این آتشفشانها به نفع خود استفاده کنیم، اما تا آن زمان، احترام به طبیعت و توجه به هشدارهای دانشمندان، بهترین راه زندگی در کنار این نوار آتشین است.
