آب و هوای قطبی آسیا
ویژگیهای اصلی آب و هوای قطبی
آب و هوای قطبی آسیا را میتوان با سه ویژگی کلیدی شناسایی کرد که آن را از سایر اقلیمهای این قاره متمایز میسازد:
سرما و یخبندانهای طولانی: طولانیترین و سردترین زمستانهای آسیا در این ناحیه رخ میدهد. در برخی شهرهای سیبری مانند ورخویانسک، دمای هوا در زمستان به ۵۰- درجهٔ سلسیوس نیز میرسد. این سرما به دلیل قرار گرفتن منطقه در عرضهای جغرافیایی بالا و دوری از تأثیر تعدیلکنندهٔ دریاهاست. زمین برای بیش از هفت ماه از سال پوشیده از برف و یخ است.
بارندگی اندک: برخلاف تصور بسیاری از مردم، مناطق قطبی بارندگی زیادی ندارند. میانگین بارش سالانه در این نواحی کمتر از ۲۵۰ میلیمتر است که آن را به یکی از خشکترین مناطق آسیا تبدیل میکند. بیشتر بارشها به صورت برف است، زیرا دمای هوا به ندرت از نقطهٔ انجماد بالاتر میرود.
خاک منجمد (یخبندان دائمی): در زیر سطح زمین، لایهای از خاک و سنگ وجود دارد که در تمام طول سال منجمد باقی میماند. این لایه که «یخبندان دائمی» نامیده میشود، میتواند تا عمق چندصد متری ادامه یابد. در تابستان، تنها چند ده سانتیمتر از سطح آن ذوب میشود و باتلاقها و دریاچههای کوچکی را پدید میآورد.
| ویژگی | آب و هوای قطبی | آب و هوای معتدل (برای مقایسه) |
|---|---|---|
| دمای میانگین زمستان | زیر ۳۰- درجه | حدود ۵ تا ۱۰ درجه |
| مدت یخبندان | بیش از ۲۰۰ روز در سال | کمتر از ۵۰ روز در سال |
| بارش سالانه | کمتر از ۲۵۰ میلیمتر | حدود ۶۰۰ تا ۱۲۰۰ میلیمتر |
| نوع پوشش گیاهی | خزه، گلسنگ و درختچههای کوتاه | جنگلهای پهنبرگ و سوزنیبرگ |
زیستبوم و زندگی در دل یخ
با وجود شرایط سخت، آب و هوای قطبی آسیا زیستگاه موجودات شگفتانگیزی است که خود را با سرما سازگار کردهاند. گیاهان این منطقه بیشتر به صورت خزه، گلسنگ و درختچههای بسیار کوتاهقامت دیده میشوند که ریشههای سطحی دارند و از لایهٔ نازک خاک ذوبشده در تابستان استفاده میکنند. درختان بلند در این نواحی رشد نمیکنند، زیرا خاک منجمد مانع از نفوذ ریشه به عمق زمین میشود.
جانورانی مانند گوزن شمالی، روباه قطبی، گرگ قطبی و خرس قطبی در این منطقه زندگی میکنند. این جانوران پوشش ضخیم و لایهای از چربی زیر پوست دارند که از آنها در برابر سرمای شدید محافظت میکند. برخی از پرندگان نیز در تابستان کوتاه به این نواحی مهاجرت میکنند و از حشرات فراوانی که در فصل گرما ظاهر میشوند، تغذیه میکنند.
جمعیت انسانی در این مناطق بسیار کم است و بیشتر به صورت گروههای کوچک بومی زندگی میکنند که از شکار، ماهیگیری و پرورش گوزن شمالی امرار معاش میکنند. شهرهای بزرگ در این ناحیه وجود ندارد و تنها چند شهرک کوچک مانند تیکسی و ورخویانسک در روسیه در این منطقه قرار دارند. زندگی در این شهرکها با چالشهای بزرگی مانند حمل و نقل دشوار، کمبود روشنایی خورشید در زمستان و هزینههای بالای گرمایش همراه است.
پرسشهای کلیدی دربارهٔ اقلیم قطبی
آیا در مناطق قطبی همیشه برف میبارد؟
نه، در واقع بارندگی در مناطق قطبی بسیار کم است و این مناطق از خشکترین نقاط کرهٔ زمین به شمار میروند. بیشتر برفهایی که روی زمین میبینید، حاصل بارشهای چند سال پیش است که به دلیل سرمای شدید، هرگز ذوب نشدهاند. در برخی نقاط قطبی آسیا، بارش سالانه کمتر از کویرهای مرکزی ایران است.
چرا با وجود بارندگی کم، منطقه پوشیده از یخ و برف است؟
به دلیل سرمای شدید، برفی که میبارد هرگز ذوب نمیشود و سال به سال بر انباشتگی آن افزوده میشود. همچنین دمای بسیار پایین باعث میشود که حتی رطوبت کمی هوا نیز به صورت یخ یا شبنم یخزده روی سطح زمین بنشیند. این پدیده باعث میشود که منطقه همیشه سفیدپوش به نظر برسد، در حالی که بارش تازه بسیار نادر است.
آیا آب و هوای قطبی در حال تغییر است؟
بله، دانشمندان مشاهده کردهاند که در دهههای اخیر، دمای مناطق قطبی سریعتر از سایر نقاط زمین افزایش یافته است. این پدیده که «گرمایش قطبی» نامیده میشود، باعث ذوب شدن یخهای دائمی، بالا آمدن سطح دریاها و تغییر در زیستگاه جانورانی مانند خرس قطبی شده است. این تغییرات یکی از مهمترین نشانههای تغییر اقلیم جهانی به شمار میرود.
آیا در تابستان در مناطق قطبی شب وجود دارد؟
یکی از پدیدههای جالب در این مناطق، «خورشید نیمهشب» است. در تابستان، به دلیل انحراف محور زمین، خورشید برای چندین هفته هرگز غروب نمیکند و حتی در نیمهشب نیز نور خورشید دیده میشود. در مقابل، در زمستان، خورشید برای هفتهها طلوع نمیکند و منطقه در تاریکی مطلق فرو میرود. این پدیده به دلیل قرار گرفتن منطقه در مدارهای بالای ۶۶/۵ درجهٔ شمالی رخ میدهد.
آب و هوای قطبی آسیا با سرمای بیامان، یخبندانهای طولانی و بارندگی اندک، یکی از خشنترین زیستبومهای کرهٔ زمین را پدید آورده است. با این حال، زندگی در این منطقه با سازگاریهای شگفتانگیز گیاهان و جانوران ممکن شده است. گرمایش جهانی در سالهای اخیر این اقلیم را تحت تأثیر قرار داده و ذوب شدن یخهای دائمی، زنگ خطری برای کل سیاره است. درک این اقلیم به ما کمک میکند تا تنوع آب و هوایی آسیا را بهتر بشناسیم و نسبت به تغییرات آن آگاهتر باشیم.
