طول جغرافیایی؛ چرا ساعتهای جهان با هم فرق دارند؟
نصفالنهار مبدأ و درجههای شرقی و غربی
برای اینکه جای یک نقطه را روی زمین مشخص کنیم، دانشمندان خطوطی فرضی روی کرهٔ زمین کشیدهاند که به آنها نصفالنهار میگویند. مهمترین نصفالنهار، نصفالنهار مبدأ نام دارد که از رصدخانهٔ گرینویچ در انگلستان میگذرد. طول جغرافیایی هر نقطه، یعنی زاویهٔ میان نصفالنهارِ آن نقطه و نصفالنهار مبدأ. این زاویه را بر حسب درجه بیان میکنند.
اگر نقطهای در شرق نصفالنهار مبدأ باشد، به آن طول شرقی میگویند. اگر در غرب باشد، طول غربی نام دارد. بیشترین مقدار طول جغرافیایی، ۱۸۰ درجه است. یعنی نصفالنهارِ مقابلِ مبدأ، که هم طول شرقی و هم طول غربی محسوب میشود.
طول جغرافیایی در زندگی روزمره
شاید فکر کنید طول جغرافیایی فقط برای نقشههای بزرگ است، اما در زندگی روزمرهٔ ما هم نقش مهمی دارد. مثلاً وقتی برنامهٔ سفر تلویزیونی نگاه میکنید، میبینید که اگر در شهری مثل تهران با طول جغرافیایی حدود ۵۱ درجهٔ شرقی زندگی کنید، ساعت شما با شهری مثل لندن که طول جغرافیایی نزدیک به صفر دارد، تفاوت دارد. هر ۱۵ درجهٔ طول جغرافیایی، تقریباً معادل ۱ ساعت اختلاف زمانی است. به همین دلیل است که وقتی در ایران شب است، در بعضی کشورها هنوز روز است.
مثال دیگر، تعیین قبله است. بسیاری از مسلمانان برای پیدا کردن جهت قبله از طول و عرض جغرافیایی استفاده میکنند. همچنین در سفرهای هوایی و دریایی، خلبانان و ناخداها با کمک طول جغرافیایی مسیر خود را پیدا میکنند و از گم شدن جلوگیری میکنند.
| ویژگی | طول شرقی | طول غربی |
|---|---|---|
| مکان نسبت به مبدأ | در شرق گرینویچ | در غرب گرینویچ |
| نشانه در نقشه | با حرف «ش» (شرق) | با حرف «غ» (غرب) |
| مثال از شهرها | تهران، مشهد، توکیو | نیویورک، لسآنجلس |
| تأثیر بر ساعت | جلوتر از گرینویچ | عقبتر از گرینویچ |
سه پرسش و پاسخ چالشی
پرسش ۱: چرا نصفالنهار مبدأ از گرینویچ میگذرد؟
در گذشته، هر کشور نصفالنهار مبدأ خودش را داشت، اما برای اینکه نقشهها و ساعتهای جهان یکسان شوند، در یک کنفرانس بینالمللی توافق کردند که نصفالنهارِ رصدخانهٔ گرینویچ را مبدأ قرار دهند. چون انگلستان در آن زمان یک کشور قدرتمند در زمینهٔ دریانوردی و نقشهکشی بود.
پرسش ۲: آیا طول جغرافیایی میتواند بیش از ۱۸۰ درجه باشد؟
خیر، چون کرهٔ زمین یک دایرهٔ کامل است و حداکثر زاویهٔ آن ۳۶۰ درجه است. نصفالنهار مبدأ، زمین را به دو نیمکرهٔ شرقی و غربی تقسیم میکند. بنابراین طول جغرافیایی از صفر تا ۱۸۰ درجهٔ شرقی و از صفر تا ۱۸۰ درجهٔ غربی تغییر میکند.
پرسش ۳: اگر دو شهر طول جغرافیایی یکسانی داشته باشند، چه ارتباطی بین آنها وجود دارد؟
یعنی آن دو شهر روی یک نصفالنهار قرار دارند. در این صورت، زمان ظهر شرعی در هر دو شهر تقریباً همزمان است، چون خورشید در یک لحظه از بالای هر دو نقطه میگذرد. به همین دلیل، برای تنظیم ساعت، طول جغرافیایی بسیار مهم است.
یادآوری طول جغرافیایی یکی از دو مؤلفهٔ اصلی برای تعیین مکان هر نقطه روی زمین است (به همراه عرض جغرافیایی). این مفهوم به ما کمک میکند تا نهتنها جای دقیق شهرها را روی نقشه پیدا کنیم، بلکه دلیل تفاوت ساعتِ شهرهای مختلف را هم بفهمیم. هر چه به شرق برویم، ساعت جلوتر و هر چه به غرب برویم، ساعت عقبتر است. پس دفعهٔ بعد که با دوستتان در شهر دیگری تلفنی صحبت کردید، به تفاوت ساعت فکر کنید و بدانید که طول جغرافیایی همان رازِ پنهانِ پشت این تفاوت است.
