بیابان و انواع آن
دو دستهٔ اصلی بیابان: گرم و سرد
بیابانها را معمولاً بر پایهٔ دما به دو گروه بزرگ بیابانهای گرم و بیابانهای سرد تقسیم میکنند. بیابانهای گرم مانند کویر لوت در ایران یا صحرای بزرگ آفریقا، تابستانهای بسیار داغی دارند و دمای هوا در بعضی از نقاط به بیش از ۵۰ درجهٔ سانتیگراد میرسد. در این مناطق، آفتاب به شدت میتابد و زمین به سرعت گرم میشود. در مقابل، بیابانهای سرد مثل بیابان گُبی در آسیای میانه یا مناطق خشک قطب جنوب، زمستانهای بسیار سختی دارند و دمای هوا تا زیر ۴۰- درجه نیز میرسد. در هر دو نوع بیابان، میزان بارندگی سالانه کمتر از ۲۵۰ میلیمتر است و این کمآبی مهمترین ویژگی مشترک همهٔ بیابانها به شمار میرود.
| ویژگی | بیابان گرم (مثل کویر لوت) | بیابان سرد (مثل بیابان گُبی) |
|---|---|---|
| دما در گرمترین فصل | بیش از ۵۰ درجه | حدود ۳۰ درجه |
| دما در سردترین فصل | حدود ۱۰ درجه | زیر ۴۰- درجه |
| نوع بارش | باران بسیار کم و گاهی سیلآسا | برف و باران اندک |
| نمونه گیاه | درختچههای خاردار و گز | علفهای کوتاه و درختچههای مقاوم |
نکتهٔ جالب این است که هر دو نوع بیابان در طول شبانهروز تغییرات دمای زیادی دارند. در بیابانهای گرم، شبها دما به سرعت پایین میآید و ممکن است هوای خنکی را تجربه کنیم، درست مانند وقتی که در یک روز تابستانی، از کنار یک کویر عبور میکنیم و غروب، نسیم خنکی میوزد.
گیاهان بیابانی در زندگی روزمرهٔ ما
شاید فکر کنید بیابانها هیچ ربطی به زندگی روزمرهٔ ما ندارند، اما بسیاری از گیاهانی که در بیابان میرویند، کاربردهای مهمی دارند. برای نمونه، گیاه گز که در کویرهای ایران میروید، چوب محکمی دارد و از آن برای ساختن وسایل چوبی و حتی سوخت استفاده میشود. همچنین خارشتر گیاهی است که در بیابان میروید و شترها از آن تغذیه میکنند. در بیابانهای سرد، نوعی خزه و گلسنگ روی سنگها رشد میکند که به حفظ رطوبت خاک کمک میکند.
یکی از جالبترین نمونهها، کاکتوس است که در بیابانهای گرم آمریکا میروید. کاکتوس با ساقهٔ قطور و خارهای خود، آب را در خود ذخیره میکند و تبخیر را کاهش میدهد. آیا تا به حال کاکتوسِ کوچکی را در خانه یا مدرسه دیدهاید؟ همین گیاه کوچک، یک نمونهٔ عالی از سازگاری با کمآبی است. در واقع بسیاری از روشهای نگهداری آب در بیابان، الهامبخش انسانها برای ساخت سیستمهای آبیاری قطرهای و ذخیرهٔ آب در مناطق خشک بوده است.
سه پرسش و پاسخ چالشی دربارهٔ بیابان
پرسش ۱: چرا بعضی از بیابانها در کنار دریا قرار دارند؟
پاسخ: بیابانهای ساحلی مانند بیابان آتاکاما در آمریکای جنوبی، به دلیل وجود جریانهای سرد اقیانوسی، هوای خشکی دارند. آب سرد دریا باعث میشود که رطوبت کمتری به هوا برود و در نتیجه باران نبارد. این موضوع نشان میدهد که نزدیکی به دریا همیشه به معنای باران زیاد نیست.
پرسش ۲: آیا همهٔ بیابانها شنزار هستند؟
پاسخ: خیر، بسیاری از بیابانها را سنگها و خاکهای رسی پوشاندهاند. برای نمونه، بیابان لوت در ایران بیشتر از سنگ و ریگ تشکیل شده است و فقط بخشی از آن شنزار است. شنزارها تنها یکی از شکلهای سطح بیابان هستند.
پرسش ۳: چرا شبهای بیابان سرد است؟
پاسخ: در بیابان، رطوبت هوا بسیار کم است و ابری وجود ندارد. در طول روز، زمین از خورشید گرما میگیرد، اما شب هنگام، این گرما به سرعت به فضا تابیده میشود و هوا سرد میشود. این تغییر دمای شدید، یکی از ویژگیهای اصلی بیابانهاست، مانند وقتی که در یک روز آفتابی، سایه و آفتاب تفاوت دمای زیادی دارند.
آنچه خواندیم
بیابان سرزمینی خشک با بارش اندک است که به دو نوع گرم و سرد تقسیم میشود. گیاهان بیابانی با روشهایی مانند ذخیرهسازی آب در ساقه، ریشههای بلند و کاهش تبخیر، خود را با شرایط سخت سازگار کردهاند. بیابانها تنها شنزار نیستند و میتوانند سنگی یا رسی باشند. تغییرات دمایی شدید در شب و روز، از دیگر ویژگیهای این مناطق است. شناخت بیابانها به ما کمک میکند تا از منابع آبی بهتر استفاده کنیم و با محیطهای خشک هماهنگتر زندگی کنیم.
