زیستبوم و تنوع و پراکندگی آن
زیستبوم چیست و چه ویژگیهایی دارد؟
به یک ناحیهٔ بسیار بزرگ جغرافیایی که آبوهوا، پوشش گیاهی و جانوران مخصوص به خودش را دارد، زیستبوم میگوییم. برای مثال، جنگلهای شمال ایران یک زیستبوم هستند؛ زیرا باران زیاد، درختان بلند و جانورانی مثل خرس و پلنگ دارند. در مقابل، کویر مرکزی ایران زیستبوم دیگری است؛ با گرمای شدید، گیاهان کمپشت و جانورانی مثل مارمولک و شتر. هر زیستبوم مانند یک خانهٔ بزرگ است که ساکنانش با شرایط آن سازگار شدهاند.
تنوع زیستبومها به معنی گوناگونی آنها در سراسر زمین است. این تنوع نتیجهٔ تفاوت در آبوهوا (گرما و سرما، بارندگی)، ارتفاع از سطح دریا، ناهمواری (کوه، دشت، دره) و خاک (شنی، رسی، آهکی) میباشد. به همین دلیل است که در یک کشور کوچک مانند ایران، میتوان جنگل، کوه، کویر و دریا را کنار هم دید.
| ویژگی | زیستبوم جنگل (شمال) | زیستبوم کویر (مرکز) |
|---|---|---|
| آبوهوا | مرطوب و پرباران | خشک و گرم با باران کم |
| پوشش گیاهی | درختان بلند، سرخس، خزه | بوتههای مقاوم، خارشتر، درختچههای کمارتفاع |
| جانوران شاخص | خرس، پلنگ، گراز، پرندگان جنگلی | مارمولک، شتر، عقرب، روباه صحرایی |
| نوع خاک | خاک جنگلی قهوهای و حاصلخیز | خاک شنی و ماسهای با مواد آلی کم |
به کمک این جدول میبینید که چگونه هر عامل (آبوهوا، گیاهان، جانوران و خاک) در کنار هم یک زیستبوم را میسازند. تفاوت در هر یک از این عوامل، باعث میشود که زیستبومهای گوناگونی در نقاط مختلف زمین پدید آیند.
زیستبومها در زندگی روزمرهٔ ما
شاید فکر کنید زیستبومها فقط در کتابهای جغرافیا هستند، اما آنها را هر روز میبینید. وقتی در تعطیلات به شمال ایران میروید و هوای خنک و بارانی را تجربه میکنید، در یک زیستبوم جنگلی قدم میزنید. وقتی به منطقهٔ کویری مثل یزد یا کرمان سفر میکنید و گرمای سوزان و شنهای روان را لمس میکنید، زیستبوم بیابان را از نزدیک میبینید.
حتی در شهر خودتان هم اثر زیستبوم را میتوانید ببینید. مثلاً اگر در منطقهٔ کوهستانی زندگی کنید، گیاهان و جانورانی را میبینید که با سرما و ارتفاع سازگارند. در مناطق دشتی، محصولات کشاورزی مانند گندم و جو بیشتر دیده میشود. به این ترتیب، پراکندگی زیستبومها یعنی اینکه هر کدام در جای خاصی از زمین قرار گرفتهاند و این پراکندگی بر نوع زندگی، خوراک، پوشاک و حتی تفریحات ما تأثیر میگذارد.
پرسش و پاسخ دربارهٔ زیستبومها
پرسش: آیا زیستبوم فقط خشکیها را شامل میشود؟
پاسخ: نه! زیستبومهای آبی مثل دریاها، اقیانوسها، دریاچهها و رودخانهها هم داریم. برای مثال، خلیج فارس یک زیستبوم آبی با جانورانی مثل ماهی، میگو و مرجان است. آبوهوا در این زیستبومها به شکل دما و شوری آب تعریف میشود.
پرسش: چرا در ارتفاعات بالا (مثل دماوند) درخت کم میبینیم؟
پاسخ: با بالا رفتن از سطح دریا، هوا سردتر و باد شدیدتر میشود. خاک هم نازکتر و سنگیتر است. این شرایط برای رشد درختان بلند مناسب نیست؛ به همین دلیل در ارتفاعات بالا بیشتر گیاهان کوتاه و خزهها را میبینیم. این یعنی ارتفاع یکی از عوامل اصلی پراکندگی زیستبومهاست.
پرسش: آیا انسان میتواند زیستبوم جدید بسازد؟
پاسخ: انسان نمیتواند یک زیستبوم طبیعی بزرگ بسازد، اما میتواند با تغییرات خود بر آن اثر بگذارد. مثلاً با جنگلزدایی یا ساختن سد، شرایط زیستبوم را تغییر دهد. گاهی این تغییرات باعث نابودی تنوع زیستی میشود. به همین دلیل، حفاظت از زیستبومهای طبیعی بسیار مهم است.
در یک نگاه: زیستبوم یعنی یک ناحیهٔ بزرگ با آبوهوا، گیاهان و جانوران ویژه. تنوع زیستبومها به خاطر تفاوت در آبوهوا، ارتفاع، ناهمواری و خاک است. پراکندگی آنها در سطح زمین باعث میشود که هر منطقه ویژگیهای منحصربهفرد خود را داشته باشد. ما انسانها نیز بخشی از این زیستبومها هستیم و زندگی ما به آنها وابسته است. پس با شناخت بهتر زیستبومها، میتوانیم از آنها بهتر محافظت کنیم و تنوع زیستی را برای آیندگان حفظ نماییم.
